Η επιμονή του Αμερικανού προέδρου, Ντόναλντ Τραμπ, για την απόκτηση της Γροιλανδίας δεν είναι προσωπική επιλογή, αλλά αντανακλά μια νέα στρατηγική των ΗΠΑ για τον έλεγχο πόρων και περιοχών στο ευρύτερο δυτικό ημισφαίριο και την περιοχή της Αρκτικής. Οι ΗΠΑ αρχίζουν να συμπεριφέρονται απροκάλυπτα ως ηγεμονική δύναμη, προβάλλοντας τη στρατιωτική και οικονομική ισχύ ως μοχλό πίεσης απέναντι στους Ευρωπαίους εταίρους του ΝΑΤΟ. Σε αυτήν την επίδειξη ισχύος δεν είναι τυχαίο που η Γαλλία υψώνει ανάστημα πρώτη σε σχέση με τη διπλωματική στάση των υπόλοιπων ισχυρών της Ευρώπης. Είναι το κράτος-μέλος της ΕΕ με τον πιο ισχυρό και ανεξάρτητο στρατό, ενώ απολαμβάνει επίσης μεγαλύτερη ενεργειακή αυτονομία λόγω των πυρηνικών αντιδραστήρων της. Το γεγονός αυτό καταδεικνύει την ανάγκη της Ευρώπης να επισπεύσει τη συγκρότηση μιας ενιαίας άμυνας, σε συνάρτηση με την ολοκλήρωση της οικονομικής ένωσης.
Αναμφίβολα είναι υπαρκτή η ρήξη των σχέσεων ΕΕ και ΗΠΑ από τη συγκεκριμένη κυβέρνηση των Ρεπουμπλικανών. Υπό τη 2η προεδρία του Ντόναλντ Τραμπ, οι ΗΠΑ έχουν διαβιβάσει πως προσδίδουν μεγαλύτερη αξία στο Κρεμλίνο ως συνομιλητή για τον τερματισμό της εισβολής που επιχειρούν οι ίδιοι οι Ρώσοι στην Ουκρανία, παρά τις επανειλημμένες φορές που ο πρόεδρος Βλαντίμιρ Πούτιν έχει αποφύγει μια εκεχειρία, συνεχίζοντας αδιάκοπα τους βομβαρδισμούς σε αμάχους. Ο Τραμπ επιβεβαίωσε, μάλιστα, πως προσκάλεσε τον Πούτιν να γίνει μέλος του Συμβουλίου της Ειρήνης, μια πρωτοβουλία των Ρεπουμπλικανών για την επίλυση διεθνών συγκρούσεων, που οι Ευρωπαίοι και ο υπόλοιπος κόσμος θεωρούν πως είναι μια απόπειρα να υποβιβαστεί ο ρόλος του ΟΗΕ και άλλων διεθνών οργανισμών που θεμελιώνουν τη μεταπολεμική διεθνή κοινότητα.
Με την έννοια της συλλογικής ασφάλειας του ΝΑΤΟ και των αμοιβαίων εμπορικών συμφερόντων να τίθενται πια στο περιθώριο από τις ΗΠΑ, ιδίως μετά το υπεροπτικό ύφος με τον οποίο ο Τραμπ απέκλεισε στο Νταβός τη χρήση στρατιωτικής ισχύος για να καταλάβει τη Γροιλανδία, η ΕΕ δεν έχει άλλη επιλογή από την περιφρούρηση της διαπραγματευτικής ισχύος της. Δίχως αμφιβολία, αυτή η στάση θα έχει οικονομικό κόστος. Όπως επισημαίνεται από τη Les Echos, το 15% με 20% του κύκλου εργασιών των εταιρειών που απαρτίζουν τον δείκτη Cac-40 πηγάζει από την αμερικανική οικονομία. Οι ευρωπαϊκές εξαγωγές προς τις ΗΠΑ αντιπροσωπεύουν το 5% του ΑΕΠ της ΕΕ. Αντίστροφα, οι αμερικανικές εξαγωγές προς την Ευρώπη αντιπροσωπεύουν το 2,5% του ΑΕΠ των ΗΠΑ.
