Στο 95% έχει φτάσει η αποκατάσταση της ιστορικής πολυκατοικίας στην Πατησίων 61, όπου έζησε η Μαρία Κάλλας, με το έργο να αναμένεται να ολοκληρωθεί έως το τέλος του 2026. Έπειτα από δεκαετίες εγκατάλειψης, ένα από τα πιο αναγνωρίσιμα διατηρητέα κτίρια του κέντρου της Αθήνας βρίσκεται πλέον ένα βήμα πριν από την παράδοσή του στην Ακαδημία Λυρικής Τέχνης Maria Callas, η οποία θα αναλάβει τη διαχείρισή του. Το ακίνητο, που συνδέθηκε με τα πρώτα καλλιτεχνικά βήματα της κορυφαίας Ελληνίδας υψιφώνου, πρόκειται να αποκτήσει εκπαιδευτική και πολιτιστική χρήση, με τη δημιουργία μιας σύγχρονης ακαδημίας μουσικής εκπαίδευσης.
Σύμφωνα με πληροφορίες, οι βασικές κατασκευαστικές παρεμβάσεις έχουν ολοκληρωθεί και απομένουν επιμέρους εργασίες και λεπτομέρειες για την αποπεράτωση του έργου. Η παράδοση του κτιρίου θα πραγματοποιηθεί στο πλαίσιο της σχετικής προγραμματικής συμφωνίας, ενώ η ακριβής ημερομηνία έναρξης λειτουργίας της Ακαδημίας δεν έχει ακόμη προσδιοριστεί.
Πίσω από την αποκατάσταση βρίσκεται η Ανάπλαση Αθήνας Α.Ε., η οποία ανέλαβε την υλοποίηση του έργου, με συνολικό προϋπολογισμό 6.869.600 ευρώ και χρηματοδότηση από ευρωπαϊκούς πόρους. Ανάδοχος της κατασκευής είναι η GDM Assets, με την οποία υπογράφηκε στις 19 Δεκεμβρίου 2023 σύμβαση ύψους 5.492.255,76 ευρώ χωρίς ΦΠΑ. Το έργο είχε δρομολογηθεί επί δημαρχίας Κώστα Μπακογιάννη, στο πλαίσιο της προσπάθειας διάσωσης και επανάχρησης ενός κτιρίου με ιδιαίτερη ιστορική και αρχιτεκτονική αξία.
Τι περιλαμβάνει η αποκατάσταση και πώς θα διαμορφωθεί το κτίριο
Το έργο αφορά την πλήρη αποκατάσταση και λειτουργική αναβάθμιση της πολυκατοικίας Παπαλεονάρδου, στη συμβολή των οδών Πατησίων και Σκαραμαγκά. Πρόκειται για ένα κτίριο επιφάνειας περίπου 1.500 τ.μ., με ιδιαίτερα απαιτητικές κατασκευαστικές ανάγκες, καθώς η μακροχρόνια εγκατάλειψη, οι σεισμικές καταπονήσεις και παλαιότερη πυρκαγιά είχαν επιβαρύνει σημαντικά τμήματα του φέροντος οργανισμού.
Οι εργασίες περιλαμβάνουν την ενίσχυση της στατικής επάρκειας του ακινήτου, την αποκατάσταση των εξωτερικών όψεων και της στέγης, καθώς και τη συντήρηση των διατηρητέων αρχιτεκτονικών στοιχείων. Ιδιαίτερη έμφαση έχει δοθεί στα γύψινα διακοσμητικά στοιχεία, στις εσωτερικές λεπτομέρειες και στα χαρακτηριστικά της πρόσοψης, ώστε το κτίριο να διατηρήσει την αρχική του φυσιογνωμία. Στο κατασκευαστικό σκέλος πραγματοποιήθηκαν επεμβάσεις ενίσχυσης υποστυλωμάτων, δοκών και πλακών με σύγχρονες τεχνικές, όπως η χρήση ινοπλισμένων πολυμερών και εκτοξευόμενου σκυροδέματος. Παράλληλα, προβλέπεται η εγκατάσταση νέων ηλεκτρομηχανολογικών υποδομών, συστημάτων πυροπροστασίας και κλιματισμού, καθώς και παρεμβάσεις ενεργειακής αναβάθμισης.
