Οι μαζικές διαδηλώσεις που συγκλόνισαν το Ιράν και η αιματηρή απάντηση του καθεστώτος έφεραν ξανά στο προσκήνιο ένα ερώτημα που στοιχειώνει τη διεθνή πολιτική εδώ και δεκαετίες: Τι θα σήμαινε πραγματικά η κατάρρευση της Ισλαμικής Δημοκρατίας;
Η ωμή βία στους δρόμους, η οικονομική ασφυξία και η γεωπολιτική αποδυνάμωση της Τεχεράνης αποκαλύπτουν ένα καθεστώς που κυβερνά περισσότερο από φόβο παρά από συναίνεση, αναφέρει ανάλυση στον Economist.
Με φόντο τον υπερπληθωρισμό και την κατάρρευση του ριάλ, του νομίσματος του Ιράν, το καθεστώς ανασύρει μια συνηθισμένη τακτική, αναζητώντας αποδιοπομπαίους τράγους για τις οικονομικές και νομισματικές αποτυχίες του. Αυτό μπορεί να μοιάζει με την τελευταία ανάσα ενός ετοιμοθάνατου.
Οι αγορές ήδη κοιτάζουν μπροστά στην εποχή μετά τον Χαμενεΐ, καθώς οι ΗΠΑ υπό τον Ντόναλντ Τραμπ, επανεξετάζει το ενδεχόμενο πιο ενεργών παρεμβάσεων. Όμως η ιστορία δείχνει ότι το τέλος μιας τυραννίας δεν εγγυάται ούτε δημοκρατία ούτε σταθερότητα.
Η εξέγερση στο Ιράν και η βίαιη απάντηση του καθεστώτος
Όταν οι διαδηλωτές βγήκαν στα παζάρια και στους δρόμους του Ιράν, ο ανώτατος ηγέτης, Αλί Χαμενεΐ, τους αντιμετώπισε με σφαίρες. Ύστερα από δύο εβδομάδες συνθημάτων «θάνατος στον δικτάτορα», παραστρατιωτικές ομάδες που συνδέονται με τους Φρουρούς της Επανάστασης, οπλισμένες με αυτόματα όπλα, κατέκλυσαν τις πόλεις με μηχανάκια. Με τη βοήθεια ελεύθερων σκοπευτών πυροβολούσαν συμπολίτες τους, στοχεύοντας στο πρόσωπο και στα γεννητικά όργανα, μεταδίδει ο Economist.
Τα νεκροτομεία ξεχείλισαν. Σάκοι με πτώματα στοιβάχτηκαν σε αιματοβαμμένα πεζοδρόμια. Αρκετές χιλιάδες άνθρωποι ενδέχεται να έχουν σκοτωθεί. Χιλιάδες τραυματίες συνελήφθησαν, κάποιοι σύρθηκαν από τα κρεβάτια των νοσοκομείων σε κελιά φυλακών, με αβέβαιη τύχη.
Αυτό θα έπρεπε να είναι το σημείο καμπής που θα έβαζε τέλος στα 47 χρόνια εξουσίας των θεοκρατών. Οι Ιρανοί αξίζουν να ζουν σε μια δημοκρατική και ευημερούσα χώρα, όχι μόνο λόγω της γενναιότητάς τους. Ο κόσμος θα ωφελούνταν αν το Ιράν μετατρεπόταν από πυρηνική απειλή και εξαγωγέα βίας στη Μέση Ανατολή σε μια ανεκτική, σταθερή εμπορική δύναμη, σχολιάζει ο Economist.
Γιατί το καθεστώς του Ιράν δείχνει αδυσώπητο, αλλά είναι αδύναμο
Οι κυβερνώντες του Ιράν είναι αμείλικτοι ακριβώς επειδή είναι αδύναμοι. Δεν έχουν πού να στραφούν και τίποτα να προσφέρουν στους πολίτες τους πέρα από βία. Στο εσωτερικό, οι Ιρανοί αντιμετωπίζουν μια συρρικνούμενη οικονομία, εκρηκτική άνοδο στις τιμές των τροφίμων, ανεργία και αυξανόμενη φτώχεια. Στο εξωτερικό, το καθεστώς έχει ταπεινωθεί: οι δυνάμεις-πληρεξούσιοί του σε Λίβανο, Συρία και Γάζα έχουν πληγεί ή καταστραφεί, κυρίως από το Ισραήλ, από το 2023 και μετά.
Ο περσινός 12ήμερος πόλεμος έδειξε ότι το καθεστώς δεν μπορούσε καν να προστατεύσει τους ίδιους του τους διοικητές και τις πυρηνικές του εγκαταστάσεις. Στο παρελθόν, μετά την καταστολή διαδηλώσεων, ο Χαμενεΐ προσέφερε κάποιες παραχωρήσεις, όπως χαλάρωση του ενδυματολογικού κώδικα για τις γυναίκες. Αυτόν τον μήνα, η κυβέρνηση πρότεινε ένα γενικό επίδομα ύψους περίπου 7 δολαρίων τον μήνα, σε μια απέλπιδα προσπάθεια να κατευνάσει τη λαϊκή οργή – πρόταση που αντιμετωπίστηκε με χλευασμό.