Ένας ακόμη συμβιβασμός στις Βρυξέλλες μετά τη Σύνοδο Κορυφής της ΕΕ
Με την αμηχανία να είναι έντονη στις Βρυξέλλες, η νέα υποχώρηση Τραμπ στο θέμα της Γροιλανδίας έγινε δεκτή με ανακούφιση, ωστόσο ο προβληματισμός για τις ευρωατλαντικές σχέσεις και το μέλλον του ΝΑΤΟ παραμένουν. Για μία ακόμη φορά ο Αμερικανός πρόεδρος ήρθε σε σύγκρουση με την Ευρώπη, φέρνοντας ένα βήμα πιο κοντά τον εμπορικό πόλεμο με εκατέρωθεν δασμούς μεταξύ (άλλοτε) στενών συμμάχων του ΝΑΤΟ. Οι Ευρωπαίοι ηγέτες επανέλαβαν ότι υπάρχουν «κόκκινες γραμμές» για τη Γροιλανδία και την εδαφική της ακεραιότητα, ωστόσο το μήνυμα που βγήκε από τη Σύνοδο Κορυφής της ΕΕ ήταν ότι (και εδώ) οι γραμμές αυτές δείχνουν να ξεθωριάζουν, με τον Τραμπ να βγαίνει κερδισμένος.
Μετά το τέλος της Συνόδου Κορύφης της ΕΕ η Ούρσουλα Φον ντερ Λάιεν, επικεφαλής της Κομισιόν, έστειλε τα ακόλουθα 4 μηνύματα:
- Αδιαμφισβήτητη αλληλεγγύη προς τη Δανία και τη Γροιλανδία.
- Στήριξη στα κράτη-μέλη που απειλήθηκαν με αμερικανικούς δασμούς.
- Διάλογος με τις ΗΠΑ με «σταθερό, αλλά μη κλιμακούμενο» τρόπο.
- Ετοιμότητα για εμπορικά αντίμετρα, αν η Ουάσιγκτον αλλάξει εκ νέου στάση.
Ιδιαίτερη έμφαση δόθηκε επίσης στην ασφάλεια στην περιοχή της Αρκτικής και στη συνεχιζόμενη στήριξη στην Ουκρανία, που πολεμά τη Ρωσία.
Από τη μεριά του ο πρόεδρος του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου, Αντόνιο Κόστα, εξέφρασε τις σοβαρές αμφιβολίες του για το Συμβούλιο Ειρήνης, που ίδρυσαν οι ΗΠΑ με ισόβιο πρόεδρο τον Τραμπ, καθώς τίθεται θέμα συμβατότητας με τον ΟΗΕ. «Έχουμε σοβαρές αμφιβολίες όσον αφορά ορισμένο αριθμό στοιχείων για τον χάρτη του Συμβουλίου Ειρήνης, για το πεδίο δράσης του, τη διακυβέρνησή του και τη συμβατότητά του με τον χάρτη (του Οργανισμού) των Ηνωμένων Εθνών», τόνισε.
Αντόνιο Κόστα, πρόεδρος Ευρωπαϊκού Συμβουλίου © EPA/OLIVIER HOSLET
Στη συνέχεια επισήμανε ότι η Ευρωπαϊκή Ένωση χαιρέτισε την απόφαση Τραμπ να μην προχωρήσει στην επιβολή επιπρόσθετων δασμών, όπως είχε απειλήσει ότι θα κάνει σε ευρωπαϊκές χώρες που έστειλαν στρατό στη Γροιλανδία. «Η ανακοίνωση ότι δεν θα υπάρξουν νέοι αμερικανικοί τελωνειακοί δασμοί στην Ευρώπη είναι θετική. Η επιβολή νέων τελωνειακών δασμών θα ήταν ασύμβατη με τη συμφωνία για το εμπόριο της ΕΕ και των ΗΠΑ», ανέφερε στη συνέντευξη Τύπου μετά τη Σύνοδο Κορυφής της ΕΕ. «Θα πρέπει τώρα να επικεντρωθούμε στην εφαρμογή της συμφωνίας για το εμπόριο», σημείωσε ακόμη, υπογραμμίζοντας πως η ΕΕ θα συνεχίσει να «υπερασπίζεται τα συμφέροντά της» έναντι «οποιασδήποτε μορφής εξαναγκασμού». Όπως είπε, «έχει την ισχύ και τα μέσα» και «θα κάνει ό,τι είναι απαραίτητο» – μήνυμα ωστόσο που δεν φαίνεται τόσο ισχυρό, λαμβάνοντας υπ’ όψιν τα όσα εκτυλίχθηκαν στο Νταβός.