Screenshot
Ένα από τα ιδιαίτερα χαρακτηριστικά της αποκατάστασης είναι η διατήρηση του ιστορικού ανελκυστήρα, με τις μεταλλικές θύρες και τον ξύλινο θάλαμο. Ο ανελκυστήρας επισκευάζεται με σύγχρονο μηχανισμό, διατηρώντας τα αρχιτεκτονικά του στοιχεία, ενώ εγκαθίσταται και δεύτερος, νέος ανελκυστήρας για την εξυπηρέτηση ατόμων με αναπηρία και κινητικές δυσκολίες.
Η νέα χρήση του ακινήτου έχει καθορίσει και τον εσωτερικό σχεδιασμό. Η Ακαδημία Λυρικής Τέχνης Maria Callas προβλέπεται να διαθέτει 24 αίθουσες διδασκαλίας, δύο αναγνωστήρια, αίθουσα συναυλιών, εκθεσιακό χώρο, γραφεία και βοηθητικές εγκαταστάσεις. Στο δώμα θα λειτουργεί αναψυκτήριο, ενώ οι χώροι θα εξοπλιστούν με τις απαραίτητες υποδομές για τη φιλοξενία εκπαιδευτικών και καλλιτεχνικών δραστηριοτήτων.
Στον σχεδιασμό περιλαμβάνονται επίσης συστήματα αξιοποίησης του φυσικού φωτισμού και αερισμού, ηλιακά πάνελ για την παραγωγή ζεστού νερού, αντλία θερμότητας και σύστημα θέρμανσης και ψύξης VRV. Στόχος είναι η προσαρμογή ενός κτιρίου ηλικίας περίπου ενός αιώνα στις σύγχρονες λειτουργικές απαιτήσεις, χωρίς να αλλοιωθεί ο διατηρητέος χαρακτήρας του.
Η πολυκατοικία Παπαλεονάρδου και τα χρόνια της Μαρίας Κάλλας
Η ιστορία του ακινήτου ξεκινά το 1925, όταν ανεγέρθηκε η πολυκατοικία Παπαλεονάρδου, σε σχέδια του αρχιτέκτονα Κωνσταντίνου Κιτσίκη. Αποτελεί ένα από τα πρώιμα παραδείγματα πολυκατοικιών από οπλισμένο σκυρόδεμα στην Αθήνα και ξεχωρίζει για την αρχιτεκτονική της, με επιρροές από το ευρωπαϊκό Jugendstil, τη γερμανική εκδοχή της Αρ Νουβό.
Η κατασκευή της συνδέεται με μια περίοδο έντονου μετασχηματισμού της πρωτεύουσας. Κατά τον Μεσοπόλεμο, η Πατησίων αποτελούσε έναν από τους πλέον περιζήτητους δρόμους κατοικίας, με επιβλητικά κτίρια και πολυκατοικίες που απευθύνονταν στα μεσαία και ανώτερα αστικά στρώματα. Η συγκεκριμένη πολυκατοικία αποτύπωνε αυτή τη νέα αρχιτεκτονική αντίληψη, συνδυάζοντας την πολυώροφη κατοικία με την ιδιαίτερη αισθητική των ευρωπαϊκών αστικών κέντρων.
Screenshot
Το 1937, η Μαρία Κάλλας, σε ηλικία 13 ετών, επέστρεψε από τη Νέα Υόρκη στην Αθήνα μαζί με τη μητέρα και την αδελφή της. Η οικογένεια εγκαταστάθηκε σε διαμέρισμα του δεύτερου ορόφου της πολυκατοικίας, όπου η νεαρή Μαρία έζησε έως το 1945. Τα χρόνια αυτά υπήρξαν καθοριστικά για την εξέλιξή της. Στην Αθήνα ξεκίνησε τη συστηματική μουσική της εκπαίδευση, αρχικά στο Εθνικό Ωδείο και στη συνέχεια στο Ωδείο Αθηνών, όπου μαθήτευσε δίπλα στη διακεκριμένη υψίφωνο Ελβίρα ντε Ιντάλγκο. Κατά την περίοδο της Κατοχής πραγματοποίησε τις πρώτες επαγγελματικές εμφανίσεις της στην Εθνική Λυρική Σκηνή, πριν αναχωρήσει το 1945 για τις Ηνωμένες Πολιτείες και ακολουθήσει τη διεθνή πορεία που θα την καθιέρωνε ως μία από τις σημαντικότερες μορφές της όπερας.
