Η Ευρωπαϊκή Ένωση (ΕΕ) προειδοποιεί ότι είναι έτοιμη να προχωρήσει σε νέα, αυστηρότερα περιοριστικά μέτρα κατά του Ιράν, στον απόηχο της βίαιης καταστολής των μαζικών διαδηλώσεων που συγκλονίζουν τη χώρα εδώ και δεύτερη εβδομάδα. Ευρωπαίοι αξιωματούχοι κάνουν λόγο για «σοβαρές παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων», ενώ αφήνουν ανοιχτό το ενδεχόμενο επιβολής πρόσθετων κυρώσεων, πέραν του ήδη εκτεταμένου πλαισίου που ισχύει σε βάρος της Τεχεράνης.
Η ΕΕ έχει ήδη επιβάλει ευρείες κυρώσεις στο Ιράν για ένα ευρύ φάσμα ζητημάτων: από παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων και το πυρηνικό του πρόγραμμα, έως τη στήριξη που παρέχει στη Ρωσία στον πόλεμο στην Ουκρανία. Ωστόσο, η αιματηρή καταστολή της νέας αυτής κοινωνικής εξέγερσης ενδέχεται να οδηγήσει σε ένα νέο κύμα ευρωπαϊκών μέτρων, καθώς στις Βρυξέλλες εκτιμούν ότι η κατάσταση κλιμακώνεται επικίνδυνα.
Ιράν: Δεύτερη εβδομάδα αναταραχής και δεκάδες νεκροί, τι γνωρίζουμε
Οι διαδηλώσεις στο Ιράν εισήλθαν στη δεύτερη εβδομάδα τους, με τις αρχές να διατηρούν εκτεταμένο μπλακ άουτ στο διαδίκτυο και τις πληροφορίες που διαρρέουν να κάνουν λόγο για δεκάδες νεκρούς. Οι κινητοποιήσεις, που ξεκίνησαν ως αντίδραση στο αυξανόμενο κόστος ζωής, έχουν πλέον αποκτήσει σαφώς πολιτικό χαρακτήρα, με συνθήματα που ζητούν τον τερματισμό του θεοκρατικού καθεστώτος.
Στο διεθνές επίπεδο, ο πρόεδρος των ΗΠΑ, Ντόναλντ Τραμπ, δήλωσε ότι οι ηγέτες του Ιράν βρίσκονται «σε πολύ δύσκολη θέση», επαναλαμβάνοντας απειλές για στρατιωτική επέμβαση σε περίπτωση που οι διαδηλωτές υποστούν περαιτέρω βία. Από την πλευρά τους, Ιρανοί αξιωματούχοι ανέφεραν ότι οι υπηρεσίες διαδικτύου θα αποκατασταθούν σταδιακά, σε συντονισμό με τις δυνάμεις ασφαλείας.
Η οικονομική ασφυξία πίσω από την έκρηξη
Οι διαδηλώσεις ξέσπασαν στις 28 Δεκεμβρίου 2025, όταν το ιρανικό νόμισμα, το ριάλ, κατέρρευσε σε ιστορικά χαμηλά επίπεδα έναντι του δολαρίου. Η σπίθα άναψε στην Τεχεράνη, με καταστηματάρχες στο Μεγάλο Παζάρι να κατεβάζουν ρολά και να βγαίνουν στους δρόμους. Πολύ γρήγορα, οι κινητοποιήσεις εξαπλώθηκαν σε πολλές επαρχίες της χώρας.
Τη Δευτέρα, το ριάλ διαπραγματευόταν σε επίπεδα άνω των 1,4 εκατ. ριάλ ανά δολάριο, έναντι περίπου 700.000 στις αρχές του 2025 και 900.000 στα μέσα της ίδιας χρονιάς. Η κατάρρευση του νομίσματος έχει εκτινάξει τον πληθωρισμό, με τις τιμές των τροφίμων να είναι κατά μέσο όρο 72% υψηλότερες σε σχέση με πέρυσι και τον ετήσιο πληθωρισμό να κινείται κοντά στο 40%.
Η ιρανική οικονομία βρίσκεται σε βαθιά κρίση για πολλούς λόγους. Τον Ιούνιο του 2025, η χώρα ενεπλάκη σε έναν 12ήμερο πόλεμο με το Ισραήλ, που προκάλεσε σημαντικές καταστροφές σε υποδομές σε πολλές ιρανικές πόλεις. Τον Σεπτέμβριο του ίδιου έτους, ο ΟΗΕ επανέφερε κυρώσεις κατά του Ιράν, όταν το Συμβούλιο Ασφαλείας καταψήφισε την οριστική άρση των οικονομικών περιορισμών που συνδέονται με το πυρηνικό πρόγραμμα.
Τον Δεκέμβριο, η κυβέρνηση προχώρησε σε αλλαγές στο σύστημα επιδοτήσεων καυσίμων, αυξάνοντας ουσιαστικά την τιμή της βενζίνης, η οποία μέχρι πρότινος ήταν από τις φθηνότερες παγκοσμίως. Οι αρχές ανακοίνωσαν ότι οι τιμές θα επανεξετάζονται ανά τρίμηνο, ανοίγοντας τον δρόμο για νέες αυξήσεις, ενώ ταυτόχρονα αναμένεται περαιτέρω άνοδος στις τιμές των τροφίμων, μετά την κατάργηση της προνομιακής συναλλαγματικής ισοτιμίας για τις περισσότερες εισαγωγές.
