Λίγες ώρες μετά τη δολοφονία του Μεξικανού βαρόνου των ναρκωτικών «El Mencho» από τον στρατό, το καρτέλ Jalisco New Generation Cartel («Καρτέλ Χαλίσκο Νέας Γενιάς») αντέδρασε τοποθετώντας εκατοντάδες οδοφράγματα, πυρπολώντας τράπεζες και σούπερ μάρκετ και μοιράζοντας γρήγορα τις εικόνες της σφαγής στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Η «ψύχωση» που προκλήθηκε σε εθνικό επίπεδο αναδεικνύει την τελευταία εξέλιξη της ναρκοπροπαγάνδας, όπου ο στόχος δεν είναι μόνο ο έλεγχος μιας περιοχής αλλά και ο έλεγχος της κοινής γνώμης μέσω εργαλείων που διαμορφώνουν την αντίληψη για την πραγματικότητα.
Στο εκτενές ρεπορτάζ της αμερικανικής ΜΚΟ ερευνητικής δημοσιογραφίας OCCRP που κάνει αποκαλύψεις για το οργανωμένο έγκλημα και τη διαφθορά, αποκαλύπτονται τα βήματα που ακολούθησε το καρτέλ Χαλίσκο για να διαστρεβλώσει την πραγματικότητα και να πάρει την κοινή γνώμη με το μέρος του.
Μέσα σε λίγα λεπτά από τον θάνατο του El Mencho ξεκίνησε η προπαγάνδα
Την Κυριακή 22 Φεβρουαρίου, οι δρόμοι της μεξικανικής πόλης Πουέμπλα ήταν γεμάτοι με χορευτές καρναβαλιού, όταν διαδόθηκε η είδηση ότι ένας από τους πιο ισχυρούς άνδρες του οργανωμένου εγκλήματος της χώρας, ο «El Mencho», είχε σκοτωθεί σε ανταλλαγή πυροβολισμών με τον στρατό σε απόσταση περίπου 800 χιλιομέτρων.
Μέσα σε λίγα λεπτά, τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης πλημμύρισαν με συγκλονιστικές αναφορές και εικόνες: το καρτέλ Jalisco New Generation Cartel (γνωστό με το ισπανικό ακρωνύμιο CJNG) του El Mencho έστησε εκατοντάδες οδοφράγματα και έβαλε φωτιά σε οχήματα, ένα επιβατικό αεροπλάνο, τράπεζες, επιχειρήσεις, σούπερ μάρκετ, πρατήρια καυσίμων και μια εκκλησία πυρπολήθηκαν, ενώ ένοπλοι άνδρες κατέλαβαν το αεροδρόμιο της Γκουανταλαχάρα.
Στην Πουέμπλα, μια φήμη για πυροβολισμούς και ένα καμένο όχημα προκάλεσε πανικό. Οι άνθρωποι κρύφτηκαν πίσω από κλειστά μαγαζιά και το καρναβάλι διαλύθηκε.
«Όλοι τρέξαμε στα σπίτια μας για να κρυφτούμε», είπε η Μαριάνα Άβιλα, που είχε βγει στη γειτονιά για να δει τους χορευτές του καρναβαλιού.
Αλλά ενώ ήταν αλήθεια ότι οι αυτοκινητόδρομοι ήταν μπλοκαρισμένοι και τα αυτοκίνητα καίγονταν σε 20 από τις 31 πολιτείες του Μεξικού, δεν ήταν όλο το χάος πραγματικό.
Ενώ πριν από δύο δεκαετίες το CJNG μπορεί να είχε κρεμάσει ένα πανό σε μια γέφυρα για να διαδώσει το μήνυμά του, τα διαδικτυακά τρολ που συνδέονται με οργανωμένα εγκληματικά συνδικάτα χρησιμοποιούν τώρα ένα μείγμα θεαματικών ενεργειών και παραπληροφόρησης για να προκαλέσουν φόβο με μηνύματα που φθάνουν απευθείας στα κινητά τηλέφωνα των πολιτών.