Διαδηλώτρια καίει φωτογραφία του θρησκευτικού ηγέτη του Ιράν, Αγιατολάχ Χαμενεΐ © EPA/ABIR SULTAN
Τα σενάρια κατάρρευσης του Ιράν: Από το χάος στη διάσπαση
Οι ημέρες που έρχονται είναι γεμάτες αβεβαιότητα και κινδύνους, σύμφωνα με τον Economist. Οι διαδηλωτές έχουν αποσυρθεί από τους δρόμους, αλλά κανείς δεν γνωρίζει για πόσο. Το πιο δυσοίωνο σενάριο είναι να παραμείνει το καθεστώς στην εξουσία, δεμένο με αίμα, καταδικάζοντας τους Ιρανούς σε μια παρατεταμένη, στάσιμη καταπίεση. Εξίσου ζοφερό θα ήταν ένα σενάριο πλήρους κατάρρευσης και εμφύλιας βίας.
Η διάλυση της Γιουγκοσλαβίας τη δεκαετία του 1990, η εισβολή στο Ιράκ το 2003 και ο πόλεμος στη Συρία δείχνουν πόσο δύσκολο είναι να τερματιστούν δεκαετίες καταστολής χωρίς μαζική αιματοχυσία. Κούρδοι, Αζέροι, Βαλούχοι ή άλλες αποσχιστικές ομάδες θα μπορούσαν να εξεγερθούν, βυθίζοντας το Ιράν στο χάος. Με την παρουσία εμπλουτισμένου ουρανίου, πυρηνικών επιστημόνων και θρησκευτικών εξτρεμιστών, οι κίνδυνοι είναι τεράστιοι. Ο φόβος για το τι θα ακολουθήσει ίσως εξηγεί γιατί πολλοί εντός της χώρας δεν έχουν ακόμη ενταχθεί στις διαδηλώσεις, αναφέρει ο Economist.
Ο ρόλος των ΗΠΑ και του Ντόναλντ Τραμπ απέναντι στο Ιράν
Ενδιάμεσα υπάρχουν σενάρια διάσπασης του καθεστώτος. Ίσως οι Φρουροί της Επανάστασης εκδιώξουν τον ανώτατο ηγέτη. Ή μια φατρία τους να καταλάβει την εξουσία στο όνομα του λαού, επιδιώκοντας νομιμοποίηση τιμωρώντας άλλες ομάδες για τις πρόσφατες σφαγές. Σε αυτή την περίπτωση, θα μπορούσε να τους υποστηρίξει ο τακτικός στρατός, που μέχρι στιγμής έχει μείνει στο περιθώριο, εξηγεί η ανάλυση στον Economist. Όποιο κι αν είναι το αποτέλεσμα, οι νέοι ισχυροί άνδρες ίσως επιδιώξουν συμφωνία με τις ΗΠΑ, με άρση κυρώσεων με αντάλλαγμα αυστηρούς περιορισμούς στο πυρηνικό πρόγραμμα και στους βαλλιστικούς πυραύλους.
Ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ έχει απειλήσει με «πολύ ισχυρή» δράση κατά της Τεχεράνης, ενώ στη συνέχεια εμφανίστηκε να υποχωρεί. Αν προχωρήσει σε επίθεση, το πιθανότερο είναι ένα περιορισμένο πλήγμα, ίσως με στόχο μια «πολιτική αποκεφάλιση» του καθεστώτος ή επιλεγμένες εγκαταστάσεις των Φρουρών της Επανάστασης.
Ένας κόσμος σε μετάβαση: Η εμπειρία της Αραβικής Άνοιξης και το μέλλον του Ιράν
Ακόμη και λιγότερο ριψοκίνδυνες κινήσεις, όπως η υποστήριξη στην αποκατάσταση των επικοινωνιών μέσω δορυφορικών συστημάτων ή η έμμεση ενίσχυση εξόριστων μορφών της αντιπολίτευσης, δείχνουν πόσο περίπλοκη είναι η κατάσταση. Τα διακυβεύματα είναι εξαιρετικά υψηλά, τονίζει ο Economist. Με τον Τραμπ στον Λευκό Οίκο, οι παλιές βεβαιότητες της γεωπολιτικής καταρρέουν. Κάθε παρέμβαση αποτελεί δοκιμή για το είδος του κόσμου που διαμορφώνεται.
Κάποτε, κάθε λαϊκή εξέγερση φαινόταν να προαναγγέλλει τη γέννηση μιας νέας δημοκρατίας. Μετά τις αποτυχίες της Αραβικής Άνοιξης, αυτό δεν είναι πλέον αυτονόητο. Η ελπίδα, ωστόσο, παραμένει ότι, μακροπρόθεσμα, η κατάρρευση του καθεστώτος θα δικαιώσει τον θαρραλέο λαό του Ιράν, που αποδεικνύει ξανά ότι αποτελεί τη μεγαλύτερη δύναμη και ευλογία της χώρας του.
