Τρεις εβδομάδες μετά την έναρξη της νέας πολεμικής σύγκρουσης στη Μέση Ανατολή, η διεθνής συζήτηση συνεχίζει να περιστρέφεται γύρω από την τιμή του πετρελαίου, επισημαίνει ο Economist.
Το Brent ξεπέρασε τα 100 δολάρια το βαρέλι, επίπεδα που θυμίζουν περιόδους έντονης γεωπολιτικής έντασης. Ωστόσο, αυτή η εστίαση στο πετρέλαιο αποδεικνύεται παραπλανητική και περιορισμένη.
Η πραγματική έκταση της αναταραχής που προκαλεί το Ιράν και η αστάθεια στην περιοχή αγγίζει ένα πολύ ευρύτερο φάσμα εμπορευμάτων, αποκαλύπτοντας πόσο βαθιά διασυνδεδεμένη είναι η παγκόσμια οικονομία με τον Περσικό Κόλπο, σύμφωνα με πρόσφατο ρεπορτάζ του Economist.
Στην καρδιά του προβλήματος βρίσκονται τα Στενά του Ορμούζ, ένα θαλάσσιο πέρασμα μόλις 35 χιλιομέτρων (στο στενότερο σημείο τους), από το οποίο διέρχεται ένα τεράστιο ποσοστό του παγκόσμιου εμπορίου ενέργειας και πρώτων υλών.
Χάρτης με τα Στενά του Ορμούζ © Χ.com
Κρίσιμες πρώτες ύλες πέραν του πετρελαίου
Σήμερα, εκτιμάται ότι περίπου το 10-15% της παγκόσμιας προσφοράς πετρελαίου παραμένει εγκλωβισμένο, καθώς η ναυσιπλοΐα έχει περιοριστεί δραστικά. Όμως μαζί με το πετρέλαιο, παγιδεύονται και δεκάδες άλλες κρίσιμες πρώτες ύλες, από τις οποίες εξαρτώνται ολόκληροι βιομηχανικοί κλάδοι.
Οι χώρες του Κόλπου δεν είναι απλώς παραγωγοί υδρογονανθράκων. Έχουν εξελιχθεί σε παγκόσμιους κόμβους επεξεργασίας και εξαγωγής βασικών υλικών, χάρη στον συνδυασμό φθηνής ενέργειας και στρατηγικής γεωγραφικής θέσης.
Σήμερα, περίπου το 22% των παγκοσμίως εμπορεύσιμων αζωτούχων λιπασμάτων, το 24% του αλουμινίου, σχεδόν το ένα τρίτο του ηλίου και έως και το 45% του θείου προέρχονται από την περιοχή.
Αλουμίνιο©Pixabay
Αυτά τα ποσοστά δεν είναι απλώς στατιστικά στοιχεία. Αποτυπώνουν τη δομική εξάρτηση της παγκόσμιας παραγωγής από μια γεωγραφικά περιορισμένη ζώνη, τονίζεται στο ρεπορτάζ του Economist.
Μεταφορές
Ο πρώτος τομέας που βιώνει τις συνέπειες είναι οι μεταφορές. Η κρίση δεν αφορά μόνο την έλλειψη αργού πετρελαίου, αλλά κυρίως την κατάρρευση της προσφοράς διυλισμένων προϊόντων.
Τα διυλιστήρια στην Ασία, τα οποία έχουν σχεδιαστεί για να επεξεργάζονται συγκεκριμένους τύπους βαρέος και υψηλής περιεκτικότητας σε θείο πετρελαίου από τον Κόλπο, δυσκολεύονται να προσαρμοστούν σε εναλλακτικές πηγές που είναι ελαφρύτερες και διαφορετικής σύστασης.
Το αποτέλεσμα είναι αυξημένα λειτουργικά κόστη, τεχνικές δυσκολίες και χαμηλότερες αποδόσεις σε κρίσιμα καύσιμα όπως το ντίζελ και τα καύσιμα αεροσκαφών.
Οι επιπτώσεις είναι ήδη μετρήσιμες. Σε χώρες όπως η Κίνα, η Ινδία, η Ιαπωνία και η Ταϊλάνδη, η παραγωγή διυλιστηρίων έχει μειωθεί κατά 5% έως 15%, ενώ σε άλλες περιοχές οι περικοπές είναι ακόμη μεγαλύτερες.