🇲🇽In the hours after Mexican drug lord “El Mencho’s” killing by the military, his Jalisco New Generation Cartel responded by deploying hundreds of roadblocks, torching banks and supermarkets — and rapidly sharing the carnage on social media. The resulting national “psychosis”…
— Organized Crime and Corruption Reporting Project (@OCCRP) February 28, 2026
Προπαγάνδα και παραπληροφόρηση: Πανίσχυρα όπλα στα χέρια των εμπόρων ναρκωτικών
Η αντίδραση που είχε το καρτέλ στο διαδίκτυο για τη δολοφονία του αρχηγού του, του οποίου το πραγματικό όνομα ήταν Νεμέσιο Οσεγκουέρα Θερβάντες (Nemesio Oseguera Cervantes), ήταν το πιο ισχυρό παράδειγμα μέχρι σήμερα για το πώς η προπαγάνδα και η παραπληροφόρηση μπορούν να διαδοθούν μέσω λογαριασμών μέσων κοινωνικής δικτύωσης, που σύμφωνα με τους, συνδέονται με μεξικάνικες εγκληματικές οργανώσεις.
«Καλλιεργήθηκε η εντύπωση ότι ολόκληρη η χώρα βρισκόταν σε αναβρασμό, ενώ στην πραγματικότητα δεν ήταν έτσι»
Σύμφωνα με τον Αλμπέρτο Εσκορία, έναν Μεξικανό δημοσιογράφο που ειδικεύεται στην παραπληροφόρηση και την τεχνητή νοημοσύνη, είναι συνηθισμένο αυτοί οι λογαριασμοί να μοιράζονται ψεύτικες, παραπλανητικές ή δημιουργημένες από τεχνητή νοημοσύνη εικόνες βίας μαζί με πραγματικές.
«Καλλιεργήθηκε η εντύπωση ότι ολόκληρη η χώρα βρισκόταν σε αναβρασμό, ενώ στην πραγματικότητα δεν ήταν έτσι», δήλωσε ο Εσκορία.
Οι πυροβολισμοί στην Πουέμπλα αποδείχθηκαν false alarm, δηλαδή ένας ψεύτικος συναγερμός, όπως και ο ισχυρισμός ότι ένοπλοι άνδρες είχαν καταλάβει το αεροδρόμιο της Γκουανταλαχάρα.
Μια φωτογραφία ενός καμένου επιβατικού αεροπλάνου σε διάδρομο προσγείωσης που μοιράστηκε ευρέως αποκαλύφθηκε ότι ήταν ψεύτικη, όπως και μια άλλη φωτογραφία μιας εκκλησίας που καιγόταν στο παραθαλάσσιο θέρετρο του Πουέρτο Βαγιάρτα.
Στη νότια πόλη της Μερίντα, μια προειδοποίηση από την αρχή δημόσιων μεταφορών που ανακοίνωνε την αναστολή των υπηρεσιών αποδείχθηκε επίσης ψευδής.
Ο Εσκορία εντόπισε αμέσως έναν σημαντικό αριθμό από αυτές τις ψευδείς εικόνες σε τρεις λογαριασμούς X που, βάσει της πολυετούς έρευνάς του, πιστεύει ότι συνδέονται με το καρτέλ.
«Αυτό που κάνουν οι τρολ του καρτέλ Χαλίσκο είναι να δημιουργούν μια κρίσιμη μάζα. Ξέρουν πώς να εκμεταλλεύονται τον αλγόριθμο του Twitter [X]», εξήγησε στο OCCRP.
Ο υπουργός Ασφάλειας του Μεξικού, Ομάρ Γκαρσία Χαρφούς, δήλωσε ότι οι αρχές ερευνούν εάν πίσω από τους «πολλούς» διαδικτυακούς λογαριασμούς που έχουν εντοπίσει ως «διαδίδοντες ψέματα» κατά τη διάρκεια της κρίσης κρύβεται το οργανωμένο έγκλημα.
