Καθώς η Άγκυρα αναμένεται να διαδραματίσει καθοριστικό ρόλο στη μεταπολεμική Ουκρανία, η επίτροπος Διεύρυνσης της Ευρωπαϊκής Ένωσης Μάρτα Κος μεταβαίνει στην Τουρκία με στόχο την επανεκκίνηση των σχέσεων. Ύστερα από χρόνια κατά τα οποία η Τουρκία αντιμετωπιζόταν ως πρόβλημα, το ευρωπαϊκό μπλοκ φαίνεται πλέον να τη θεωρεί μέρος της λύσης, σημειώνει σε δημοσίευμά του το Politico.
Οι διαπραγματεύσεις για την ειρήνη στην Ουκρανία αυξάνουν μομέντουμ και ο πιθανός ρόλος της Τουρκίας στη μεταπολεμική αρχιτεκτονική ασφάλειας -ιδίως ως ειρηνευτική δύναμη και περιφερειακός διαμεσολαβητής στη Μαύρη Θάλασσα- την καθιστά κρίσιμο εταίρο για την ΕΕ. Ωστόσο, οι Βρυξέλλες προχωρούν με προσεκτικά βήματα απέναντι σε μια χώρα που έχει απομακρυνθεί από τις δημοκρατικές αξίες και της οποίας ο ηγέτης Ταγίπ Ερντογάν έχει φυλακίσει κορυφαίους πολιτικούς αντιπάλους.
Στο πλαίσιο της προσπάθειας εξομάλυνσης των σχέσεων, η επίτροπος Κος επισκέπτεται την Τουρκία σήμερα Παρασκευή. Ενόψει του ταξιδιού της, δήλωσε στο Politico γραπτώς: «Η ειρήνη στην Ουκρανία θα αλλάξει τις ισορροπίες στην Ευρώπη, ιδιαίτερα στην περιοχή της Μαύρης Θάλασσας. Η Τουρκία θα αποτελέσει έναν πολύ σημαντικό εταίρο για εμάς. Η προετοιμασία για ειρήνη και σταθερότητα στην Ευρώπη προϋποθέτει τη διαμόρφωση μιας ισχυρής συνεργασίας με την Τουρκία».
Τουρκία: 2ος μεγαλύτερος στρατός στο ΝΑΤΟ και κομβική γεωστρατηγική θέση
Η Τουρκία αποτελεί σημαντική στρατιωτική δύναμη. Διαθέτει τον δεύτερο μεγαλύτερο στρατό στο ΝΑΤΟ και κατέχει κομβική γεωστρατηγική θέση στη Μεσόγειο και τη Μέση Ανατολή. Ο έλεγχος των Στενών του Βοσπόρου τής προσδίδει ιδιαίτερη επιρροή στην περιφερειακή ασφάλεια, ενώ είχε καθοριστικό ρόλο στη συμφωνία της Μαύρης Θάλασσας τον Ιούλιο του 2022, που επέτρεψε την ασφαλή διέλευση πλοίων με ουκρανικά σιτηρά.
Η χώρα των 88 εκατομμυρίων κατοίκων έχει επίσης δηλώσει ότι είναι διατεθειμένη να αποστείλει ειρηνευτικές δυνάμεις στην Ουκρανία, εφόσον επιτευχθεί συμφωνία με τη Ρωσία, και να αναλάβει πρωταγωνιστικό ρόλο στην ασφάλεια της Μαύρης Θάλασσας.
Ωστόσο, οι σχέσεις ΕΕ-Τουρκίας έχουν επιδεινωθεί με την πάροδο των ετών, γεγονός που ενισχύθηκε από τη στροφή του Ερντογάν προς τον αυταρχισμό και την καταστολή της αντιπολίτευσης, ιδίως σε επίπεδο τοπικής αυτοδιοίκησης. Παρότι η Τουρκία παραμένει επισήμως υποψήφια προς ένταξη χώρα, οι ενταξιακές διαπραγματεύσεις έχουν «παγώσει» από το 2018.