Δεκάδες ακινητοποιημένα δεξαμενόπλοια μετά το κλείσιμο των Στενών του Ορμούζ από το καθεστώς του Ιράν © Χ.com
Την ίδια στιγμή, περίπου το 5% του παγκόσμιου στόλου δεξαμενόπλοιων προϊόντων παραμένει εγκλωβισμένο στον Κόλπο, επιδεινώνοντας περαιτέρω την προσφορά. Η Ευρώπη, που το προηγούμενο έτος προμηθευόταν το 69% των εισαγωγών καυσίμων αεροσκαφών από τον Κόλπο και την Ασία, βρίσκεται αντιμέτωπη με αυξανόμενες τιμές και περιορισμούς.
Η εικόνα επιδεινώνεται από την αντίδραση των μεγάλων οικονομιών. Η Κίνα έχει ήδη περιορίσει δραστικά τις εξαγωγές διυλισμένων προϊόντων, ενισχύοντας την άνοδο των τιμών στην Ασία.
Σε ορισμένες αναπτυσσόμενες χώρες, οι ελλείψεις έχουν φτάσει σε τέτοιο σημείο ώστε να επιβάλλονται δελτία καυσίμων, με άμεσες επιπτώσεις στην καθημερινότητα και την οικονομική δραστηριότητα.
Μεταποίηση και προβλήματα στη βιομηχανία
Ο δεύτερος μεγάλος τομέας που πλήττεται είναι η μεταποίηση. Η περιοχή του Κόλπου αντιπροσωπεύει περίπου το 45% των θαλάσσιων ροών νάφθας, ενώ καλύπτει και το 23% έως 30% των εξαγωγών βασικών πρώτων υλών για την παραγωγή πλαστικών, όπως το στυρένιο και το πολυαιθυλένιο.
Με τις εγκαταστάσεις να πλήττονται ή να υπολειτουργούν και τις εξαγωγές να έχουν περιοριστεί, πολλές βιομηχανίες στην Ασία έχουν ήδη ενεργοποιήσει ρήτρες ανωτέρας βίας, αδυνατώντας να τηρήσουν συμβόλαια.
Φαρμακοβιομηχανία και ελλείψεις φαρμάκων
Οι συνέπειες επεκτείνονται και στη φαρμακοβιομηχανία. Τα περισσότερα δραστικά συστατικά φαρμάκων βασίζονται σε πετροχημικά παράγωγα. Η Κίνα εισάγει μεγάλες ποσότητες τέτοιων υλικών από τον Κόλπο, ενώ η Ινδία, ο μεγαλύτερος παραγωγός γενόσημων φαρμάκων στον κόσμο, είναι επίσης ιδιαίτερα εκτεθειμένη.
Η διαταραχή αυτή ενδέχεται να οδηγήσει σε αυξήσεις τιμών ή ακόμη και σε ελλείψεις βασικών φαρμάκων.
Στον ίδιο κύκλο ανήκουν και λιγότερο προβεβλημένα αλλά εξίσου κρίσιμα υλικά. Η περιοχή καλύπτει περίπου το 26% της παγκόσμιας προσφοράς βιομηχανικών διαμαντιών, που χρησιμοποιούνται σε εργαλεία κοπής και διάτρησης, το 26% της γλυκόλης που χρησιμοποιείται σε χρώματα και το 30% της μεθανόλης, βασικού συστατικού για πλαστικά, ρητίνες και δομικά υλικά. Η διακοπή αυτών των ροών δημιουργεί πολλαπλά σημεία πίεσης στη βιομηχανική παραγωγή.
Αλουμίνιο και ήλιο για ημιαγωγούς
Ιδιαίτερη σημασία έχει η αγορά του αλουμινίου. Με το 24% της παγκόσμιας προσφοράς να προέρχεται από τον Κόλπο, η διακοπή των εξαγωγών έχει οδηγήσει σε έντονη άνοδο τιμών. Οι μονάδες παραγωγής στην περιοχή αντιμετωπίζουν προβλήματα τόσο στην προμήθεια πρώτων υλών όσο και στην εξαγωγή των προϊόντων τους.
Οι τιμές έχουν φτάσει κοντά στα υψηλότερα επίπεδα τετραετίας, ενώ τα πρόσθετα κόστη μεταφοράς έχουν εκτοξευθεί. Οι επιπτώσεις είναι εντονότερες σε περιοχές όπως η Ευρώπη, που εξαρτάται κατά 14% από εισαγωγές από τον Κόλπο, και οι Ηνωμένες Πολιτείες, όπου το αντίστοιχο ποσοστό φτάνει το 21%.
