Η πιο ηχηρή προειδοποίηση ότι το Ιράν όδευε προς μια βαθιά και επικίνδυνη κρίση δεν προήλθε από τα συνθήματα της αντιπολίτευσης, ούτε από τη συσσωρευμένη οργή μιας νεολαίας που ασφυκτιά και διαδηλώνει υπό περιορισμούς δεκαετιών. Ήρθε αθόρυβα, μέσα από την κατάρρευση μιας ιρανικής τράπεζας που έγινε τον Οκτώβριο του 2025, όπως αποκαλύπτει το ρεπορτάζ της Wall Street Journal.
Η πτώση της Ayandeh Bank, ενός χρηματοπιστωτικού ιδρύματος στενά συνδεδεμένου με το καθεστώς, λειτούργησε ως καταλύτης που επιτάχυνε μια ήδη εύθραυστη οικονομική ισορροπία και έσπρωξε τη χώρα σε μια δίνη κοινωνικής και πολιτικής αναταραχής. Στα τέλη του προηγούμενου έτους, η Ayandeh Bank κατέρρευσε ολοσχερώς υπό το βάρος σχεδόν πέντε δισεκατομμυρίων δολαρίων σε ζημίες από προβληματικά δάνεια.
Η ιρανική κυβέρνηση παρενέβη άμεσα, απορροφώντας το «κουφάρι» της τράπεζας σ’ έναν κρατικό χρηματοπιστωτικό οργανισμό και τυπώνοντας τεράστιες ποσότητες χρήματος για να καλύψει το έλλειμμα. Η κίνηση αυτή «έθαψε» προσωρινά το πρόβλημα, χωρίς όμως να το επιλύσει. Αντιθέτως, ανέδειξε με ωμό τρόπο το βάθος της κρίσης ενός τραπεζικού συστήματος που -εδώ και χρόνια- λειτουργούσε στα όρια της χρεοκοπίας.
Η κατάρρευση της Ayandeh δεν ήταν απλώς ένα μεμονωμένο τραπεζικό επεισόδιο. Αποτέλεσε σύμβολο ενός συστήματος που είχε οικοδομηθεί πάνω σε κακοδιαχείριση, διαπλοκή και συνεχή προσφυγή στον πληθωρισμό ως μέσο επιβίωσης. Για πολλούς Ιρανούς, επιβεβαίωσε την πεποίθηση ότι οι λίγοι, οι καλά διασυνδεδεμένοι, πλούτιζαν σε βάρος των πολλών, την ώρα που η καθημερινή ζωή γινόταν ολοένα και πιο αφόρητη.
Οικονομική κρίση και πόλεμος στο Ιράν
Η κρίση ξέσπασε σε μια από τις χειρότερες δυνατές συγκυρίες. Η αξιοπιστία της ιρανικής κυβέρνησης είχε ήδη πληγεί σοβαρά μετά τον σύντομο αλλά καταστροφικό πόλεμο του Ιουνίου με το Ισραήλ και τις Ηνωμένες Πολιτείες, ο οποίος αποκάλυψε την αδυναμία του κράτους να προστατεύσει τον πληθυσμό του.
Παράλληλα, η αδιαλλαξία της Τεχεράνης στις διαπραγματεύσεις για το πυρηνικό πρόγραμμα είχε αφήσει εκτός συζήτησης οποιαδήποτε ουσιαστική άρση των κυρώσεων, στερώντας από τη χώρα πολύτιμη οικονομική ανάσα.
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, το ιρανικό νόμισμα, το ριάλ, μπήκε σε μια νέα καθοδική πορεία που η κυβέρνηση είχε ελάχιστα μέσα να ανακόψει. Η αυστηρότερη εφαρμογή των αμερικανικών κυρώσεων διέκοψε τη ροή δολαρίων από το Ιράκ, μια ζωτική πηγή ρευστότητας για το ιρανικό σύστημα. Τα έσοδα από το πετρέλαιο μειώθηκαν, ενώ τα αποθέματα ξένου συναλλάγματος στο εξωτερικό παρέμειναν ουσιαστικά απρόσιτα.
Καταλύτης η κατάρρευση της τράπεζας
Για δεκαετίες, το ιρανικό κράτος είχε καταφέρει να κρατήσει την οικονομία όρθια μέσα από παρακάμψεις, σκιώδεις χρηματοροές και περίπλοκους μηχανισμούς. Όμως, με την κατάρρευση της Ayandeh, φάνηκε ξεκάθαρα ότι τα περιθώρια είχαν εξαντληθεί. Εκατοντάδες έμποροι, μια κοινωνική ομάδα που σπάνια συμμετέχει σε μαζικές διαδηλώσεις, βγήκαν στους δρόμους της Τεχεράνης ζητώντας άμεση ανακούφιση.
Η Ayandeh Bank ιδρύθηκε το 2013 από τον Αλί Ανσάρι, έναν επιχειρηματία που προέρχεται από μία από τις πλουσιότερες οικογένειες της χώρας. Μέσα από συγχωνεύσεις κρατικών τραπεζών και ιδιωτικών σχημάτων, δημιούργησε έναν νέο χρηματοπιστωτικό οργανισμό που γρήγορα απέκτησε ισχυρή θέση στην αγορά.
Πολιτικά, ο Ανσάρι θεωρούνταν κοντά στον πρώην πρόεδρο Μαχμούντ Αχμαντινετζάντ, ενώ το όνομά του συνδέθηκε με τη χρηματοδότηση ισχυρών παραστρατιωτικών και οικονομικών δομών του καθεστώτος.
