Την επιτάχυνση των διαδικασιών ένταξης στην ΕΕ εξετάζει η Ευρωπαϊκή Επιτροπή, με μια fast-track φόρμουλα που θα επιτρέπει πρώτα την είσοδο στο κλαμπ των «27» με ένα ελάχιστο επίπεδο σύγκλισης. Έπειτα η αφομοίωση θα συντελείται σε διάφορα στάδια ανάλογα με την πρόοδο κάθε υποψήφιας χώρας. Κανένα νέο κράτος-μέλος δεν έχει προστεθεί στην ΕΕ, μετά την Κροατία το 2013, ενώ υπάρχουν συνολικά εννέα χώρες στη λίστα αναμονής καθώς εκκρεμούν μεταρρυθμίσεις.
Αποκλειστικές πληροφορίες της γερμανικής FAZ αποκάλυψαν ότι η Κομισιόν εξετάζει αυτό το νέο πλαίσιο με φόντο την Ουκρανία και την Μολδαβία, όσο μεγεθύνονται οι γεωπολιτικές προκλήσεις. Η τετραετής εισβολή της Ρωσίας έχει αναδείξει, εν μέρει, την ευρωπαϊκή προοπτική της Ουκρανίας σε γεωπολιτική αναγκαιότητα για την ΕΕ. Οι συζητήσεις για την φόρμουλα fast-track βρίσκονται ακόμη σε πρώιμο στάδιο, με την αρμόδια επίτροπο για τη διεύρυνση, Μάρτα Κος, να κάνει νύξη πρώτη φορά στα μέσα Φεβρουαρίου, ενώ το ζήτημα εκτιμάται ότι μπορεί να συζητηθεί ακόμη και στη σύνοδο κορυφής της ΕΕ στις 19 με 20 Μαρτίου.
Δεν είναι μόνο η ρωσική εισβολή στην Ουκρανία που θέτει σε επαγρύπνηση την ΕΕ. Ο εμπορικός πόλεμος των ΗΠΑ επί προεδρίας Ντόναλντ Τραμπ, ο σκληρός ανταγωνισμός από την Κίνα και ο πρόσφατος πόλεμος ΗΠΑ-Ισραήλ εναντίον Ιράν αναγκάζουν την ΕΕ να επισπεύσει την περαιτέρω διεύρυνση της. Μπορεί, όμως, μια διευρυμένη ΕΕ να είναι λειτουργική και αποτελεσματική; Ακόμη δεν έχει ολοκληρωθεί η ενοποίηση όλων των αγορών της ΕΕ ενώ η έλλειψη συνοχής στις θέσεις των «27» σε κρίσιμα θέματα, όπως φάνηκε από τις φιλορωσικές θέσεις της Ουκρανίας και της Σλοβακίας, μπορεί να αποβεί μοιραία.
Κοινή επιστολή Ράμα-Βούτσιτς για μια πρακτική λύση στη διεύρυνση
Ο πρωθυπουργός της Αλβανίας, Έντι Ράμα, με τον πρόεδρο της Σερβίας, Αλεξάνταρ Βούτσιτς, προτείνουν σε κοινή επιστολή τους την άμεση ένταξη των υποψηφίων χωρών στην εσωτερική αγορά και τη Ζώνη Σέγκεν. Έτσι θα ενισχύονταν η οικονομική και γεωπολιτική θέση της ΕΕ, προσφέροντας απτά οφέλη στους πολίτες των χωρών αυτών χωρίς να επιβαρύνεται η «αρχιτεκτονική λήψης» αποφάσεων της ΕΕ και η «θεσμική της ισορροπία». Οι δυο ηγέτες τονίζουν ότι «η ισχύς της Ευρώπης πήγαζε πάντα από την ικανότητά της να μετατρέπει τις κρίσεις σε κίνητρο για μεγαλύτερη ενσωμάτωση, ποικιλομορφία και ενότητα”.
Η Αλβανία και η Σερβία υπέβαλαν επίσημα αίτημα προς ένταξη το 2009. Πράγματι η πορεία ένταξης είναι μια σύνθετη διαδικασία, με διαφορετικά εμπόδια για κάθε χώρα, αν και υπάρχουν κοινά σημεία μεταξύ Αλβανίας και Σερβίας που συσχετίζονται με τις μεταρρυθμίσεις, το κράτος δικαίου και τις περιφερειακές εντάσεις. Η Βόρεια Μακεδονία είναι υποψήφια από το 2005, χωρίς να έχουν ξεκινήσει οι συνομιλίες με τις Βρυξέλλες, ενώ το Μαυροβούνιο βρίσκεται σε διαπραγματεύσεις από το 2012.
Κρίσιμη η συνοχή των κρατών-μελών με κίνδυνο αποσταθεροποίησης όσο μεγεθύνεται το “κλαμπ” της ΕΕ
Όσο στρατηγικά επωφελής μπορεί να είναι διεύρυνση της ΕΕ, άλλο τόσο κρίσιμη είναι η συνοχή των κρατών-μελών ως προς τη λήψη κρίσιμων αποφάσεων. Η προοπτική ένταξης της Ουκρανίας γεννά διχογνωμία στους κόλπους της ΕΕ καθώς ναι μεν θεωρείται απαραίτητη για λόγους ασφάλειας, αλλά το Βερολίνο μαζί με άλλες χώρες-μέλη κρίνουν πως είναι απαραίτητο να ολοκληρωθούν μεταρρυθμίσεις ώστε να συγκλίνει πλήρως το Κίεβο με τις ευρωπαϊκές αρχές και πρότυπα.
