Δεν χρειάζεται απαραίτητα να θεωρείται καλό καθετί που έρχεται από τον Βορρά. Στους Δανούς αρέσει η γλυκόριζα, στη Στοκχόλμη τώρα τον χειμώνα ο ήλιος δύει στις τρεις το μεσημέρι. Αλλά σε μερικά θεμελιώδη ερωτήματα της εποχής μας, οι Σκανδιναβοί έχουν προφανώς εξυπνότερες απαντήσεις.
Ζουν περισσότερο, παρ’ όλο που ξοδεύουν λιγότερα για το σύστημα υγείας. Εκλύουν λιγότερο διοξείδιο του άνθρακα στην ατμόσφαιρα, παρ’ όλο που υπάρχουν και σε αυτούς χαλυβουργεία. Οι νέοι ιδρύουν περισσότερες ελπιδοφόρες νεοφυείς επιχειρήσεις (start-ups) και οι ηλικιωμένοι έχουν κατά μέσο όρο υψηλότερη σύνταξη, σύμφωνα με τη FAZ.
Πώς το κάνουν άραγε; Οι «Βόρειοι» δεν κάνουν μαγικά. Ούτε προικίστηκαν πλουσιοπάροχα με πλούτη από τον Θεό, με εξαίρεση τους Νορβηγούς με τα κοιτάσματα πετρελαίου και φυσικού αερίου. Αλλά ό,τι πετυχαίνουν Δανία, Σουηδία και Φινλανδία, μπορούν να το επιτύχουν κι άλλοι. Ας ξεκινήσουμε καλύτερα με την Πίπη Φακιδομύτη, την παγκοσμίως διάσημη κόρη του πειρατή. Σαφώς, αποτελεί ένα ισχυρό πρότυπο για όλα τα κορίτσια. Λιγότερο γνωστό είναι ότι η δημιουργός της, η Άστριντ Λίντγκρεν, ήταν και μια ικανή επιχειρηματίας.
Η ιστορία της «Πομπεριπόσα στον Κόσμο του Χρήματος»
Το 1976 δημοσίευσε μια σάτιρα με τίτλο «Η Πομπεριπόσα στη Μονισμανία», που ονομάζεται επίσης «η Πομπεριπόσα στον Κόσμο του Χρήματος». Η Σουηδέζα συγγραφέας παιδικών βιβλίων γράφει μια σατιρική ιστορία για μια φανταστική χώρα, ως απάντηση στον οριακό φορολογικό συντελεστή 102% που επιβλήθηκε το 1976 τον οποίο και η ίδια έπρεπε να πληρώσει για το κοινωνικό κράτος. Πάνω από ένα συγκεκριμένο ποσό, το επιπλέον εισόδημα σήμαινε γι’ αυτήν ότι στο τέλος της έμεναν λιγότερα από ό,τι πριν. Αυτό άγγιξε μια ευαίσθητη χορδή. Λίγο αργότερα, η σοσιαλδημοκρατική κυβέρνηση καταψηφίστηκε, για πρώτη φορά έπειτα από 40 χρόνια στην εξουσία.
Ακολούθησαν μέχρι τη δεκαετία του 1990 «μεταρρυθμίσεις, μεταρρυθμίσεις, μεταρρυθμίσεις», σημειώνει η FAZ. Οι σοσιαλδημοκράτες συνέχισαν με αυτές όταν επέστρεψαν στην εξουσία. Το συνταξιοδοτικό σύστημα αναμορφώθηκε ριζικά. Επιπλέον, υπήρξαν φορολογικές ελαφρύνσεις για επιχειρηματίες όπως η Άστριντ Λίντγκρεν, ειδικά για επενδύσεις σε startup.
Γι’ αυτό οι άνθρωποι του χρηματοοικονομικού κλάδου στη Στοκχόλμη μιλούν μέχρι σήμερα για τη Λίντγκρεν, όταν θέλουν να εξηγήσουν την άνθηση της σκηνής των νεοφυών επιχειρήσεων στην πόλη τους. Η υπηρεσία μουσικού streaming Spotify, η online τράπεζα Klarna, η εταιρεία ανάπτυξης ηλεκτρονικών παιχνιδιών King: Ειδικά οι νεοφυείς επιχειρήσεις τεχνολογίας ευδοκιμούν θεαματικά.