Η αμυντική εξάρτηση της ΕΕ στις ΗΠΑ
Σημειώνεται ότι εκτός από το εμπόριο, ανάλογη εξάρτηση καλλιέργησαν οι Ευρωπαίοι εταίροι του ΝΑΤΟ στις αμερικανικές στρατιωτικές δυνάμεις για την άμυνά τους, μέχρι που η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία εξέθεσε πόσο λανθασμένος ήταν αυτός ο εφησυχασμός. Εάν η κριτική του Τραμπ για την Ευρώπη είναι εύστοχη σε κάτι, είναι για την απροθυμία της ΕΕ να τονώσει τις αμυντικές δαπάνες της. Ύστερα από μια μακροχρόνια περίοδο με χαμηλές δαπάνες, τα ευρωπαϊκά κράτη του ΝΑΤΟ συμφώνησαν πρόσφατα να επεκτείνουν τον αμυντικό προϋπολογισμό τους στο 5% του ΑΕΠ. Η Πολωνία, η οποία συνορεύει με την Ουκρανία, το πράττει ήδη, αλλά η Ισπανία διαθέτει μόνο το 2% του ΑΕΠ σε αμυντικές δαπάνες. Οι πρωτοβουλίες της ΕΕ για κοινή άμυνα δεν είναι ακόμη επαρκείς, αν και αναγκαίες περισσότερο παρά ποτέ.
Όπως επισημαίνει η ανάλυση του Der Spiegel, η Ευρώπη έχει εγκλωβιστεί σε μια στρατηγική εξάρτηση που αγγίζει τα όρια της υποτέλειας και αφορά τον αμυντικό εξοπλισμό της. Δώδεκα ευρωπαϊκές χώρες έχουν παραγγείλει ή διαθέτουν ήδη το αμερικανικό μαχητικό αεροσκάφος F-35. Πρόκειται για ένα οπλικό σύστημα που, σύμφωνα με ειδικούς, θα μπορούσε θεωρητικά να αχρηστευθεί με μια εντολή λογισμικού από τον Λευκό Οίκο, καθιστώντας τις ευρωπαϊκές αεροπορίες ομήρους των πολιτικών διαθέσεων της Ουάσιγκτον. Σε μια στιγμή κρίσης, τα πιο σύγχρονα όπλα της Ευρώπης θα μπορούσαν να μετατραπούν σε άχρηστα μέταλλα.
Τα ισχυρά κράτη-μέλη της ΕΕ έχουν μεγάλη εγχώρια αμυντική βιομηχανία. Οι Γάλλοι εξοπλίζονται, κυρίως, από γαλλικές εταιρείες και οι Γερμανοί από γερμανικές, αναφέρεται σε κεντρικό άρθρο του Bloomberg. Η κλίμακα της παραγωγής, όμως, είναι χαμηλή συγκριτικά με τη Ρωσία και τις ΗΠΑ. Στην Ευρώπη παράγονται περίπου 50 άρματα μάχης, τύπου Leopard 2, σε ετήσια βάση. Στη Ρωσία φτάνουν τα 1.500 και στις ΗΠΑ τα 135, σύμφωνα με την Defence24. Η Ευρώπη εξαρτάται, επίσης, από τις ΗΠΑ για τις δορυφορικές υπηρεσίες πληροφοριών και τις ικανότητες αερομεταφορών, όπως είναι τα μεταγωγικά που μεταφέρουν εξοπλισμό και εφόδια.
Μέτε Φρεντέρικσεν, πρωθυπουργός της Δανίας © EPA/OLIVIER MATTHYS
Η μεγαλύτερη οικονομική και αμυντική αυτονομία της ΕΕ είναι κλειδί για να ανακτήσουν τα κράτη-μέλη την ισχυρή διαπραγματευτική ισχύ τους. Οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις συνειδητοποιούν πως καμία σταθερότητα δεν εξασφαλίζουν εάν συνεχίσουν να συνδιαλέγονται με τον Τραμπ σε ήπιους, υποχωρητικούς τόνους. Μετά την απειλή του Αμερικανού προέδρου για νέους δασμούς έως και 25% στα οκτώ ευρωπαϊκά κράτη που έστειλαν μια συμβολική στρατιωτική αποστολή στη Γροιλανδία, η παρότρυνση της Γαλλίας για την ενεργοποίηση του μηχανισμού κατά του οικονομικού εξαναγκασμού από τρίτες χώρες και η ματαίωση της επικύρωσης της εμπορικής συμφωνίας ΕΕ-ΗΠΑ από το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο οδήγησαν σε μια πιο συγκαταβατική στάση τις ΗΠΑ, αλλά όχι συμφιλιωτική.