«Στις πιο πρόσφατες εκθέσεις διεύρυνσης της ΕΕ καταγράφονται βήματα απομάκρυνσης από τα ευρωπαϊκά πρότυπα, ιδιαίτερα όσον αφορά το κράτος δικαίου και τη δημοκρατία», δήλωσε η Κος. «Γνωρίζω ότι η Τουρκία διαθέτει μακρά δημοκρατική παράδοση και ισχυρή κοινωνία των πολιτών, και αυτό ακριβώς χρειάζεται να ενισχυθεί για να οικοδομηθεί εμπιστοσύνη μεταξύ ΕΕ και Τουρκίας».
Στην Άγκυρα, ως πρώτο βήμα προσέγγισης, η Κος θα παραστεί σε τελετή κατά την οποία η Ευρωπαϊκή Τράπεζα Επενδύσεων και η Τουρκία θα υπογράψουν συμφωνία για δάνεια ύψους 200 εκατ. ευρώ, που θα κατευθυνθούν σε έργα ανανεώσιμων πηγών ενέργειας. Η ΕΤΕπ είχε αναστείλει τη χορήγηση νέων δανείων προς την Τουρκία το 2019, λόγω διαφωνιών για τις έρευνες υδρογονανθράκων ανοικτά της Κύπρου.
Την ίδια ημέρα, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα παρουσιάσει μελέτη για την «προώθηση μιας διαπεριφερειακής ατζέντας συνδεσιμότητας» με την Τουρκία, την Κεντρική Ευρώπη και τον Νότιο Καύκασο. Η μελέτη, την οποία έχει δει το POLITICO, περιγράφει τις επενδύσεις που απαιτούνται για την ενίσχυση των μεταφορών, του εμπορίου, της ενέργειας και των ψηφιακών υποδομών κατά μήκος του Διακασπιακού Διαδρόμου, που συνδέει την Κίνα, την Κεντρική Ασία, τον Νότιο Καύκασο και τη Μαύρη Θάλασσα.
Πρόκειται για συμβολικά πρώτα βήματα επαναπροσέγγισης, τα οποία όμως δεν ικανοποιούν πλήρως τις βασικές επιδιώξεις της Τουρκίας. Κεντρικό αίτημα της Άγκυρας παραμένει η αναβάθμιση της τελωνειακής ένωσης με την ΕΕ, η οποία ισχύει από το 1995.
Οι νέες εμπορικές συμφωνίες που έχει συνάψει η ΕΕ με την Ινδία και τις χώρες της Mercosur τοποθετούν την Τουρκία σε μειονεκτική θέση, καθώς θα υποχρεωθεί να ανοίξει την αγορά της σε προϊόντα αυτών των χωρών χωρίς να απολαμβάνει αντίστοιχα οφέλη.
Ακόμη και ο εκλεγμένος δήμαρχος Κωνσταντινούπολης Εκρέμ Ιμάμογλου, η σύλληψη του οποίου τον περασμένο Μάρτιο προκάλεσε μαζικές διαδηλώσεις και διεθνείς αντιδράσεις, τάχθηκε υπέρ της αναβάθμισης της τελωνειακής ένωσης. Σε επιστολή που απέστειλε από τη φυλακή προς την πρόεδρο της Ευρωπαϊκής Επιτροπής Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, τον πρόεδρο του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου Αντόνιο Κόστα και την πρόεδρο του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου Ρομπέρτα Μέτσολα, ο Ιμάμογλου ζήτησε τον εκσυγχρονισμό της τελωνειακής συμφωνίας. «Η Τελωνειακή Ένωση παραμένει το μοναδικό θεσμικό και κανονιστικό πλαίσιο που στηρίζει τις σχέσεις Τουρκίας–ΕΕ», έγραψε σε ανάρτησή του. «Μετά τις συμφωνίες ελεύθερου εμπορίου της ΕΕ με τη Mercosur και την Ινδία, οι ασύμμετρες συνέπειες για την Τουρκία γίνονται όλο και πιο εμφανείς».
