Ραγδαίες και καταιγιστικές είναι οι εξελίξεις στο Ιράν, καθώς ο ανώτατος θρησκευτικός ηγέτης της χώρας, Αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, είναι νεκρός. Ο σκληροπυρηνικός κληρικός που κυβέρνησε το Ιράν με σιδηρά πυγμή από το 1989, όταν και πήρε τα ηνία μετά τον θάνατο Χομεϊνί, έχασε τη ζωή του κατά τη διάρκεια της σφοδρής συντονισμένης επίθεσης ΗΠΑ και Ισραήλ.
Η κρατική τηλεόραση του Ιράν μετέδωσε τα ξημερώματα της Κυριακής, αυτό που είδε είχε γνωστοποιήσει ο πρόεδρος των ΗΠΑ: Ο ανώτατος ηγέτης της Ισλαμικής Δημοκρατίας, ο αγιατολάχ Αλί Χαμενεΐ, είναι νεκρός. Μαζί του έχασαν τη ζωή τους η κόρη, ο γαμπρός και η εγγονή του. Το καθεστώς των μουλάδων, σύμφωνα με το Γαλλικό Πρακτορείο Ειδήσεων (AFP) κήρυξε εθνικό πένθος 40 ημερών, την ώρα που οι «Φρουροί της Επανάστασης» προειδοποίησαν για «σκληρή απάντηση» σε ΗΠΑ και Ισραήλ.
«Ένας από τους πιο κακούς ανθρώπους στην ιστορία, είναι νεκρός» έγραψε ο Ντόναλντ Τραμπ σε ανάρτησή του στο Truth Social, βάζοντας τέλος στα σενάρια για την τύχη του ανώτατου θρησκευτικού ηγέτη του Ιράν. Και πρόσθεσε: «Δεν μπόρεσε να αποφύγει τις υπηρεσίες πληροφοριών και τα εξαιρετικά εξελιγμένα συστήματα εντοπισμού μας και, σε στενή συνεργασία με το Ισραήλ, δεν υπήρχε τίποτα που να μπορούσε να κάνει αυτός ή οι άλλοι ηγέτες που σκοτώθηκαν μαζί του». Μια σαφή αναφορά στην στοχευμένη εξόντωση της ανώτατης ηγεσίας στον λεγόμενο «Άξονα της Αντίστασης», όπως συνέβη μεταξύ άλλων με τον Νασράλα στον Λίβανο.
Στόχος η αλλαγή καθεστώτος στο Ιράν
Οι συντονισμένες πυραυλικές επιθέσεις των ΗΠΑ και του Ισραήλ σε διαφορετικά σημεία του Ιράν το πρωί του Σαββάτου στοχεύουν σε μια αλλαγή του θεοκρατικού καθεστώτος αλλά και στην καταστροφή των πυρηνικών εγκαταστάσεων και του προγράμματος βαλλιστικών πυραύλων της χώρας. Είναι ένα μεγάλο εγχείρημα, καθώς το ιρανικό σύστημα διακυβέρνησης που εγκαθιδρύθηκε μετά την επανάσταση του 1979 δεν μπορεί να ανατραπεί εύκολα.
Και αυτό, καθώς -όπως αναφέρει σε ανάλυσή του το BBC- το καθεστώς των Αγιατολάχ έχει αναπτύξει εδώ και δεκαετίες συγκεκριμένους και καλά δικτυωμένους μηχανισμούς εξουσίας και καταπίεσης, με αποτέλεσμα να μπορεί να αντιμετωπίζει κάθε φορά τις μεγάλες αντικαθεστωτικές διαδηλώσεις: Συνέβη μετά τον θάνατο της Μάχσα Αμινί, το 2022, και επαναλήφθηκε το δίμηνο Δεκεμβρίου 2025-Ιανουαρίου 2026 με τις μαζικές πορείες διαμαρτυρίες για την ακρίβεια, τις οποίες το καθεστώς των μουλάδων στο Ιράν κατέπνιξε στο αίμα.
Μετά τις επιθέσεις Ισραήλ και ΗΠΑ, οι Φρουροί της Επανάστασης αντέδρασαν άμεσα με πυραυλικές επιθέσεις και αεροπορικές επιδρομές κατά του Ισραήλ, του Μπαχρέιν, της Σαουδικής Αραβίας, του Κατάρ, των Ηνωμένων Αραβικών Εμιράτων και του Ιράκ. Προειδοποίησαν, επίσης, ότι κλείνουν τα Στενά του Ορμούζ, απ’ όπου διοχετεύεται το ένα τέταρτο της παγκόσμιας παραγωγής πετρελαίου και υγροποιημένου φυσικού αερίου (LNG) από τα πλούσια αραβικά κράτη.