Το κείμενο της Λίντγκρεν από μόνο του δεν το πέτυχε αυτό. Προστέθηκαν και άλλα. Τα εμπόδια εισόδου στην αγορά για νέες εταιρείες δεν είναι πουθενά αλλού στην ΕΕ τόσο χαμηλά όσο στη Σουηδία. Και σχεδόν κάθε σπίτι στη Στοκχόλμη είχε ήδη εδώ και 15 χρόνια ευρυζωνικό διαδίκτυο. Ας μην αφήσει κανείς τον εαυτό του να πλανηθεί από τους μοναχικούς κολπίσκους και τα μεγαλοπρεπή βουνά: Ο Βορράς βασίζεται στην τεχνολογία, σημειώνει η FAZ. Στη Δανία, η ψηφιοποίηση έχει προχωρήσει τόσο πολύ, που σχεδόν δεν αποστέλλονται πλέον γράμματα. Το ταχυδρομείο δεν τα παραδίδει καν πια, αυτό το διεκπεραιώνει από την Πρωτοχρονιά μια ιδιωτική εταιρεία.
Η καθημερινή εξοικείωση με τις ηλεκτρονικές συσκευές δίνει μερικές φορές την εντύπωση ότι αναβλύζει απλώς από μια κομψή, αισιόδοξη για το μέλλον στάση ζωής. Αλλά αυτό είναι το πολύ η μισή αλήθεια. Αν σκάψει κανείς βαθύτερα, οι επιτυχίες μπορούν να αποδοθούν σε μια αντίθετη εμπειρία: στην αδυναμία, την κρίση, την ήττα. «Αναγκαστήκαμε νωρίς να εξοπλίσουμε τα εργοστάσιά μας όσο το δυνατόν πιο μοντέρνα», λέει στη FAZ ο καθηγητής οικονομικών Karl Ove Moene από το Πανεπιστήμιο του Όσλο.
Οι ανταγωνιστές από την Αγγλία, τη Γαλλία, τη Γερμανία μπορούσαν πάντα να στηρίζονται σε μια μεγαλύτερη εγχώρια αγορά. Στη Σουηδία κατοικούν δέκα εκατομμύρια άνθρωποι, στη Νορβηγία, τη Δανία και τη Φινλανδία από πέντε ή έξι εκατομμύρια. Με αυτόν τον πληθυσμό ένα βιομηχανικό κράτος δεν πάει μακριά. Χρειάζονται εξαγωγές. Αν πρόκειται οι μισθοί να είναι υψηλοί, πρέπει να είναι και η παραγωγικότητα.
Η εργασιακή ζωή στον Βορρά και οι συντάξεις
Αυτή η επίγνωση, που καθορίζει την εργασιακή ζωή στον Βορρά εδώ και 90 χρόνια, δεν ήρθε από μόνη της. Πριν από αυτήν προηγήθηκαν σφοδρές αντιπαραθέσεις μεταξύ συνδικάτων και αφεντικών στα εργοστάσια – μέχρι που και οι δύο πλευρές κατάλαβαν ότι δεν μπορούσε να συνεχιστεί έτσι. Συμφώνησαν σε καλούς μισθούς χωρίς ακραίες αποκλίσεις, ούτε προς τα κάτω ούτε προς τα πάνω. Η ιδέα πίσω από αυτό: Οι αδύναμες εταιρείες πρέπει να εξαφανίζονται μάλλον γρήγορα παρά αργά, οι ισχυρές πρέπει να μπορούν να επιτυγχάνουν κέρδη και να επανεπενδύουν.
Γι’ αυτό δεν πρέπει η προστασία από την απόλυση να είναι πολύ υψηλή, αλλά η ανεργία πρέπει να απορροφάται. Μαζί με αυτό αξιοπιστία, συμβιβασμός αντί για αντιπαράθεση. «Πριν κατείχαμε το παγκόσμιο ρεκόρ σε ημέρες απεργίας», λέει ο Moene. «Έκτοτε, πουθενά δεν γίνονται τόσο λίγες απεργίες όσο σε εμάς».
Αυτό έγινε στα μέσα της δεκαετίας του 1930, περίπου σαράντα χρόνια πριν από την ιστορία της «Πομπεριπόσα» της Άστριντ Λίντγκρεν. Την έλλειψη προσωπικού που προέκυψε στο ενδιάμεσο, οι Σκανδιναβοί την έλυσαν φέροντας τις γυναίκες στις επιχειρήσεις. Στη Γερμανία βασίστηκαν τότε στους «φιλοξενούμενους εργάτες» (Gastarbeiter) και μετέθεσαν την επέκταση των νηπιαγωγείων και των ολοήμερων σχολείων για αργότερα. Οι υψηλοί φόροι, τους οποίους κατήγγειλε η Λίντγκρεν, ήταν τότε ένα σημάδι κρίσης άλλου είδους: Το κοινωνικό κράτος έφτασε στα όριά του, το κόστος του εκτροχιάστηκε, επισημαίνει η FAZ.