Έτσι, η πολυκατοικία της Πατησίων δεν συνδέεται με την περίοδο της παγκόσμιας αναγνώρισής της, αλλά με τα χρόνια της διαμόρφωσής της, όταν ακόμη η Μαρία Κάλλας ήταν μια νεαρή σπουδάστρια που προσπαθούσε να βρει τη θέση της στον κόσμο της μουσικής.
Από την εγκατάλειψη στη διάσωση
Παρά την ιστορική του σημασία, το κτίριο γνώρισε μια μακρά περίοδο απαξίωσης. Η πολυκατοικία, η οποία είχε περιέλθει στην ιδιοκτησία του Ναυτικού Απομαχικού Ταμείου το 1950 και στη συνέχεια στον ΕΦΚΑ, παρέμεινε για χρόνια χωρίς ουσιαστική αξιοποίηση. Οι ζημιές από τον σεισμό του 1999, οι φθορές και οι κατά καιρούς καταλήψεις επιβάρυναν την εικόνα και την κατάσταση του ακινήτου.
Η προσπάθεια για τη δημιουργία της Ακαδημίας Λυρικής Τέχνης ξεκίνησε αρκετά χρόνια πριν από την έναρξη των κατασκευαστικών εργασιών. Η υψίφωνος Βάσω Παπαντωνίου, πρόεδρος της Ακαδημίας, είχε θέσει ως στόχο την αξιοποίηση του ιστορικού ακινήτου, με τις πρώτες επαφές για την παραχώρησή του να πραγματοποιούνται ήδη από το 2007.
Screenshot
Το 2014 επήλθε αρχική συμφωνία για τη δημιουργία της Ακαδημίας, ενώ το 2018 υπογράφηκε η σύμβαση μακροχρόνιας μίσθωσης μεταξύ του ΕΦΚΑ και της Αστικής Μη Κερδοσκοπικής Εταιρείας «Ακαδημία Λυρικής Τέχνης Maria Callas». Η συμφωνία προβλέπει διάρκεια 30 ετών, με δυνατότητα παράτασης για ακόμη 20 χρόνια, εξασφαλίζοντας τη μακροχρόνια χρήση του κτιρίου για εκπαιδευτικούς και πολιτιστικούς σκοπούς. Ακολούθησαν οι απαιτούμενες μελέτες, οι εγκρίσεις από τις αρμόδιες υπηρεσίες του υπουργείου Πολιτισμού και οι διαδικασίες αλλαγής χρήσης, μέχρι να εξασφαλιστεί η χρηματοδότηση και να προχωρήσει η δημοπράτηση του έργου.
Το επόμενο στοίχημα για την Ακαδημία και την Πατησίων
Η λειτουργία της Ακαδημίας Λυρικής Τέχνης φιλοδοξεί να προσθέσει έναν νέο εκπαιδευτικό και πολιτιστικό πόλο στο κέντρο της Αθήνας, με αντικείμενο την ολοκληρωμένη κατάρτιση στη λυρική τέχνη σε πανεπιστημιακό επίπεδο. Η πρωτοβουλία αποκτά ευρύτερη σημασία και για την αξιοποίηση του ιστορικού κτιριακού αποθέματος της πρωτεύουσας. Η Πατησίων, ένας δρόμος που εξακολουθεί να συγκεντρώνει σημαντικά δείγματα αρχιτεκτονικής του Μεσοπολέμου, έχει γνωρίσει τις τελευταίες δεκαετίες έντονες μεταβολές, με αρκετά διατηρητέα κτίρια να παραμένουν κλειστά ή να χρειάζονται εκτεταμένες παρεμβάσεις.
Η περίπτωση της πολυκατοικίας Παπαλεονάρδου αναδεικνύει τη σημασία της επανάχρησης ιστορικών ακινήτων με δραστηριότητες που μπορούν να εξασφαλίσουν τη μακροχρόνια συντήρησή τους. Ωστόσο, η αποκατάσταση του κτιριακού κελύφους αποτελεί μόνο το πρώτο βήμα. Η στελέχωση, η οργάνωση των σπουδών και η χρηματοδότηση της λειτουργίας θα καθορίσουν εάν η Ακαδημία θα μπορέσει να ανταποκριθεί στους στόχους για τους οποίους δημιουργείται.
