Η παγκόσμια οικονομία εισέρχεται σε μια περίοδο βαθιάς αβεβαιότητας, όπου οι παραδοσιακοί τρόποι μέτρησης και διαχείρισης του κινδύνου αποδεικνύονται ολοένα και λιγότερο επαρκείς. Το μήνυμα αυτό έστειλε η Κριστίν Λαγκάρντ σε ομιλία της στη Μπολόνια της Ιταλίας, στο πλαίσιο της ετήσιας διάλεξης για τους παγκόσμιους κινδύνους που διοργανώνει το Johns Hopkins University προς τιμήν του οικονομολόγου Ρόμπερτ Μάντελ.
Η πρόεδρος της ΕΚΤ περιέγραψε μια νέα εποχή για την παγκόσμια οικονομία, στην οποία δύο ισχυρές δυνάμεις —η τεχνολογική επανάσταση και ο γεωπολιτικός κατακερματισμός— κινούνται ταυτόχρονα και με αντίθετες κατευθύνσεις. Η μία έχει τη δυναμική να αυξήσει θεαματικά την παγκόσμια ανάπτυξη, ενώ η άλλη απειλεί να τη μειώσει δραστικά.
Σύμφωνα με την ίδια, το αποτέλεσμα είναι ένα εύρος πιθανών εξελίξεων μεγαλύτερο από οποιαδήποτε άλλη περίοδο των τελευταίων δεκαετιών.
Technology and geopolitics pull in opposite directions, says President Christine @Lagarde.
AI could transform growth, while fragmentation could erode it – widening uncertainty for the global economy and raising the stakes for international cooperation https://t.co/W2jmrCMRTM pic.twitter.com/62sXMUhRD6
— European Central Bank (@ecb) March 5, 2026
Ένας κόσμος που αλλάζει δομικά
Για περίπου τρεις δεκαετίες μετά το τέλος του Ψυχρού Πολέμου, η παγκόσμια οικονομία λειτουργούσε μέσα σε ένα σχετικά σταθερό πλαίσιο. Το διεθνές εμπόριο διέπονταν από πολυμερείς κανόνες, οι κεντρικές τράπεζες παρείχαν αξιόπιστα νομισματικά πλαίσια και το γεωπολιτικό περιβάλλον παρέμενε σχετικά προβλέψιμο. Ακόμη και μεγάλες κρίσεις, όπως η ασιατική χρηματοπιστωτική κρίση, η «φούσκα» των εταιρειών τεχνολογίας ή η παγκόσμια χρηματοπιστωτική κρίση του 2008, δεν άλλαξαν τη βασική αρχιτεκτονική του συστήματος. Σήμερα, όμως, η κατάσταση είναι διαφορετική, εξηγεί η Λαγκάρντ.
Η πανδημία αποκάλυψε την ευθραυστότητα των παγκόσμιων αλυσίδων εφοδιασμού και ώθησε πολλές οικονομίες προς την επαναφορά παραγωγής στο εσωτερικό τους. Η εισβολή της Ρωσίας στην Ουκρανία άλλαξε ριζικά την αρχιτεκτονική ασφάλειας στην Ευρώπη, ενώ το διεθνές εμπόριο μετατρέπεται όλο και περισσότερο σε εργαλείο γεωπολιτικής πίεσης. Τα στοιχεία δείχνουν ότι οι εμπορικοί περιορισμοί αυξάνονται με ταχύτητα. Μέσα σε έναν χρόνο, το ποσοστό του εμπορίου των χωρών της G20 που επηρεάζεται από νέους δασμούς και περιορισμούς αυξήθηκε περισσότερο από τέσσερις φορές.
Παράλληλα, ο κόσμος βιώνει τη μεγαλύτερη τεχνολογική μεταβολή από την εποχή του εξηλεκτρισμού.