«Αντί να εστιάζει μόνο στα καύσιμα, η κυβέρνηση θα έπρεπε να μειώσει τις τιμές και στα υπόλοιπα αγαθά», δήλωνε χαρακτηριστικά οδηγός ταξί στην Τεχεράνη, σημειώνοντας ότι τα γαλακτοκομικά προϊόντα έχουν αυξηθεί έως και έξι φορές μέσα σε έναν χρόνο.
Από την οικονομική διαμαρτυρία στην πολιτική αμφισβήτηση
Αν και τα πρώτα συνθήματα είχαν καθαρά οικονομικό χαρακτήρα, γρήγορα μετατράπηκαν σε ανοιχτή αμφισβήτηση του θεοκρατικού καθεστώτος. Σε ορισμένες διαδηλώσεις ακούστηκαν συνθήματα υπέρ του Ρεζά Παχλαβί, γιου του τελευταίου σάχη του Ιράν, ο οποίος ζει εξόριστος. Αν και υποστηρικτές του ζητούν την επιστροφή της μοναρχίας, ο ίδιος έχει ταχθεί υπέρ ενός δημοψηφίσματος για το μέλλον του πολιτεύματος.
Η ιστορική μνήμη παραμένει βαριά στο Ιράν: από την ανατροπή του δημοκρατικά εκλεγμένου πρωθυπουργού Μοχάμεντ Μοσαντέκ το 1953, με τη στήριξη ΗΠΑ και Βρετανίας, έως την Ισλαμική Επανάσταση του 1979, που έβαλε τέλος στη βασιλεία του Μοχάμεντ Ρεζά Παχλαβί.
Όπως σημειώνει η καθηγήτρια Ιστορίας και Πολιτικής του Ιράν στο Πανεπιστήμιο της Οξφόρδης, Μαριάμ Αλεμζαντέχ, συνθήματα υπέρ του Παχλαβί ακούστηκαν στους δρόμους, ενδεικτικό της βαθιάς δυσαρέσκειας απέναντι στο υπάρχον καθεστώς.
Πού εξαπλώνονται οι διαδηλώσεις
Αν και οι πρώτες κινητοποιήσεις καταγράφηκαν στην Τεχεράνη, οι διαδηλώσεις έχουν πλέον εξαπλωθεί σε πολλές περιοχές της χώρας. Σύμφωνα με το πρακτορείο Fars, «περιορισμένες» συγκεντρώσεις σημειώθηκαν σε συνοικίες της ιρανικής πρωτεύουσας, καθώς και σε πόλεις επαρχιών όπως το Τσαχαρμαχάλ και Μπαχτιαρί και το Ραζαβί Χορασάν. Οι δυνάμεις ασφαλείας επενέβησαν για να διαλύσουν τις συγκεντρώσεις.
Παράλληλα, διαδηλώσεις αλληλεγγύης πραγματοποιούνται σε χώρες με ισχυρή ιρανική διασπορά, όπως οι ΗΠΑ, το Ηνωμένο Βασίλειο, η Γερμανία, η Γαλλία, η Τουρκία και το Πακιστάν.
Τα κρατικά μέσα ενημέρωσης αναφέρουν ότι περισσότεροι από 100 άνδρες των δυνάμεων ασφαλείας έχουν χάσει τη ζωή τους, ενώ οργανώσεις της αντιπολίτευσης κάνουν λόγο για εκατοντάδες νεκρούς διαδηλωτές. Οι αριθμοί δεν μπορούν να επιβεβαιωθούν ανεξάρτητα, λόγω της σχεδόν καθολικής διακοπής του διαδικτύου, που σύμφωνα με τη NetBlocks διαρκεί για τέταρτη ημέρα.
Ο Ιρανός υπουργός Εξωτερικών, Αμπάς Αραγτσί, υποστήριξε ότι οι διαδηλώσεις υποκινούνται από ξένες δυνάμεις, αφήνοντας αιχμές κατά των ΗΠΑ και δηλώνοντας ότι η χώρα είναι «έτοιμη για πόλεμο αλλά και για διάλογο».
Αναλυτές προειδοποιούν ότι η κατάσταση μπορεί να κλιμακωθεί περαιτέρω, εάν τα αιτήματα των διαδηλωτών αγνοηθούν. Όπως τονίζει η Αλεμζαντέχ, η καταστολή είναι πρωτοφανής σε σκληρότητα, ενώ οι κοινωνικές και πολιτικές πληγές βαθαίνουν. Ακόμη και αν οι διαδηλώσεις κατασταλούν βίαια, προειδοποιεί, νέες εξεγέρσεις είναι πιθανό να ξεσπάσουν, έως ότου επέλθει μια ριζική πολιτική αλλαγή — είτε εκ των έσω, είτε μέσω εξωτερικής παρέμβασης, με απρόβλεπτες συνέπειες.