Ακόμη πιο απρόσμενη είναι η κρίση στο ήλιο. Περίπου το ένα τρίτο της παγκόσμιας παραγωγής προερχόταν από εγκαταστάσεις στο Κατάρ, όπου παράγονταν περίπου 17 τόνοι ημερησίως. Το ήλιο είναι απαραίτητο για την ψύξη των υπεραγώγιμων μαγνητών που χρησιμοποιούνται στην κατασκευή ημιαγωγών.
Με τη λειτουργία των εγκαταστάσεων να έχει διακοπεί, η παγκόσμια αγορά βρίσκεται αντιμέτωπη με έλλειψη ενός κρίσιμου αλλά δύσκολα υποκαταστάσιμου πόρου.
Γεωργία και αγροτικά προϊόντα
Ωστόσο, η πιο ανησυχητική εξέλιξη αφορά τη γεωργία. Περίπου το ένα τρίτο του παγκόσμιου θαλάσσιου εμπορίου λιπασμάτων περνά από το Στενό του Ορμούζ. Από αυτό, τα δύο τρίτα αφορούν αζωτούχα, ενώ το υπόλοιπο κυρίως φωσφορικά λιπάσματα.
Οι τιμές των αζωτούχων λιπασμάτων έχουν ήδη αυξηθεί κατά 35% από την έναρξη της σύγκρουσης, ενώ σε ορισμένες αγορές η άνοδος τους τελευταίους μήνες ξεπερνά το 70%.
Το θείο, από το οποίο εξαρτάται τόσο η παραγωγή λιπασμάτων όσο και η εξόρυξη μετάλλων, έχει επίσης σημειώσει αύξηση τιμών περίπου 40%. Σε ορισμένες αγορές, το εμπόριο έχει ουσιαστικά παγώσει, καθώς οι προμηθευτές αδυνατούν να εξασφαλίσουν φορτία.
Οι επιπτώσεις είναι ιδιαίτερα έντονες για χώρες που εξαρτώνται σε μεγάλο βαθμό από εισαγωγές από τον Κόλπο. Χώρες όπως η Κένυα, το Πακιστάν, η Σομαλία, η Σρι Λάνκα και η Τανζανία καλύπτουν πάνω από το 25% των αναγκών τους σε λιπάσματα από την περιοχή, ενώ για το Σουδάν το ποσοστό ξεπερνά το 50%.
Με την περίοδο φύτευσης να πλησιάζει, οι καθυστερήσεις στις παραδόσεις μπορεί να έχουν μη αναστρέψιμες συνέπειες για τη σοδειά του 2026.
Επιπτώσεις διαρκείας
Το πρόβλημα δεν είναι μόνο η αύξηση των τιμών, αλλά και ο χρόνος. Λιπάσματα που φτάνουν με καθυστέρηση εβδομάδων δεν μπορούν να χρησιμοποιηθούν εγκαίρως.
Αντίστοιχα, η διακοπή της παραγωγής σε βιομηχανικές μονάδες μπορεί να έχει επιπτώσεις που διαρκούν μήνες ή και χρόνια. Η επανεκκίνηση διυλιστηρίων, μονάδων αλουμινίου και πετροχημικών εγκαταστάσεων είναι μια πολύπλοκη διαδικασία που απαιτεί χρόνο και σταθερότητα.
Η κρίση που εκτυλίσσεται σήμερα αποκαλύπτει κάτι βαθύτερο: ότι η παγκοσμιοποιημένη οικονομία βασίζεται σε εξαιρετικά συγκεντρωμένες αλυσίδες εφοδιασμού. Ένα στενό πέρασμα, πλάτους λίγων δεκάδων χιλιομέτρων, μπορεί να επηρεάσει δυσανάλογα μεγάλο μέρος της παγκόσμιας παραγωγής. Το Ιράν, μέσω της γεωγραφικής και γεωπολιτικής του θέσης, βρίσκεται στο επίκεντρο αυτής της ευθραυστότητας.
Καθώς οι αγορές προσπαθούν να προσαρμοστούν, γίνεται ολοένα και πιο σαφές ότι η κρίση αυτή δεν είναι μια ακόμη πετρελαϊκή αναταραχή. Είναι ένα πολυεπίπεδο σοκ που αγγίζει την ενέργεια, τη βιομηχανία και τη γεωργία ταυτόχρονα, καταλήγει ο Economist.
Και όσο διαρκεί, τόσο περισσότερο θα αναδεικνύει τα όρια και τις αδυναμίες του σημερινού μοντέλου παγκόσμιας παραγωγής.
