Η σύγκρουση μεταξύ Ισραήλ, ΗΠΑ και Ιράν εισέρχεται στην πιο επικίνδυνη φάση της και εξελίσσεται σε μια γενικευμένη περιφερειακή σύρραξη. Τα μέτωπα πολλαπλασιάζονται με γεωμετρική πρόοδο, καθώς οι εχθροπραξίες αγγίζουν πλέον τον Περσικό Κόλπο και δημιουργούν ένα εκρηκτικό μείγμα, απειλώντας τη διεθνή ασφάλεια και την παγκόσμια οικονομική σταθερότητα.
Η Τεχεράνη δεν σταματά τα πλήγματα, ενώ Ηνωμένα Αραβικά Εμιράτα, Κατάρ, Κουβέιτ και Μπαχρέιν προειδοποιούν ότι δεν θα περιοριστούν πλέον μόνο στην αναχαίτιση επιθέσεων, καθώς το ζήτημα της ασφάλειας των πολιτών τους τίθεται με δραματικούς όρους. Την ίδια στιγμή, εικόνες από το Ντουμπάι και την Ντόχα -πόλεις που μέχρι χθες συμβόλιζαν σταθερότητα και ευημερία- παραπέμπουν σε σκηνικό έκτακτης ανάγκης: άδεια αεροδρόμια, έρημοι δρόμοι και ανησυχία για το ενδεχόμενο ο πόλεμος να αποκτήσει ανεξέλεγκτη δυναμική.
Την ίδια ώρα, οι εξελίξεις στο εσωτερικό του Ιράν προσθέτουν μια ακόμη απρόβλεπτη διάσταση στην ήδη εκρηκτική εξίσωση. Όπως σημειώνουν οι New York Times, ο θάνατος του ανώτατου θρησκευτικού ηγέτη Αλί Χαμενεΐ σηματοδοτεί μια ιστορική καμπή για τα 47 χρόνια της Ισλαμικής Δημοκρατίας. Οι σκηνές που ακολούθησαν -πλήθη Ιρανών που βγήκαν στους δρόμους για να γιορτάσουν, άλλοι που βγήκαν για να θρηνήσουν- σηματοδοτούν τη βαθιά αβεβαιότητα για το τι θα ακολουθήσει.
Επόμενη ημέρα στο Ιράν: Τρία κρίσιμα ερωτήματα
Τώρα υπάρχουν τρία βασικά ερωτήματα: Πώς θα ανταποκριθούν οι διαδηλωτές στο κάλεσμα του προέδρου Τραμπ να αναλάβουν την εξουσία; Μπορεί το αυταρχικό σύστημα του Ιράν να επιβιώσει; Και θα μπορούσε η κοινή επίθεση Ισραήλ-ΗΠΑ να πυροδοτήσει μια χαοτική μάχη για την εξουσία;
Ο Ντόναλντ Τραμπ και ο Μπενιαμίν Νετανιάχου έχουν απευθύνει δημόσιες εκκλήσεις στον λαό του Ιράν, υποστηρίζοντας ότι τους προσφέρουν μια ιστορική ευκαιρία να ανατρέψουν το αυταρχικό καθεστώς των μουλάδων. Ωστόσο, παραμένει ασαφές πώς ένας άοπλος πληθυσμός θα μπορούσε να αντιμετωπίσει μια τόσο καλά οργανωμένη δύναμη ασφαλείας, που ελέγχει το Ιράν.
Αν και έχουν περάσει μόνο τρεις ημέρες από τις επιθέσεις, ορισμένοι εμπειρογνώμονες της περιοχής είναι σκεπτικοί ως προς το αν μια αεροπορική εκστρατεία από μόνη της θα μπορούσε να αποδυναμώσει την κυβέρνηση του Ιράν σε βαθμό που οι Ιρανοί να την ανατρέψουν μόνο με διαμαρτυρίες. Παρ’ όλα αυτά, το Ιράν οδεύει προς μια μετασχηματιστική στιγμή, δήλωσε ο Φαρζάν Σαμπέτ, αναλυτής για την πολιτική του Ιράν και της Μέσης Ανατολής στο Ινστιτούτο Μεταπτυχιακών Σπουδών της Γενεύης στην Ελβετία. Και πρόσθεσε: «Κάποια αλλαγή θα συμβεί στο σύστημα», υπογραμμίζοντας: «Αλλά προς ποια κατεύθυνση; Δεν το γνωρίζουμε».