Κορυφαίοι Ευρωπαίοι αξιωματούχοι αρχίζουν να συνειδητοποιούν πως η οδός της ήπιας διπλωματίας μάλλον θα ζημιώσει τη Γηραιά Ήπειρο. Ακόμη και ο Βρετανός πρωθυπουργός, Κιρ Στάρμερ, βρέθηκε εκτεθειμένος, αφού ο Τραμπ χαρακτήρισε αυτήν την εβδομάδα «μεγάλη ηλιθιότητα» την παραχώρηση των Νήσων Τσάγκος στον Μαυρίκιο, την ώρα που ο ίδιος ο Αμερικανός πρόεδρος είχε εγκρίνει τη συμφωνία επιστροφής τον περασμένο Μάιο. Μέχρι το Νταβός, η κυβέρνηση των Εργατικών θεωρούσε πως είχε οικοδομήσει μια προνομιακή σχέση με τις ΗΠΑ του Τραμπ.
Η προτροπή Μακρόν προ δεκαετίας και η πρόσφατη κριτική Ζελένσκι
Το ιμπεριαλιστικό ύφος του Αμερικανικού προέδρου και της κυβέρνησής του -με τον γαμπρό του, Τζάρετ Κούσνερ, να προβάλλει στο WEF του Νταβός μια απεικόνιση των σχεδίων για την τουριστική ανάπτυξη της Λωρίδας της Γάζας με ουρανοξύστες, την ώρα που οι Παλαιστίνιοι μένουν ακόμη σε σκηνές- δικαιώνει τον πρόεδρο της Γαλλίας, Εμανουέλ Μακρόν, αναφέρει μερίδα αναλυτών στη Les Echos.
Από το 2017, όταν είχε κερδίσει πρώτη φορά τις εκλογές στη Γαλλία, είχε προβάλει το πρόγραμμά του στο βιβλίο Révolution, τονίζοντας ότι προτεραιότητα είναι να «οικοδομηθεί μια ευρωπαϊκή στρατηγική σε διπλωματικό και στρατιωτικό επίπεδο, με ορίζοντα δεκαετίας, διότι η δυτική Ευρώπη, όλο και περισσότερο, θα αφεθεί στην τύχη της και θα πρέπει να υπερασπιστεί τον εαυτό της». Το 2023, δηλαδή μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία, που ξεκίνησε τον Φεβρουάριο του 2022, ο Μακρόν απηύθυνε έκκληση για την «οικοδόμηση μιας Ευρώπης ικανής να δείξει ότι δεν είναι ποτέ ο υποτελής των Ηνωμένων Πολιτειών της Αμερικής».
Εμανουέλ Μακρόν στη Σύνοδο Κορυφής ΕΕ © EPA/OLIVIER MATTHYS
Σήμερα, με την οικονομική και πολιτική αδυναμία της Ευρώπης να είναι ορατή απέναντι στην επίδειξη ισχύος από τις ΗΠΑ, ο πρόεδρος της Ουκρανίας άσκησε μια σπάνια κριτική. Από την κεντρική εξέδρα του Παγκόσμιου Οικονομικού Φόρουμ του Νταβός, ο Βολοντίμιρ Ζελένσκι είπε πως η Ευρώπη μοιάζει με ένα «διασπασμένο καλειδοσκόπιο μικρών και μεσαίων δυνάμεων», που προσπαθεί να πείσει τον Ντόναλντ Τραμπ να αναγκάσει τη Ρωσία να τερματίσει τον πόλεμο. «Αντί να πάρει έναν ηγετικό ρόλο για την υπεράσπιση της ελευθερίας, παγκοσμίως, ιδιαίτερα όταν η προσοχή των ΗΠΑ μετατοπίζεται αλλού. Η Ευρώπη φαίνεται χαμένη, προσπαθώντας να πείσει τον Αμερικανό πρόεδρο να αλλάξει (σ.σ. ενώ αυτό που πρέπει να κάνει είναι να αλλάξει η ίδια)».