Και γι’ αυτό έγινε σκληρός αγώνας. Μετά επετεύχθη η στροφή. Ας δούμε τη σύνταξη. Στη Σουηδία χρηματοδοτείται στο μεγαλύτερο μέρος της αναδιανεμητικά, όπως στη Γερμανία, λέει η FAZ. Ένα μικρό μέρος των εισφορών όμως πρέπει όλοι οι Σουηδοί να το επενδύουν στην κεφαλαιαγορά. Μπορούν να επιλέξουν οι ίδιοι ένα αμοιβαίο κεφάλαιο (fond) για αυτό ή να το αφήσουν σε μια κρατική υπηρεσία. Αυτή η άνετη λύση, που ονομάζεται «φοντ του καναπέ» (Sofa-Fonds), επιτυγχάνει από το 2000 μια μέση απόδοση μετοχών 11,5% ετησίως. Οι Σουηδοί συνταξιούχοι επωφελούνται από τα κέρδη των τιμών στο χρηματιστήριο, οι Γερμανοί όχι, προσθέτει η FAZ.
Η διαφορά είναι τεράστια. Στη Γερμανία το εισόδημα στην τρίτη ηλικία, μετρούμενο σε σχέση με το μέσο εισόδημα συνολικά, έχει μειωθεί ελαφρώς από το 2000, στη Σουηδία έχει αυξηθεί κατά δέκα τοις εκατό. Ο «καναπές» επιπλέον λειτουργεί με πολύ χαμηλές προμήθειες. Για τη Γερμανία, η νεοδιαμορφωμένη σύνταξη Riester προβλέπει ένα ανώτατο όριο 1,5%, σύμφωνα με τη FAZ. Ο «καναπές» βρίσκεται στο 0,05%.
Η διαφορά συσσωρεύεται για έναν μέσο ασφαλισμένο μέχρι τη συνταξιοδότηση σε περισσότερα από 20.000 ευρώ. Μικρό πράγμα; Υπάρχουν περίπου έξι εκατομμύρια συνταξιούχοι του «καναπέ». Μαζί τους μένουν, υπολογίζοντας με το ποσό του παραδείγματος, 120 δισεκατομμύρια ευρώ περισσότερα από ό,τι αν είχαν ένα αμοιβαίο κεφάλαιο του 1,5%.
Γιατί οι βορειοευρωπαίοι επιτυγχάνουν τέτοιες μεγάλες μεταρρυθμίσεις; Ο πολιτικός επιστήμονας Sven Jochem ερευνά ερωτήματα αυτής της κατηγορίας στο Πανεπιστήμιο της Κωνσταντίας. Έχει αποδειχθεί χρήσιμο, λέει στη FAZ, το γεγονός ότι στον Βορρά υπάρχουν συχνά κυβερνήσεις μειοψηφίας. Αυτό καθιστά απαραίτητη και εφικτή την εύρεση εναλλασσόμενων πλειοψηφιών, παραμένει κανείς σε διάλογο. Για ένα έργο γενεών όπως η σύνταξη, βρίσκεται τότε ευκολότερα μια μακροπρόθεσμη διακομματική συμφωνία.
Το σκανδιναβικό μοντέλο και η αμοιβαία εμπιστοσύνη
Το σκανδιναβικό μοντέλο, που υμνείται σε πολλά βιβλία, βασίζεται στην αμοιβαία εμπιστοσύνη. Σε αυτό οι μικρές χώρες πλεονεκτούν. Ο προσωπικός κύκλος γνωριμιών αποτελεί εκεί μεγαλύτερο ποσοστό του πληθυσμού. Επιπλέον, μια κοινωνία παραμένει ενωμένη όταν οι εισοδηματικές διαφορές σε ένα επαρκές επίπεδο είναι μικρές. Το γεγονός ότι η αριστοκρατία στον Βορρά δεν παίζει πλέον σημαντικό ρόλο εδώ και αιώνες, συμβάλλει επίσης.
Είναι ενδιαφέρον ότι εκείνος ο θεσμός που στη Γερμανία απολαμβάνει τη μεγαλύτερη εμπιστοσύνη, λέει η FAZ, στις σκανδιναβικές χώρες δεν υπάρχει καθόλου: επιβιώνουν χωρίς συνταγματικά δικαστήρια. Οι εκλεγμένοι βουλευτές είναι εκεί οι ίδιοι η έσχατη αρχή. Ευτυχισμένοι Βορειοευρωπαίοι, που δεν εξέλεξαν ποτέ δημαγωγούς και εγκληματίες για ηγέτες τους. Τώρα οι νόμοι τους δεν τελούν τόσο συχνά υπό την αίρεση συνταγματικών προσφυγών.
Αυτό κάνει τα μεγάλα έργα και τις μεταρρυθμίσεις ευκολότερα. Πριν αλλάξει στη Δανία το δίκτυο νοσοκομείων, έτσι ώστε να απομείνουν λιγότερες κλινικές οι οποίες, όμως, θα μπορούσαν να εξοπλιστούν καλύτερα, σχεδιάστηκαν μεγαλύτερες διοικητικές ενότητες. Οι μικρότερες δύσκολα θα ήθελαν να εγκαταλείψουν τις κλινικές τους.