Μπορούν οι Ιρανοί διαδηλωτές να ανατρέψουν την κυβέρνησή τους;
Όπως αναφέρει το δημοσίευμα, κατά κάποιον τρόπο, οι Ιρανοί είναι πιο έτοιμοι από ποτέ μετά τη βίαιη καταστολή των αντικυβερνητικών διαδηλώσεων σε όλη τη χώρα τον Ιανουάριο, κατά την οποία οι δυνάμεις ασφαλείας σκότωσαν χιλιάδες άτομα. Καθώς η βίαιη καταστολή υποχωρούσε, οι κίνδυνοι παρέμεναν υψηλοί ακόμη και πριν από την έναρξη των βομβαρδισμών από Ισραήλ και ΗΠΑ. Ωστόσο, οι φοιτητές συνέχισαν να διαδηλώνουν και να πραγματοποιούν καθιστικές διαμαρτυρίες, ενώ οι οικογένειες των σκοτωμένων διαδηλωτών χρησιμοποίησαν τις τελετές μνήμης για να εκφράσουν τη διαφωνία τους με το καθεστώς των Αγιατολάχ.
Αφού οι ιρανικές αρχές επιβεβαίωσαν τον θάνατο του Αγιατολάχ Χαμενεΐ στην επίθεση, πολλοί Ιρανοί τόλμησαν να γιορτάσουν δημοσίως -αλλά όχι σε βαθμό που να διακινδυνεύσουν αιματοχυσία. Ο Αριάν, κάτοικος προαστίου κοντά στην Τεχεράνη, περιέγραψε ότι είδε ανθρώπους «να κορνάρουν στους δρόμους και να φωνάζουν συνθήματα από τα παράθυρα». Όπως και όλοι οι άλλοι που μίλησαν μέσα στη χώρα, ζήτησε να μην αποκαλυφθεί το πλήρες όνομά του, φοβούμενος αντίποινα από το καθεστώς.
Την Κυριακή το πρωί, είπε ο Αριάν, είδε ανθρώπους να χορεύουν και να τραγουδούν στους δρόμους -μέχρι που πρόσεξαν την άφιξη των ένοπλων μελών της ιρανικής Μπασίτζ, της εθελοντικής πολιτοφυλακής που είναι συνδεδεμένη με τους Φρουρούς της Επανάστασης. «Όταν εμφανίστηκε η Μπασίτζ, όλοι φοβήθηκαν και διασκορπίστηκαν γρήγορα» είπε.
Ακόμη και υπό τους αεροπορικούς βομβαρδισμούς, ο μηχανισμός εσωτερικής ασφάλειας του Ιράν συνέχιζε να επιδεικνύει τη δύναμή του. Οι δυνάμεις της Μπασίτζ, που εκτιμάται ότι αριθμούν περίπου ένα εκατομμύριο άτομα σε ολόκληρη τη χώρα, έχουν ήδη κινητοποιηθεί γύρω από την πρωτεύουσα, Τεχεράνη.
«Η βίαιη δολοφονία διαδηλωτών τον Ιανουάριο υποδηλώνει ότι οι εσωτερικές αναταραχές θα αντιμετωπιστούν με σιδηρά πυγμή» είπε η Έλι Γκεράνμαγιε, αναπληρώτρια επικεφαλής του προγράμματος για τη Μέση Ανατολή και τη Βόρεια Αφρική στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο Εξωτερικών Σχέσεων. Και προειδοποίησε: «Αυτήν τη φορά υπό πολύ πιο σκληρές συνθήκες πολέμου».
Μαυροντυμένη γυναίκα περνά μπροστά από πύραυλο, τύπου Sejil και φωτογραφία του Χαμενεΐ στην Τεχεράνη © EPA/ABEDIN TAHERKENAREH
Ορισμένες αεροπορικές επιδρομές έχουν αρχίσει να στοχεύουν τα κεντρικά γραφεία της Μπασίτζ και των μυστικών υπηρεσιών, αλλά οι ειδικοί διχάζονται ως προς το αν αυτές οι επιθέσεις μπορούν να προκαλέσουν αρκετή ζημιά, ώστε να αποδυναμώσουν ένα βαθιά ριζωμένο και πολύπλοκο δίκτυο δυνάμεων ασφαλείας σε μια τόσο μεγάλη χώρα, όπως το Ιράν. «Το πρόβλημα είναι ότι πρόκειται για πολυεπίπεδους στόχους» δήλωσε ο Abdolrasool Divsallar, εμπειρογνώμονας για το Ιράν στο Καθολικό Πανεπιστήμιο του Μιλάνου. Και εξήγησε: «Χτυπάς τον έναν, αλλά υπάρχουν τόσοι άλλοι. Δεν είμαι σίγουρος για πόσο καιρό μπορεί να συνεχιστεί αυτό, από την άποψη των πυρομαχικών».