Ελλάδα και Κύπρος επιμένουν στο βέτο
Η αναβάθμιση της συμφωνίας απαιτεί τη συναίνεση του Ευρωπαϊκού Συμβουλίου. Ωστόσο, η Ελλάδα και η Κύπρος αντιτίθενται σθεναρά σε περαιτέρω προσέγγιση χωρίς προηγούμενη ένδειξη καλής θέλησης από την Άγκυρα. Η Κύπρος ζητεί από την Τουρκία να επιτρέψει την είσοδο κυπριακών πλοίων στα τουρκικά λιμάνια, σύμφωνα με αξιωματούχο της ΕΕ. Η Άγκυρα δεν αναγνωρίζει την Κυπριακή Δημοκρατία από το 1974, μετά τη στρατιωτική εισβολή και τη διχοτόμηση του νησιού.
«Η ισχύς οποιασδήποτε μελλοντικής συνεργασίας πρέπει να στηρίζεται σε καλές πολιτικές σχέσεις με τα κράτη-μέλη μας και ιδιαίτερα σε σχέσεις καλής γειτονίας και ουσιαστική συνεργασία με την Κύπρο», τόνισε η Κος.
Η υφυπουργός Ευρωπαϊκών Υποθέσεων της Κύπρου, Μαριλένα Ραούνα, δήλωσε στο Politico ότι η κυπριακή προεδρία του Συμβουλίου της ΕΕ «μπορεί να αποτελέσει ευκαιρία» για τις σχέσεις ΕΕ–Τουρκίας. «Η Κύπρος έχει επιδείξει εποικοδομητική στάση και αναμένουμε από την Τουρκία να πράξει το ίδιο», ανέφερε.
Μέχρι στιγμής, η Άγκυρα δεν έχει δείξει διάθεση για ουσιαστική προσέγγιση. Πέρυσι απέρριψε πρόταση του Κύπριου προέδρου Νίκου Χριστοδουλίδη, σύμφωνα με την οποία η Τουρκία θα άνοιγε τα λιμάνια της σε πλοία υπό κυπριακή σημαία με αντάλλαγμα τη διευκόλυνση της έκδοσης ευρωπαϊκών θεωρήσεων για Τούρκους επιχειρηματίες.
Ωστόσο, η αναδιάταξη των γεωπολιτικών και εμπορικών σχέσεων από τον Ντόναλντ Τραμπ ενδέχεται να φέρει την Ευρώπη και την Τουρκία πιο κοντά. «Ο κόσμος αλλάζει και η Ιστορία επιταχύνεται. Οι σχέσεις Τουρκίας-ΕΕ πρέπει επίσης να προσαρμοστούν», δήλωσε στο Politico η πρέσβης της Τουρκίας στην ΕΕ Γιαπράκ Μπαλκάν. «Ο τρόπος για να ενισχυθούν αυτές οι σχέσεις είναι να βασιστούν σε κοινά συμφέροντα. Ελπίζουμε ότι θα μπορέσουμε να το κάνουμε αυτό με συγκεκριμένο και ουσιαστικό τρόπο. Ο στρατηγικός στόχος της Τουρκίας παραμένει η ένταξη στην Ευρωπαϊκή Ένωση και αυτό θα πρέπει να αποτελεί τον οδηγό των σχέσεών μας» συμπλήρωσε.
Η επανεκκίνηση των ενταξιακών διαπραγματεύσεων δεν βρίσκεται ακόμη στην ατζέντα της ΕΕ. Παρ’ όλα αυτά, η Κος υπογράμμισε ότι «χρειάζεται να δούμε με νέα ματιά τις σχέσεις μας» με την Τουρκία. «Η επίσκεψή μου στην Άγκυρα αφορά την αποκατάσταση της εμπιστοσύνης και τη διερεύνηση τρόπων ώστε η οικονομική μας σχέση να λειτουργεί καλύτερα και για τις δύο πλευρές».