Ο «πόλεμος κατά των ναρκωτικών» του 2006 και τα πανό «narcomantas»
Όταν ο πρόεδρος της χώρας Φελίπε Καλντερόν ξεκίνησε τον λεγόμενο «πόλεμο κατά των ναρκωτικών» το 2006, ο βασικός τρόπος με τον οποίο οι οργανωμένες εγκληματικές ομάδες επικοινωνούσαν με το ευρύ κοινό ήταν να κρεμούν μεγάλα πανό, γνωστές ως «narcomantas», από γέφυρες ή σε άλλους δημόσιους χώρους με μεγάλη ορατότητα. Στη συνέχεια, οι δημοσιογράφοι συνέρρεαν στους χώρους αυτούς για να φωτογραφίσουν και να σχολιάσουν τα πανό, συμβάλλοντας και εκείνοι ώστε τα μηνύματα των εγκληματικών ομάδων σε μεγάλη απόσταση.
«Οι narcomantas λειτουργούσαν πολύ αποτελεσματικά εκείνη την εποχή των έντυπων ΜΜΕ και της τηλεόρασης», δήλωσε ο Φίλιπ Λουκ Τζόνσον, πολιτικός επιστήμονας και καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Flinders της Αυστραλίας, ο οποίος μελετά τον τρόπο με τον οποίο οι οργανωμένες ομάδες επικοινωνούν με το κοινό.
Μέχρι το τέλος της δεκαετίας, οι μεξικανικές εγκληματικές ομάδες είχαν μεταφερθεί στο διαδίκτυο από όπου μετέδιδαν ανακοινώσεις, όπως την επιβολή απαγόρευσης κυκλοφορίας σε πόλεις που ήταν υπό τον έλεγχό τους, ή αναρτούσαν βίαια βίντεο με αποκεφαλισμούς και βασανιστήρια.
Εν τω μεταξύ, άνθισαν ειδικά blog και ιστοσελίδες για τα ναρκωτικά, τα οποία διατηρούσαν ανώνυμοι πολίτες, συχνά δημοσιογράφοι, βοηθώντας να καλυφθεί το κενό πληροφόρησης σε περιοχές που ήταν απλά πολύ επικίνδυνες για να τις καλύψουν οι τοπικοί δημοσιογράφοι.
Η εμφάνιση το 2023 ενός βίντεο που έδειχνε πέντε απαχθέντες εφήβους, έναν από τους οποίους ανάγκασαν να δολοφονήσει τον φίλο του, σηματοδότησε μια φρικτή καμπή στην χρήση του ψηφιακού περιεχομένου ως όπλου. Δεν ήταν σαφές ποιος ήταν υπεύθυνος για τη βιαιότητα ή για την ανάρτησή του, αλλά είχε προκαλέσει σοκ σε ολόκληρη τη χώρα.
«Τότε ήταν που οι δημοσιογράφοι έλεγαν ότι [η δουλειά τους δεν πρέπει να είναι] πια μόνο να ψάχνουν πανό narcomantas σε φράχτες», λέει ο Τζόνσον. «Η προπαγάνδα φτάνει στα inbox των ανθρώπων, φτάνει στο WhatsApp, όπου διαδίδεται πιο γρήγορα και οργανικά».
Ένα από τα πρώτα περιστατικά παραπληροφόρησης σχετικά με τη βία των καρτέλ ναρκωτικών είχε προκαλέσει πραγματικό τρόμο συνέβη τον Σεπτέμβριο του 2012, όταν κυκλοφόρησαν βίντεο στα κοινωνικά μέσα που έδειχναν σκηνές μαζικής υστερίας σε διάφορα μέρη της ευρύτερης περιοχής της Πόλης του Μεξικού.