Αν και ο πρόεδρος της Ουκρανίας, Βολοντίμιρ Ζελένσκι, ασκεί πιέσεις για μια επιτάχυνση των διαδικασιών με αφετηρία τον Ιανουάριο του 2027, το Βερολίνο δια στόματος καγκελάριου Φρίντριχ Μέρτς είπε απλά ότι «δεν θα γίνει». Οι διαδικασίες συνήθως διαρκούς χρόνια, πρόσθεσε ο ίδιος. Η Γαλλία επιμένει ότι θα πρέπει να προηγηθούν εσωτερικές μεταρρυθμίσεις και να ολοκληρωθεί η ευρωπαϊκή ενοποίηση. Διαφορετικά μια ΕΕ με περισσότερα κράτη-μέλη κινδυνεύει να γίνει δυσλειτουργική. Διστακτικές σε περαιτέρω διεύρυνση είναι, επίσης, η Ισπανία, η Ολλανδία και η Αυστρία.
Η κατάχρηση του δικαιώματος άσκησης βέτο από τον Όρμπαν
Μια από τις μεγαλύτερες προκλήσεις στη συνοχή της ΕΕ είναι η στήριξη της Ουκρανίας. Η Ουγγαρία, υπό την πρωθυπουργία του Βίκτορ Όρμπαν, έχει ασκήσει βέτο και έχει μπλοκάρει πακέτα βοήθειας στην Ουκρανία από την έναρξη της ρωσικής εισβολής το 2022, εκμεταλλευόμενη το δικαίωμα αυτό ως μοχλό πίεσης για την αποδέσμευση κονδυλίων της ΕΕ προς τη Βουδαπέστη. Μόλις τον περασμένο μήνα, η Ουγγαρία αρνήθηκε να δώσει την έγκρισή της σε δάνειο 90 δισ. ευρώ από την ΕΕ στην Ουκρανία για το 2026-27 και στο 20ο πακέτο κυρώσεων κατά της Ρωσίας. Ο λόγος ήταν η διακοπή της ροής πετρελαίου από τον αγωγό Druzhba, κατηγορώντας το Κίεβο γι’ αυτό.
Η στάση της κυβέρνησης Όρμπαν, εις βάρος της οποίας έχει επίσης παγώσει η κατανομή κονδυλίων από την Κομισιόν λόγω μη συμμόρφωσης με τους κανόνες δικαίου που μοιράζονται τα κράτη-μέλη, αναγκάζει πλέον την ΕΕ να επισπεύσει την αλλαγή του τρόπου λήψης αποφάσεων. Από την πλήρη ομοφωνία στρέφεται στην ειδική πλειοψηφία σε κρίσιμα θέματα όπως η εξωτερική πολιτική, η ασφάλεια και η φορολογία ώστε να μην μπορούν μεμονωμένα κράτη-μέλη να μπλοκάρουν αποφάσεις. Στην άτυπη σύνοδο κορυφής που έλαβε ώρα τον περασμένο μήνα στο Βέλγιο συζητήθηκε, επίσης, το άρθρο 20 της «ενισχυμένης συνεργασίας» όπου τουλάχιστον εννέα κράτη-μέλη θα μπορούν να προχωρήσουν σε βαθύτερη ενοποίηση ακόμη και εάν δεν συμφωνούν και τα 27 κράτη-μέλη.
Η σύνθετη πρόκληση των κριτηρίων της Κοπεγχάγης
Απαραίτητη προϋπόθεση για να είναι επιτυχής η διεύρυνση της ΕΕ είναι να υπάρχει αδιαπραγμάτευτη αποδοχή των κριτηρίων της Κοπεγχάγης. Τρεις είναι οι κύριοι πυλώνες. Ο πολιτικός που περιλαμβάνει τη δημοκρατία, το κράτος δικαίου και τα ανθρώπινα δικαιώματα. Ο οικονομικός που αφορά την ομαλή και ισότιμη λειτουργία της αγοράς και τρίτος είναι η αποδοχή του κοινοτικού κεκτημένου. Στην περίπτωση της Αλβανίας, όπου Φρέντη Μπελέρη δεν μπόρεσε να ορκιστεί δήμαρχος της Χειμάρρας παρά τη νίκη του στις εκλογές επειδή συνελήφθη, υπήρξε παραβίαση των κανόνων δικαίου είχε καταγγείλει ο πρωθυπουργός της Ελλάδας, Κυριάκος Μητσοτάκης.
Πηγές της FAZ σχολιάζουν ότι μια «σταδιακή διεύρυνση» με τη fast-track φόρμουλα θα ήταν εφικτή εάν τα κράτη αυτά συμμετείχαν αρχικά στο Ευρωπαϊκό Συμβούλιο χωρίς δικαίωμα ψήφου. Η Κομισιόν συζητά, επίσης, το ενδεχόμενο αποκλεισμού εάν δεν τηρούνται οι δεσμεύσεις για μεταρρυθμίσεις. Έτσι, όμως, οι θεσμοί και μηχανισμοί της ΕΕ κινδυνεύουν να υπονομευτούν σε μια περίοδο που ήδη επικρατεί ευρωσκεπτικισμός. «Χρειάζεται μια ασφάλιση κατά του κινδύνου να γίνει η ΕΕ δούρειος ίππος», εξηγεί ένας αξιωματούχος στη FAZ.