Ήδη οι Financial Times ανακοίνωσαν πως ασφαλιστικές εταιρείες ενημέρωσαν τους πλοιοκτήτες για την εφεξής ακύρωση συμβολαίων και την αύξηση των ασφαλίστρων για όσα πλοία διέρχονται από τον Κόλπο και τα Στενά του Ορμούζ. Οι αυξήσεις μπορεί να φτάσουν μέχρι το 50%, επηρεάζοντας ενδεχομένως και τα λιμάνια του Ισραήλ. Για ένα πλοίο 100 εκατ. δολαρίων, το κόστος μπορεί να κινηθεί από τα 250.000 μέχρι τα 375.000 δολάρια, ανά δρομολόγιο.
Σε δεινή θέση το Ιράν, φόβοι για το πετρέλαιο, ποιος θα διαδεχτεί τον Χαμενεΐ
Με την απόφαση να κλείσουν τα Στενά του Ορμούζ, οι Φρουροί της Επανάστασης διαμηνύουν πως αψηφούν τις επιπτώσεις ακόμη και εις βάρος της οικονομίας τους, δεδομένου ότι σχεδόν το 90% του ιρανικού πετρελαίου περνά από αυτό το κρίσιμο θαλάσσιο πέρασμα, με προορισμό κυρίως την Κίνα και την Ινδία. Αναλυτές του πρακτορείου Bloomberg και των Financial Times υπολογίζουν πως οι τιμές του πετρελαίου μπορεί να φτάσουν μέχρι τα 100 δολάρια το βαρέλι από τα 67 δολάρια στις ΗΠΑ και 72,8 στο Λονδίνο, μια εξέλιξη που αναμένεται να επιβαρύνει ακόμη πιο πολύ το οικονομικό κλίμα στον κόσμο.
Η ιρανική οικονομία, ειδικότερα, βρίσκεται σε δεινή θέση λόγω των δυτικών κυρώσεων και τον πληθωρισμό που φτάνει το 40%. Πριν από την έναρξη των χθεσινών επιθέσεων -μόλις οκτώ μήνες μετά τον 12ημερο πόλεμο Ισραήλ-Ιράν και την επιχείρηση «Midnight Hammer» των ΗΠΑ- η Παγκόσμια Τράπεζα είχε προβλέψει ύφεση 2,6% στο Ιράν για το 2026 μετά από ένα αντίστοιχο 1,7% το 2025. Οι Ιρανοί δέχονται ασφυκτικές πιέσεις από την υποβάθμιση του βιοτικού τους επιπέδου, την αιματηρή καταστολή διαδηλώσεων και ένα ολοκληρωτικό καθεστώς που είναι βαθιά ριζωμένο στη χώρα.
Ήδη, ο γιος του Χαμενεΐ, Μοτζτμπά, θεωρείται ένας από τους υποψηφίους για να διαδεχτεί τον πατέρα του. Δεν θα πρέπει να αποκλειστεί, επίσης, το ενδεχόμενο μιας στρατιωτικής δικτατορίας υπό την ηγεσία των Φρουρών της Επανάστασης, με την παρουσία ενός θρησκευτικού ηγέτη που θα είναι συμβολική, αναφέρει σε ανάλυση του το κέντρο ερευνών Atlantic Council. Ένα ασφαλές συμπέρασμα, ωστόσο, είναι πως το Ιράν δεν μπορεί να μετατραπεί αυτόματα σε δημοκρατική χώρα.
Κατάλληλη στιγμή για χτύπημα, αλλά μετά τι;
Για την κυβέρνηση του Ντόναλντ Τραμπ στις ΗΠΑ και αυτήν του Μπενιαμίν Νετανιάχου στο Ισραήλ ήταν η κατάλληλη στιγμή για ένα μεγάλο χτύπημα στο Ιράν. Δεν ήταν ικανοποιητική η πορεία των πρόσφατων διαπραγματεύσεων στη Γενεύη μεταξύ των ΗΠΑ και της Τεχεράνης για το πρόγραμμα εμπλουτισμού ουρανίου. Δορυφορικές εικόνες στα τέλη Ιανουαρίου έδειχναν εργασίες αποκατάστασης στις πυρηνικές εγκαταστάσεις του Φορντό και του Νατάνζ που είχαν πληγεί από τις αεροπορικές επιθέσεις του περυσινού Ιουνίου. Έχει, επίσης, αποδυναμωθεί ο «Άξονας της Αντίστασης» μετά τον διετή πόλεμο μεταξύ του Ισραήλ και της Χαμάς που έληξε με μια εύθραυστη εκεχειρία πέρυσι τον Οκτώβριο. Η Συρία δεν αποτελεί, επίσης, ισχυρό σύμμαχο μετά την κατάρρευση της δικτατορίας του Άσαντ ενώ η Ρωσία είναι απορροφημένη από τον πόλεμο στην Ουκρανία.
