Στη σημερινή Ρωσία, ό,τι αναγράφεται στις σελίδες του νέου «Ερμηνευτικού Λεξικού» του Κρεμλίνου φέρει την ισχύ νόμου και οι παραβάσεις του μπορούν να οδηγήσουν σε αυστηρές τιμωρίες.
Πρόκειται για το πρώτο από τα τέσσερα θεμελιώδη έργα που αφορούν το λεξιλόγιο, την ορθογραφία και τη γραμματική της ρωσικής γλώσσας, το περιεχόμενο των οποίων η κυβέρνηση της Μόσχας κήρυξε δεσμευτικό για όλους τους πολίτες από την περασμένη άνοιξη.
Ως το πρώτο του είδους του, «καθορίζει επακριβώς ποια σημασία έχουν οι λέξεις, σε ποιους τομείς επιτρέπεται η χρήση τους και πού απαγορεύονται», δήλωσε με ικανοποίηση το Πανεπιστήμιο της Πετρούπολης τον Μάιο. Ο πρύτανής του, Μιχαήλ Κροπατσόφ —ένθερμος υποστηρικτής της εισβολής στην Ουκρανία— ήταν σαφής: «Το λεξικό θα αποτελέσει πρακτικό εργαλείο για την υλοποίηση της κρατικής πολιτικής για τη διατήρηση και την ενίσχυση των παραδοσιακών ρωσικών πνευματικών και ηθικών αξιών», σημειώθηκε.
Ιδεολογικός έλεγχος και η «θεϊκή» παρέμβαση
Η ορολογία αυτή δεν είναι τυχαία τονίζει σε ρεπορτάζ της η εφημερίδα γερμανική εφημερίδα Faz, καθώς πηγάζει απευθείας από προεδρικό διάταγμα του Βλαντιμίρ Πούτιν που υπογράφηκε τον Νοέμβριο του 2022. Σύμφωνα με το κείμενο, οι «παραδοσιακές αξίες» της Ρωσίας απειλούνται από τρομοκράτες, εξτρεμιστές, τις Ηνωμένες Πολιτείες και μια σειρά από «εχθρικές χώρες».
Το Κρεμλίνο υποστηρίζει ότι μέσω ψυχολογικής επιρροής επιχειρείται η εμφύτευση μιας «ξένης» και καταστροφικής ιδεολογίας που προάγει τον εγωισμό και την ανηθικότητα.
Το νέο «Ερμηνευτικό Λεξικό» λειτουργεί ως το ανάχωμα σε αυτή την απειλή. Περιέχει ειδικούς ορισμούς για έννοιες-κλειδιά, οι οποίοι συντάχθηκαν υπό τον αυστηρό έλεγχο του Υπουργείου Δικαιοσύνης και σε στενή συνεννόηση με τη Ρωσική Ορθόδοξη Εκκλησία.
Ενδεικτικά, η λέξη Προτεραιότητα ορίζεται πλέον μέσα από το παράδειγμα της «προτεραιότητας του πνευματικού έναντι του υλικού». Η Ζωή περιγράφεται ως μια «παραδοσιακή ρωσική πνευματική-ηθική αξία» που ξεκινά από τη σύλληψη και φτάνει έως τον θάνατο. Όσο για τον Εχθρό, ορίζεται ως εκείνος που αναγνωρίζεται από την κρατική εξουσία ως εχθρικός προς τον λαό, τη διοίκηση και το κράτος.
Η προπαγάνδα ως γλωσσικός κανόνας
Οι ορισμοί αυτοί είναι πλέον υποχρεωτικοί σε κάθε τομέα όπου η γλώσσα ρυθμίζεται νομικά, από τις δημόσιες υπηρεσίες και τα δικαστήρια μέχρι τα σχολεία, τα ΜΜΕ, τον κινηματογράφο και το θέατρο. Ο γλωσσολόγος Μιχαήλ Κόποτεφ του Πανεπιστημίου του Ελσίνκι επισημαίνει ότι ο πραγματικός στόχος είναι η πλήρης μετατροπή των γλωσσικών κανόνων σε νομικούς.
Μέσα στις σελίδες του, ο Αυταρχισμός περιγράφεται ως η «πλέον αποτελεσματική μορφή κρατικής διοίκησης σε περιόδους κρίσης», ενώ η Δημοκρατία παρουσιάζεται ως ένα δυτικό σύστημα όπου οι θεσμοί δρουν υπέρ «ομάδων συμφερόντων», σημειώνει η Faz.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει το λήμμα Καθεστώς, όπου ως παράδειγμα αναφέρεται το «καθεστώς του Κιέβου», χαρακτηριζόμενο ως απειλή για τον ρωσόφωνο πληθυσμό. Στο λήμμα Ενότητα, τονίζεται η «ιστορική ενότητα Λευκορώσων, Ρώσων και Ουκρανών».
Εκτός από την πολιτική, το λεξικό επιβάλλει μια νέα ηθική τάξη απαγορεύοντας 14 ρίζες λέξεων της καθομιλουμένης που θεωρούνται «χυδαίες». Λέξεις που στην ΕΣΣΔ ήταν ταμπού και μετά την πτώση της έγιναν σύμβολα αντισυστημικής έκφρασης στη ροκ και ραπ μουσική, τίθενται πλέον εκτός νόμου.
Η πιο ακραία εφαρμογή αυτής της γλωσσικής καταστολής αφορά το όνομα του αποθανόντος ηγέτη της αντιπολίτευσης, Αλεξέι Ναβάλνι. Ο Πούτιν απέφευγε πάντα να προφέρει το όνομά του. Τώρα, το λεξικό φαίνεται να ολοκληρώνει την εξαφάνιση του ονόματός του καθώς η λέξη «nawalnyj» εμφανίζεται μόνο ως επίθετο που αφορά τη σωστή αποθήκευση προϊόντων (παράγεται από τη λέξη «nawal» (σωρός/στοίβα), με το κυνικό παράδειγμα: «Σωρηδόν αποθήκευση πατατών» (nawalnyj spossob chranenija kartofelja).