Μπορεί το σημερινό καθεστώς του Ιράν να επιβιώσει;
Σύμφωνα με τους New York Times, ακόμη και μετά τις επιθέσεις που εξόντωσαν αρκετούς από τους κορυφαίους πολιτικούς και στρατιωτικούς ηγέτες του Ιράν, οι επίσημες δηλώσεις επιδιώκουν να δείξουν ότι το σύστημα παραμένει λειτουργικό και προετοιμασμένο για το σοκ.
Μετά τον θάνατο του Αλί Χαμενεΐ, οι ιρανικές αρχές ανακοίνωσαν ότι η διαδικασία επιλογής του επόμενου ηγέτη θα ακολουθήσει το συνταγματικό πλαίσιο και ότι θα συγκροτηθεί προσωρινό συμβούλιο ηγεσίας. Ο Αλί Λαριτζάνι, επικεφαλής του Ανώτατου Συμβουλίου Εθνικής Ασφάλειας και de facto ηγέτης στο παρασκήνιο, υπογράμμισε την ανάγκη ενότητας. «Καθ’ όλη τη διάρκεια της ιστορίας, ο ιρανικός λαός έχει αντιμετωπίσει ακόμη μεγαλύτερες προκλήσεις. Ακόμη και οι Μογγόλοι κατέστρεψαν ολόκληρη τη χώρα, αλλά ο λαός παρέμεινε σταθερός και υπερασπίστηκε τη γη του» τόνισε, επισημαίνοντας: «Τέτοια μαρτύρια κάνουν τους ανθρώπους ανθεκτικούς και σταθερούς».
Ωστόσο, οι αναλυτές θεωρούν ότι το σύστημα θα μπορούσε να υποστεί αλλαγές από μέσα. Ο κ. Λαριτζάνι, γνωστός για τον ρεαλισμό του, θα μπορούσε ενδεχομένως να συνάψει συμφωνία με τις Ηνωμένες Πολιτείες, τώρα που ο πιο ιδεολογικά καθοδηγούμενος ηγέτης (βλ. Χαμενεΐ) δεν βρίσκεται πλέον στη θέση του. Ορισμένοι πολίτες εκτιμούν ότι μια τέτοια συμφωνία, αν συνοδευόταν από χαλάρωση των διεθνών κυρώσεων, θα μπορούσε να γίνει αποδεκτή από πολλούς που έχουν υποφέρει από μήνες αστάθειας και οικονομικής κατάρρευσης. Όπως δηλώνει ο Payman, 45 ετών, επιχειρηματίας στην Τεχεράνη: «Οι περισσότεροι άνθρωποι δεν αναζητούν βαθύ νόημα. Απλώς θέλουν μια φυσιολογική ζωή: οικογένεια, δουλειά, μικρούς στόχους. Αν αυτό γίνει εφικτό, πολλοί ίσως σταματήσουν να πιέζουν για μεγαλύτερες αλλαγές».
Η Wall Street Journal σημειώνει ότι ένα κρίσιμο ερώτημα παραμένει τι θα συμβεί σε περίπτωση κατάρρευσης του καθεστώτος υπό την πίεση των ΗΠΑ. Η CIA εκτιμούσε τις τελευταίες εβδομάδες ότι ο θάνατος του Χαμενεΐ θα μπορούσε να οδηγήσει στην ανάληψη της εξουσίας:
- Είτε από σκληροπυρηνικά στοιχεία των Φρουρών της Ισλαμικής Επανάστασης ή
- από κάποια άλλη φατρία, σύμφωνα με πρόσωπα που γνωρίζουν το θέμα.
Οι κινήσεις Λαριτζάνι
Υπενθυμίζεται ότι σε συνέντευξή του στο ABC News, το Σάββατο, ο Ντόναλντ Τραμπ αρνήθηκε να κατονομάσει ποιος θα μπορούσε να αναλάβει την εξουσία, περιοριζόμενος να πει ότι «έχουμε πολύ καλή ιδέα». Ένας πρώην αξιωματούχος της κυβέρνησης Τραμπ, αρμόδιος για το Ιράν, δήλωσε ότι όταν αποχώρησε πριν από λίγους μήνες δεν υπήρχε σχέδιο για το τι θα ακολουθούσε σε περίπτωση κατάρρευσης του καθεστώτος. Αν κάποιο σχέδιο συντάχθηκε πρόσφατα, εκτιμά ότι πιθανότατα έγινε γρήγορα και χωρίς εκτενή διαβούλευση.