Ο Sven Jochem, ο ειδικός στη σύγκριση των κοινωνικών κρατών, επισημαίνει στη FAZ μια ακόμη πτυχή: «Στον Βορρά θεωρείται δίκαιο το να μην υπερφορτώνεται το συνταξιοδοτικό σύστημα. Όλα τα άλλα είναι συνέπειες αυτής της στάσης».
Η πρώτη στον κόσμο αποθήκη πυρηνικών αποβλήτων
Η επίγνωση ότι για ορισμένα πράγματα δεν υπάρχει άλλη οδός: Θα μπορούσε κανείς να την ονομάσει επίσης λογική ή αίσθημα ευθύνης. Όποιος ψάχνει για ένα παράδειγμα αυτού από γρανίτη και μπετόν, θα το βρει στις φινλανδικές ακτές της Βαλτικής. Εκεί αναμένεται να τεθεί φέτος σε λειτουργία η πρώτη στον κόσμο αποθήκη πυρηνικών αποβλήτων. Οι Φινλανδοί θα είναι έτσι 50 χρόνια μπροστά από εμάς. Παράλληλα, δεν άρχισαν νωρίτερα την αναζήτηση. Απλώς δεν χρονοτρίβησαν με το θέμα από φόβο για μια απόφαση. Και εμπιστεύονται τους γεωλόγους και τους μηχανικούς τους. Τα γεγονότα έχουν βάρος, η επιστήμη εκτιμάται: Αυτό διατρέχει τα πάντα.
Και σε αυτό υπάρχει ένα παρελθόν που περιστρέφεται γύρω από την υπέρβαση των δυσκολιών. Τόσο η Δανία όσο και η Σουηδία, στην οποία η Φινλανδία ανήκε για αιώνες, επέτρεψαν στον εαυτό τους όνειρα υπερδύναμης. Οι Δανοί είχαν αποικίες στην Καραϊβική, οι Σουηδοί τα έβαλαν με τη Ρωσία. Και οι δύο «συμμαζεύτηκαν» επώδυνα τον 19ο αιώνα μετά από πολέμους. Μετά από αυτό το σύνθημα ήταν: «Ό,τι χάνεται έξω, πρέπει να κερδηθεί μέσα».
Αντί να σκέφτονται την εκδίκηση, ενισχύθηκε η λαϊκή επιμόρφωση και προωθήθηκε η ίδρυση επιστημονικών ακαδημιών. Αυτό αποδίδει. Η Κοπεγχάγη τόλμησε το 1964, ως μία από τις πρώτες πόλεις, να κλείσει τον κεντρικό εμπορικό δρόμο για τα αυτοκίνητα, οι πολεοδόμοι είχαν μετρήσει σε πειράματα τα πλεονεκτήματα για το λιανεμπόριο και την εστίαση. Η Σουηδία εισήγαγε το 1991 έναν φόρο CO2, αυτό οι οικονομολόγοι το θεωρούν μέχρι σήμερα το καλύτερο μέτρο προστασίας του κλίματος. Η Δανία συνέδεσε στο τέλος των ετών του κορoνοϊού την άρση των περιορισμών με την άνοδο του ποσοστού εμβολιασμού, οι γιατροί το συμβούλεψαν.
Δεν είναι λοιπόν τυχαίο ότι Φινλανδοί, Δανοί και Σουηδοί βρίσκονται στην κορυφή της παγκόσμιας κατάταξης των πιο ευτυχισμένων λαών. Δεν πρόκειται στη Γερμανία να καταργήσουμε το συνταγματικό δικαστήριο για να τους φτάσουμε, αναφέρει η FAZ. Δεν θα μετατρέψουμε ένα κράτος 84 εκατομμυρίων κατοίκων σε μια χώρα όπου ο καθένας νομίζει ότι γνωρίζει τους πάντες. Αλλά αν η Γερμανία μοιάζει αυτή τη στιγμή με ομάδα που υποβιβάζεται, υπάρχει από τη Σκανδιναβία ένα ενθαρρυντικό μήνυμα: Από μια τέτοια θέση μπορεί να γίνει κάτι. Το κυριότερο είναι να μην κλείνει κανείς τα μάτια μπροστά σε ό,τι πήγε στραβά προηγουμένως.
Επιστροφή στην Πίπη Φακιδομύτη. Δεν είναι η ρίμα της «φτιάχνω τον κόσμο όπως μου αρέσει» ένας ύμνος άρνησης της πραγματικότητας; Στο σουηδικό πρωτότυπο δεν υπάρχει τίποτα παρόμοιο. Η μετάφραση το επινόησε.