«Αυτά τα περιστατικά τροφοδοτήθηκαν από φήμες ότι ένοπλοι μέλη του καρτέλ Familia Michoacana, που ταξίδευαν με φορτηγάκια, επιτίθονταν σε επιχειρήσεις και πυροβολούσαν στον αέρα», δήλωσε η Παλόμα Μεντόζα-Κόρτες, ανώτερη αναλύτρια της PHLX Consulting.
Οι φήμες οδήγησαν στην αναστολή των μαθημάτων σε ορισμένα σχολεία, ενώ οι κάτοικοι ισχυρίστηκαν ακόμη και ότι είχε επιβληθεί απαγόρευση κυκλοφορίας, κάτι που στην πραγματικότητα δεν συνέβη ποτέ, πρόσθεσε.
Τα μηνύματα των καρτέλ είναι πιο αποτελεσματικά όταν υπάρχουν λίγες άλλες πηγές στις οποίες μπορεί κανείς να βασιστεί.
Καθώς τα γεγονότα εξελίσσονταν την Κυριακή, 22 Φεβρουαρίου, που δολοφονήθηκε ο El Mencho, η κυβέρνηση παρείχε ελάχιστες σαφείς πληροφορίες, επιτρέποντας την εξάπλωση της παραπληροφόρησης, της ψευδούς ενημέρωσης και των εικόνων τεχνητής νοημοσύνης.
Όταν το μήνυμα είναι ο φόβος, η διάδοση της βίας λειτουργεί ως πολλαπλασιαστής δύναμης, είναι το σχόλιο του OCCRP
Το ρεπορτάζ καταλήγει ότι παρόλο που οι Μεξικανοί έχουν πλέον συνηθίσει τα narcobloqueos, δηλαδή τα οδοφράγματα που στήνουν τα μέλη των καρτέλ, η κλίμακα και ο συντονισμός των οδοφραγμάτων της περασμένης εβδομάδας ήταν άνευ προηγουμένου.
Τη μέρα που σκοτώθηκε ο El Mencho, το καρτέλ Χαλίσκο (CJNG) έστησε 252 σε 20 διαφορετικές πολιτείες, σύμφωνα με την υπηρεσία ασφαλείας της κυβέρνησης. Στις συγκρούσεις που ακολούθησαν σκοτώθηκαν 42 άνδρες που φέρονται να ήταν μέλη του καρτέλ και 25 μέλη της Εθνοφρουράς. Παράπλευρη απώλεια, σε αυτό τον πόλεμο ήταν μία έγκυος γυναίκα που βρέθηκε εν μέσω ανταλλαγής πυροβολισμών στην πόλη Ζαπονάν.
Όταν το μήνυμα είναι ο φόβος, η διάδοση της βίας λειτουργεί ως πολλαπλασιαστής δύναμης, είναι το σχόλιο του OCCRP.
Δεδομένης της αποδεδειγμένης ικανότητας του καρτέλ για δολοφονίες αδιακρίτως, η αναταραχή που ήταν έτοιμη για να ξεσπάσει και να μεταδοθεί στο Instagram ήταν μια γρήγορη και αποτελεσματική επίδειξη δύναμης. Και σχολιάζεται ότι το CJNG προκάλεσε αναταραχή μετά τη δολοφονία του ηγέτη του, κάνοντας την ενέργεια να μοιάζει περισσότερο με εκστρατεία δημοσίων σχέσεων για να επικοινωνηθεί ότι παίρνουν εκδίκηση.
Ειδικοί που μίλησαν στο ρεπορτάζ, υποστηρίζουν ωστόσο ότι θα δούμε την αληθινή βία να ξεσπά αν «κατά τη διάρκεια των μηνών που θα ακολουθήσουν δούμε σε διαφορετικές περιοχές που ελέγχει το Jalisco, να ξεσπούν πόλεμοι για τον έλεγχο των περιοχών» και τότε τα πράγματα «θα γίνουν πραγματικά βίαια».