Σύμφωνα με πληροφορίες, ο Λαριτζάνι ταξίδεψε τις τελευταίες εβδομάδες στο Ομάν και στη Ρωσία, είτε για να εξασφαλίσει στήριξη για την άμυνα της Τεχεράνης είτε για να προετοιμάσει μια πιθανή πυρηνική συμφωνία με τις ΗΠΑ. Παράλληλα, φαίνεται να επιχειρεί να παρουσιαστεί ως πιθανός διάδοχος στη μετά-Χαμενεΐ εποχή. Μέσω του Ομάν έχει αποστείλει μηνύματα για επανεκκίνηση διπλωματικών διαπραγματεύσεων, με τον Τραμπ να δηλώνει στο Atlantic: «Θέλουν να μιλήσουν και συμφώνησα να μιλήσω, οπότε θα συνομιλήσω μαζί τους. Θα πρέπει να δω την κατάσταση τη στιγμή που θα συμβεί».
Ο Αλί Λαριτζάνι σε συνάντηση με τον σουλτάνο του Ομάν © EPA/IRAN’S NATIONAL SECURITY COUNCIL HANDOUT
Ωστόσο, η στρατιωτική εκστρατεία και οι προσπάθειες διπλωματικής συμφωνίας ενδέχεται να μην επιφέρουν αλλαγή καθεστώτος. Σε αυτό το σενάριο, όπως σημειώνει ο πρώην Αμερικανός διαπραγματευτής για τη Μέση Ανατολή Άαρον Ντέιβιντ Μίλερ, «ο Τραμπ θα μπορούσε να βρεθεί χωρίς αλλαγή καθεστώτος, χωρίς συμφωνία και χωρίς τη δυνατότητα να τηρήσει τις υποσχέσεις που έδωσε στον ιρανικό λαό».
Αυξάνονται οι φόβοι για χάος στο Ιράν
Πέρα από την πιθανή ανατροπή ή μεταμόρφωση του συστήματος, υπάρχει ο κίνδυνος ο πόλεμος να ρίξει τη χώρα σε χάος, αναφέρουν οι NYT. Το Ιράν, με 90 εκατομμύρια κατοίκους και γειτνίαση με επτά χώρες, αντιμετωπίζει απειλές από πολλούς πιθανούς αντιπάλους, ενώ εθνοτικές μειονότητες -όπως οι Κούρδοι και οι Μπαλούχοι- διαθέτουν ήδη ένοπλες ομάδες αντιπολίτευσης.
Ο Μουσταφά Χιτζρί, ηγέτης του Δημοκρατικού Κόμματος του Κουρδιστάν, δήλωσε ότι η οργάνωσή του συμμετέχει σε συμμαχία εθνοτικών ομάδων που μπορούν, όταν χρειάζεται, να εμπλακούν σε ένοπλη αντίσταση. Αξιωματούχοι δύο κουρδικών ομάδων στην εξορία πρόσθεσαν ότι σκοπεύουν να επανεκκινήσουν επιχειρήσεις στο εσωτερικό για να ενισχύσουν πιθανή εξέγερση.
Ακόμη και πριν από την κλιμάκωση του πολέμου, πολλοί Ιρανοί θρηνούσαν για την αυξανόμενη πόλωση μετά τις βίαιες καταστολές των διαδηλώσεων. Η κυβέρνηση διατηρεί ισχυρή ιδεολογική και θρησκευτική βάση υποστήριξης, έτοιμη να αντισταθεί σε κάθε απειλή, γεγονός που αυξάνει τον κίνδυνο εσωτερικής βίας και κατακερματισμού, που μπορεί να ξεπεράσει τα σύνορα του Ιράν.
Σημειώνεται ότι την Κυριακή, ο Αγιατολάχ Νασέρ Μακαρέμ Σιράζι κάλεσε σε τζιχάντ εναντίον του Ισραήλ και των ΗΠΑ, σύμφωνα με δηλώσεις στο ημιεπίσημο πρακτορείο Mehr.
Όλοι αυτοί οι παράγοντες δημιουργούν αυξανόμενο κίνδυνο επικίνδυνης εξέγερσης σε περίπτωση κατάρρευσης του θεοκρατικού κράτους στο Ιράν, παρόμοια με την κατάσταση στο Ιράκ μετά την εισβολή των αμερικανικών δυνάμεων, το 2003, σύμφωνα με την αναλύτρια κ. Geranmayeh. Και προσθέτει: «Αυτός είναι ένας ιερός πόλεμος για αυτούς».
«Και φαίνονται πρόθυμοι να κάψουν τη χώρα και την περιοχή πριν παραδοθούν. Αν αυτή η αεροπορική εκστρατεία (σ.σ. των ΗΠΑ και Ισραήλ) καταφέρει να ανατρέψει την ηγεσία του Ιράν, πιθανότατα θα ακολουθήσουν χρόνια χάους για τη χώρα και τον λαό της» προειδοποιεί.
