Η λήξη της συνθήκης New START μεταξύ Ηνωμένων Πολιτειών και Ρωσίας άνοιξε ένα επικίνδυνο κενό στον παγκόσμιο έλεγχο πυρηνικών όπλων, επαναφέροντας στο προσκήνιο φόβους για μια νέα κούρσα εξοπλισμών ανάμεσα στις δύο μεγαλύτερες πυρηνικές δυνάμεις του πλανήτη.
Από τις 5 Φεβρουαρίου, για πρώτη φορά εδώ και δεκαετίες, δεν υπάρχει καμία δεσμευτική, αμοιβαία συμφωνία που να περιορίζει τα στρατηγικά πυρηνικά τους οπλοστάσια, τονίζει σε πρόσφατη ανάλυσή του το Bloomberg.
Η New START είχε λειτουργήσει ως βασικός πυλώνας σταθερότητας, συγκρατώντας τον ανταγωνισμό ανάμεσα σε Ουάσιγκτον και Μόσχα, οι οποίες κατέχουν σχεδόν το 90% των παγκόσμιων πυρηνικών κεφαλών.
Περίοδος αυξημένης πυρηνικής αβεβαιότητας
Η απουσία της δημιουργεί ανησυχία ότι ο κόσμος εισέρχεται σε μια περίοδο αυξημένης πυρηνικής αβεβαιότητας, τη στιγμή που –σύμφωνα με το λεγόμενο «Ρολόι της Αποκάλυψης»– η ανθρωπότητα βρίσκεται πιο κοντά από ποτέ σε αυτοπροκαλούμενη καταστροφή.
Η συνθήκη New START, που υπογράφηκε το 2010 και τέθηκε σε ισχύ το 2011, αποτέλεσε συνέχεια των προσπαθειών αποπυρηνικοποίησης που ξεκίνησαν μετά τον Ψυχρό Πόλεμο. Προέβλεπε ανώτατο όριο 1.550 ανεπτυγμένων στρατηγικών πυρηνικών κεφαλών για κάθε πλευρά, καθώς και περιορισμούς στους φορείς εκτόξευσης, όπως οι διηπειρωτικοί βαλλιστικοί πύραυλοι και τα βαρέα βομβαρδιστικά.
Εξίσου σημαντικός ήταν ο μηχανισμός επιθεωρήσεων και ανταλλαγής δεδομένων, που μείωνε τον κίνδυνο παρερμηνειών και αιφνιδιαστικής κλιμάκωσης.
Παρά τις εντάσεις των τελευταίων ετών, η συνθήκη θεωρείται ότι λειτούργησε αποτελεσματικά. Και οι δύο χώρες συμμορφώθηκαν με τα όρια έως το 2018, ενώ ακόμη και μετά την απόφαση της Ρωσίας να «παγώσει» τη συμμετοχή της το 2023, εν μέσω του πολέμου στην Ουκρανία, η Μόσχα δήλωνε ότι τηρεί τους αριθμητικούς περιορισμούς. Αμερικανικές εκτιμήσεις ανέφεραν ότι δεν υπήρξαν ενδείξεις μεγάλης κλίμακας παραβιάσεων.
Δυσκολίες παράτασης της New START
Ωστόσο, η New START δεν μπορούσε να παραταθεί εκ νέου. Η δυνατότητα επέκτασης για πέντε χρόνια είχε ήδη εξαντληθεί το 2021. Οι προσπάθειες για μια προσωρινή λύση δεν τελεσφόρησαν, ενώ ο πρόεδρος των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ έχει χαρακτηρίσει τη συνθήκη «κακώς διαπραγματευμένη», εκφράζοντας την προτίμησή του για μια νέα, πιο «σύγχρονη» συμφωνία.
Το πρόβλημα είναι ότι η διαπραγμάτευση μιας τέτοιας συμφωνίας απαιτεί χρόνο και πολιτική βούληση, την ώρα που οι γεωπολιτικές εντάσεις βρίσκονται σε υψηλό επίπεδο. Η απουσία περιορισμών αφήνει ανοιχτό το ενδεχόμενο αύξησης των ανεπτυγμένων πυρηνικών κεφαλών και από τις δύο πλευρές, μετατρέποντας έναν μέχρι πρότινος «διαχειριζόμενο ανταγωνισμό» σε μια πιο χαλαρή και απρόβλεπτη πυρηνική αντιπαράθεση.
Η ανησυχία δεν περιορίζεται μόνο στις ΗΠΑ και τη Ρωσία. Μια νέα κούρσα εξοπλισμών θα μπορούσε να υπονομεύσει συνολικά το καθεστώς μη διάδοσης των πυρηνικών όπλων.
Πρόβλημα με Κίνα και άλλες χώρες
Αν οι δύο μεγαλύτερες πυρηνικές δυνάμεις αρχίσουν να επεκτείνουν τα οπλοστάσιά τους, το παράδειγμα αυτό ενδέχεται να ακολουθήσουν και άλλες χώρες, αποδυναμώνοντας τη Συνθήκη Μη Διάδοσης, που αποτελεί τη βάση της διεθνούς πυρηνικής τάξης.
Στο φόντο αυτό προστίθεται και ο παράγοντας Κίνα. Αν και το κινεζικό πυρηνικό οπλοστάσιο παραμένει σημαντικά μικρότερο, εκτιμήσεις δείχνουν ότι αυξάνεται ταχύτατα.
Ορισμένοι κύκλοι στις ΗΠΑ θεωρούν ότι η χώρα πρέπει να απελευθερωθεί από τους περιορισμούς της New START για να αντιμετωπίσει ταυτόχρονα Ρωσία και Κίνα. Το Πεκίνο, από την πλευρά του, απορρίπτει την ιδέα συμμετοχής σε τριμερή συμφωνία όσο υφίσταται τέτοια ανισορροπία δυνατοτήτων.
Η τεχνολογία περιπλέκει την εικόνα
Παράλληλα, η τεχνολογική εξέλιξη περιπλέκει περαιτέρω την εικόνα. Νέα οπλικά συστήματα, όπως προηγμένοι πύραυλοι και μη επανδρωμένες πυρηνικές πλατφόρμες, δεν καλύπτονται από παλαιότερες συνθήκες, καθιστώντας πιο δύσκολη τη διαμόρφωση ενός σύγχρονου πλαισίου ελέγχου.
Η λήξη της New START δεν σημαίνει αυτόματα μια άμεση πυρηνική κλιμάκωση. Ωστόσο, αφαιρεί ένα κρίσιμο δίχτυ ασφαλείας σε μια περίοδο βαθιάς δυσπιστίας.
Χωρίς διαφάνεια, περιορισμούς και κανάλια επικοινωνίας, ο κίνδυνος παρεξηγήσεων και λανθασμένων υπολογισμών αυξάνεται — και μαζί του, οι φόβοι ότι ο κόσμος βαδίζει προς μια νέα, επικίνδυνη πυρηνική εποχή.