Η τεχνητή νοημοσύνη ως καταλύτης
Η ταχεία ανάπτυξη της τεχνητής νοημοσύνης δημιουργεί τεράστιες επενδύσεις σε υποδομές δεδομένων, ενέργειας και υπολογιστικής ισχύος. Μόλις πριν από τρία χρόνια τα ευρέως διαθέσιμα μοντέλα τεχνητής νοημοσύνης δεν υπήρχαν καν. Σήμερα, όμως, η τεχνολογία αυτή υπόσχεται να αλλάξει βαθιά τη λειτουργία των οικονομιών και των αγορών εργασίας. Ορισμένες εκτιμήσεις δείχνουν ότι η τεχνητή νοημοσύνη θα μπορούσε να αυξήσει την ετήσια αύξηση της παραγωγικότητας έως και κατά 1,5 ποσοστιαία μονάδα — μια επίδοση που έχει να παρατηρηθεί από τις αρχές του 20ού αιώνα.
Την ίδια στιγμή όμως, σύμφωνα με τη Λαγκάρντ, ο γεωπολιτικός κατακερματισμός θα μπορούσε να μειώσει το παγκόσμιο ΑΕΠ έως και κατά 7% μέσα σε μία δεκαετία. Με άλλα λόγια, ο κόσμος βρίσκεται ανάμεσα σε δύο ακραία σενάρια: μια νέα περίοδο ισχυρής ανάπτυξης ή μια βαθιά οικονομική επιβράδυνση.
Τα μαθήματα της δεκαετίας του 1920
Η πρόεδρος της ΕΚΤ συνέκρινε τη σημερινή συγκυρία με την περίοδο της δεκαετίας του 1920. Τότε, η παγκόσμια οικονομία γνώρισε μια έκρηξη τεχνολογικής προόδου: ο κινητήρας εσωτερικής καύσης, η μαζική παραγωγή και τα ηλεκτρικά δίκτυα μεταμόρφωσαν τη βιομηχανία. Στις Ηνωμένες Πολιτείες η παραγωγικότητα στη μεταποίηση σχεδόν διπλασιάστηκε μέσα σε μία δεκαετία. Ωστόσο, την ίδια στιγμή το διεθνές οικονομικό σύστημα αποδυναμωνόταν. Η «πρώτη παγκοσμιοποίηση» πριν από τον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο είχε καταρρεύσει, το εμπόριο συρρικνωνόταν και οι διεθνείς οικονομικές σχέσεις γίνονταν όλο και πιο εύθραυστες. Όταν τελικά ξέσπασε η κρίση του 1929, η έλλειψη διεθνούς συνεργασίας μετέτρεψε μια μεγάλη ύφεση στη Μεγάλη Ύφεση της δεκαετίας του 1930. Το βασικό λάθος εκείνης της εποχής, σύμφωνα με τη Λαγκάρντ, ήταν ότι οι πολιτικοί και οι αγορές αντιμετώπισαν την τεχνολογία και τη γεωπολιτική ως δύο ανεξάρτητες εξελίξεις. Στην πραγματικότητα όμως αλληλεπιδρούσαν.
Γιατί η τεχνητή νοημοσύνη εξαρτάται από την παγκοσμιοποίηση
Στη σημερινή εποχή η σύνδεση τεχνολογίας και διεθνούς συνεργασίας είναι ακόμη πιο ισχυρή.
Πρώτον, η ανάπτυξη τεχνητής νοημοσύνης βασίζεται σε πολύπλοκες διεθνείς αλυσίδες εφοδιασμού. Για παράδειγμα, η Κίνα επεξεργάζεται περίπου το 90% των κρίσιμων σπάνιων γαιών, η ολλανδική ASML είναι ο μοναδικός προμηθευτής συγκεκριμένων μηχανών λιθογραφίας και η παραγωγή προηγμένων μικροτσίπ συγκεντρώνεται κυρίως στην ταϊβανέζικη TSMC.