Τα υψηλότερα επιτόκια στην ιρανική αγορά
Η τράπεζα προσέφερε τα υψηλότερα επιτόκια στην ιρανική αγορά, προσελκύοντας εκατομμύρια καταθέτες. Για να στηρίξει αυτήν την πολιτική, δανειζόταν μαζικά από την κεντρική τράπεζα, η οποία τύπωνε χρήμα για να διατηρήσει τη λειτουργία της. Παράλληλα, η Ayandeh συσσώρευε τεράστιο όγκο μη εξυπηρετούμενων δανείων, πολλά από τα οποία κατευθύνονταν σε επιχειρήσεις συνδεδεμένες με τον ίδιο τον ιδρυτή της.
Το πιο εμβληματικό παράδειγμα αυτής της πρακτικής ήταν το Iran Mall, ένα γιγαντιαίο εμπορικό και ψυχαγωγικό συγκρότημα που άνοιξε το 2018. Ένα έργο υπερβολικής πολυτέλειας, διπλάσιο σε έκταση από το Πεντάγωνο, με κινηματογράφους, πισίνες, αθλητικά κέντρα και κήπους, την ώρα που η υπόλοιπη οικονομία βυθιζόταν στη στασιμότητα. Ουσιαστικά, η τράπεζα δάνειζε χρήματα στις ίδιες τις εταιρείες του ιδιοκτήτη της, δεσμεύοντας πάνω από το 90% των πόρων της σε έργα υπό τον έλεγχό της.
Για χρόνια, πολιτικοί από διαφορετικά στρατόπεδα προειδοποιούσαν ότι η στήριξη της Ayandeh από την κεντρική τράπεζα θα οδηγούσε σε περαιτέρω πληθωρισμό. Η ένταση κορυφώθηκε το φθινόπωρο, όταν ο επικεφαλής της δικαιοσύνης κάλεσε δημόσια τις νομισματικές αρχές να παρέμβουν, απειλώντας με νομικές ενέργειες. Την επόμενη ημέρα ανακοινώθηκε επίσημα η διάλυση της τράπεζας.
Το καθεστώς ανέλαβε τα χρέη μιας «πυραμίδας»
Πρακτικά, το κράτος ανέλαβε τα χρέη της και την ενσωμάτωσε στη μεγαλύτερη κρατική τράπεζα της χώρας. Ωστόσο, οικονομολόγοι προειδοποιούν ότι τουλάχιστον πέντε ακόμη τράπεζες βρίσκονται σε παρόμοια κατάσταση, γεγονός που καθιστά την κρίση συστημική. Για πολλούς Ιρανούς, η Ayandeh έγινε το σύμβολο ενός χρηματοπιστωτικού συστήματος, που λειτουργούσε σαν πυραμίδα Ponzi, μεταφέροντας το κόστος των αποτυχιών του στην κοινωνία.
Η τραπεζική κρίση επιτάχυνε μια γενικευμένη οικονομική κατάρρευση. Το 2025, το ριάλ έχασε το 84% της αξίας του έναντι του δολαρίου. Οι τιμές των τροφίμων αυξήθηκαν με ετήσιο ρυθμό 72%, σχεδόν διπλάσιο από τα προηγούμενα χρόνια. Οι μισθοί δεν ακολούθησαν και μεγάλα τμήματα του πληθυσμού βρέθηκαν στα όρια της επιβίωσης.
Η κατάσταση επιδεινώθηκε από μια σοβαρή ενεργειακή και υδατική κρίση. Οι συχνές διακοπές ρεύματος, παρά τον τεράστιο πλούτο της χώρας σε πετρέλαιο και φυσικό αέριο, έπληξαν τη βιομηχανία και την καθημερινή ζωή. Ο ίδιος ο πρόεδρος, μάλιστα, πρότεινε ακόμη και τη μεταφορά της πρωτεύουσας, μια ένδειξη του βάθους της αποσύνθεσης.
Σπασμωδικές κινήσεις στις απανωτές κρίσεις
Την ίδια στιγμή, η κυβέρνηση του Ιράν προχωρούσε σε περικοπές επιδοτήσεων και μέτρα λιτότητας, μειώνοντας τη στήριξη προς τους πολίτες. Οι φήμες για νέες αυξήσεις τιμών και κατάργηση ευνοϊκών συναλλαγματικών ισοτιμιών προκάλεσαν πανικό σε μια κοινωνία ήδη εξαντλημένη. Η φυγή κεφαλαίων επιταχύνθηκε, με τους Ιρανούς να μετατρέπουν τις αποταμιεύσεις τους σε ξένο νόμισμα, χρυσό ή ψηφιακά περιουσιακά στοιχεία.
Οι διαδηλώσεις που ξέσπασαν στα τέλη του έτους, εξαπλώθηκαν σε δεκάδες πόλεις, παρά τις διακοπές στο διαδίκτυο και την καταστολή. Χιλιάδες άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους, σύμφωνα με οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Οι σκοτωμοί στους δρόμους από την καταστολή αυξάνονται εκθετικά. Παρά τις προσπάθειες της κυβέρνησης να κατευνάσει την οργή με μικρά επιδόματα και αλλαγές προσώπων, η αίσθηση ήταν ότι το κράτος είχε αρχίσει να αποτυγχάνει.
Σύμφωνα με τη Wall Street Journal, η κατάρρευση της Ayandeh Bank δεν ήταν η αιτία όλων αυτών, αλλά ο καταλύτης που αποκάλυψε τη γύμνια του συστήματος. Έδειξε ότι πίσω από τη βιτρίνα της αντοχής, το ιρανικό οικονομικό μοντέλο είχε φτάσει στα όριά του. Και όσο τα εσωτερικά προβλήματα συναντούν την εξωτερική πίεση, η κρίση του καθεστώτος μοιάζει βαθύτερη από ποτέ. Όπως και το σκοτεινό του μέλλον.