Το πρωί του Σαββάτου, ο Τραμπ δήλωσε στον ιρανικό λαό ότι πλησιάζει η «ώρα της αλήθειας». Παρόμοιο μήνυμα διατυπώθηκε δια στόματος του Νετανιάχου, εκφράζοντας την πεποίθηση ότι αυτός ο πόλεμος θα δώσει την ευκαιρία στους Ιρανούς να ανατρέψουν το καθεστώς. Στο ίδιο μήκος κύματος και η ανάρτηση Τραμπ στο Truth Social για τον θάνατο Χαμενεΐ.
Όπως, ωστόσο, τονίζουν αναλυτές στο BBC, κανένα καθεστώς δεν έχει ανατραπεί από αεροπορικές επιδρομές και βομβαρδισμούς. Ο Σαντάμ Χουσεΐν του Ιράκ ανετράπη το 2003 από μια τεράστια δύναμη εισβολής υπό την ηγεσία των ΗΠΑ. Ο Μουαμάρ Καντάφι της Λιβύης ανετράπη το 2011 από δυνάμεις ανταρτών, στις οποίες παρείχαν αεροπορική κάλυψη το ΝΑΤΟ και ορισμένα αραβικά κράτη. Και στις δύο περιπτώσεις, το αποτέλεσμα ήταν η κατάρρευση του κράτους, ο εμφύλιος πόλεμος και χιλιάδες δολοφονίες. Η Λιβύη παραμένει ένα αποτυχημένο κράτος. Η πολιτική κατάσταση στο Ιράκ εξακολουθεί να είναι ασταθής.
Πόσο θα κρατήσει ο πόλεμος στο Ιράν
Τέλος, παραμένει αβέβαιο πότε η κυβέρνηση Τραμπ θα ανακηρύξει πως η αποστολή στο Ιράν ολοκληρώθηκε με επιτυχία. Με τις επιθέσεις του περασμένου Ιουνίου, οι ΗΠΑ κήρυξαν τη νίκη μετά από μία μόλις αεροπορική επιδρομή, παρά τη σταδιακή εμφάνιση εκτιμήσεων από τις υπηρεσίες πληροφοριών ότι τα πλήγματα είχαν περιορισμένο αποτέλεσμα στο πυρηνικό πρόγραμμα του Ιράν. Σήμερα περίπου 40.000 Αμερικανοί στρατιώτες βρίσκονται σε βάσεις και πολεμικά πλοία των ΗΠΑ, με το αεροπλανοφόρο USS Gerald R Ford να βρίσκεται στη Μεσόγειο και το USS Abraham Lincoln να είναι κοντά στις ακτές του Ομάν.
Σημειώνεται ότι, όπως άφησε να εννοηθεί και ο Τραμπ με την ανάρτησή του στο Truth Social, ο θάνατος Χαμενεΐ ίσως αποτελέσει την αρχή μιας σχετικά γρήγορης εκστρατείας. Η ευκαιρία για τον ιρανικό λαό να «ανακτήσει» τη χώρα του είναι πλέον στο τραπέζι, ωστόσο το ερώτημα παραμένει: Ποιος ακριβώς θα κυβερνήσει τη χώρα εάν η Ισλαμική Δημοκρατία στην τρέχουσα μορφή της καταρρεύσει. Ο ίδιος ο Τραμπ έχει αμφισβητήσει στο παρελθόν εάν ο εξόριστος πρίγκιπας Ρεζά Παχλάβι διαθέτει την απαραίτητη υποστήριξη για να κυβερνήσει.
Επίσης, για την κυβέρνηση των ΗΠΑ, οποιαδήποτε μακρά και παρατεταμένη σύγκρουση είναι πιθανό να έχει σημαντικές εσωτερικές επιπτώσεις, ιδίως αν ληφθεί υπ’ όψιν ότι ο Τραμπ έκανε προεκλογική εκστρατεία με την υπόσχεση να τερματίσει τις μακρές και παρατεταμένες συγκρούσεις στο εξωτερικό, για τις οποίες κατηγορούσε τον προκάτοχό του, Τζο Μπάιντεν. Εξ ου και δεν αποκλείται τα επόμενα 24ωρα ο Αμερικανός πρόεδρος και πολιτικοί του σύμμαχοι να υποστηρίξουν δημόσια ότι αυτό (σ.σ. η περίπτωση του Ιράν) είναι κάτι διαφορετικό -ένα παράδειγμα αυτού που συχνά ο Αμερικανός πρόεδρος αποκαλεί «ειρήνη μέσω δύναμης».