Δεύτερον, η τεχνητή νοημοσύνη απαιτεί τεράστιες αγορές για να είναι οικονομικά βιώσιμη. Το κόστος εκπαίδευσης των πιο προηγμένων μοντέλων πλησιάζει πλέον το ένα δισεκατομμύριο δολάρια.
Τρίτον, η ποιότητα των συστημάτων τεχνητής νοημοσύνης εξαρτάται από την ποικιλία των δεδομένων με τα οποία εκπαιδεύονται. Αν τα δεδομένα περιοριστούν σε εθνικά σύνορα, τα μοντέλα γίνονται λιγότερο αξιόπιστα και λιγότερο αποτελεσματικά.
Με άλλα λόγια, ο γεωπολιτικός κατακερματισμός δεν πλήττει μόνο την οικονομία γενικά, αλλά υπονομεύει άμεσα και την ίδια την τεχνολογία που θα μπορούσε να οδηγήσει στην επόμενη φάση ανάπτυξης.
Η ανάγκη για πολυεπίπεδη συνεργασία
Για να αντιμετωπιστεί αυτή η νέα πραγματικότητα, η Λαγκάρντ πρότεινε ένα μοντέλο «πολυεπίπεδης συνεργασίας».
- Το πρώτο επίπεδο αφορά τη μεταρρύθμιση των διεθνών θεσμών, όπως το Διεθνές Νομισματικό Ταμείο, η Παγκόσμια Τράπεζα και ο Παγκόσμιος Οργανισμός Εμπορίου.
- Το δεύτερο επίπεδο αφορά τη βαθύτερη συνεργασία μεταξύ συμμάχων, ιδιαίτερα σε κρίσιμες αλυσίδες εφοδιασμού όπως οι ημιαγωγοί.
- Το τρίτο και δυσκολότερο επίπεδο αφορά τη στοιχειώδη συνεργασία ακόμη και μεταξύ γεωπολιτικών αντιπάλων, προκειμένου να αποφευχθούν ακραίες καταστάσεις αποσταθεροποίησης.
Στο πλαίσιο αυτό, η πρόεδρος της ΕΚΤ πρότεινε ακόμη και την ιδέα διεθνών συμφωνιών για τη διατήρηση βασικών ροών κρίσιμων πρώτων υλών ή για την καθιέρωση βασικών κανόνων ασφάλειας στη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης.
Η ιστορία ως προειδοποίηση
Κλείνοντας την ομιλία της, η Λαγκάρντ επέστρεψε στην ιστορία.
Τον 14ο αιώνα, όταν οι εμπορικοί δρόμοι της Μεσογείου έγιναν επικίνδυνοι λόγω συγκρούσεων και πειρατείας, οι έμποροι της Γένοβας δημιούργησαν τα πρώτα συμβόλαια ασφάλισης για να μοιραστούν τον κίνδυνο και να συνεχίσουν τις εμπορικές δραστηριότητες.
Το δίδαγμα εκείνης της περιόδου, όπως υπογράμμισε, είναι ότι σε εποχές αβεβαιότητας η συνεργασία γίνεται ακόμη πιο πολύτιμη.
Σήμερα, ο κόσμος βρίσκεται μπροστά σε μια παρόμοια επιλογή: είτε θα επαναλάβει τα λάθη της δεκαετίας του 1920, αφήνοντας την τεχνολογία και τη γεωπολιτική να συγκρουστούν, είτε θα επιλέξει μια νέα μορφή συνεργασίας που θα διατηρήσει τους βασικούς δεσμούς της παγκόσμιας οικονομίας.
Όπως κατέληξε η πρόεδρος της ΕΚΤ, σε έναν κόσμο που τείνει να αποσυνδεθεί, η πιο σημαντική μορφή διαχείρισης κινδύνου είναι να διατηρηθούν οι κρίσιμες διεθνείς συνδέσεις.
