Illiberal democracy. Ανελεύθερη δημοκρατία. Έτσι χαρακτήρισε ο ίδιος ο Βίκτορ Όρμπαν το καθεστώς που σταδιακά επέβαλλε στην Ουγγαρία, μέσα στους κόλπους της Ε.Ε.. Κυβερνώντας αδιάλειπτα για 16 χρόνια, από το 2010, ο Όρμπαν έγινε παράδειγμα προς αποφυγήν για τα κράτη-μέλη. Η Ε.Ε. έδωσε «γήπεδο» στον Όρμπαν να «παίξει» με τους θεσμούς, να αποκοιμίσει υποτιθέμενους συμμάχους και στάθηκε ανήμπορη να βρει αντισώματα σε έναν από τους πιο αξιόπιστους συμμάχους, πλέον, του Πούτιν, και ορκισμένο εχθρό της Ουκρανίας, ικανό να δυναμιτίζει κρίσιμες αποφάσεις της Κομισιόν. Σε έναν ηγέτη που έγραψε τους ευρωπαϊκούς κανόνες για το Κράτος Δικαίου στα παλαιότερα των υποδημάτων του και άλωσε «από τα μέσα» τους δημοκρατικούς θεσμούς της χώρας του.
Σε λίγες ώρες θα γνωρίζουμε αν η «δυναστεία» Ορμπάν θα πάρει τέλος ή αν θα κατορθώσει να επιβιώσει για μια ακόμη τετραετία. Η κάλπη θα δείξει αν ο επικεφαλής της αντιπολίτευσης, Μαγκιάρ, θα είναι ο νικητής. Στο πλευρό του Ορμπάν βρέθηκαν για στήριξη ο Αμερικανός αντιπρόεδρος Βανς, οι ηγέτες ακροδεξιών κομμάτων-κυρίως όμως η Μόσχα με την παντός είδους βοήθεια σε ένα καθεστώς, που παίζει έναν σαφώς αποσταθεροποιητικό ρόλο στο ήδη δοκιμαζόμενο σκληρά ευρωπαϊκό οικοδόμημα.
Όμως το θέμα μας σήμερα είναι άλλο: Πώς έγινε κατορθωτή η οργουελική μετάλλαξη της Ουγγαρίας; Δεν μιλάμε απλώς για μια χώρα του πρώην ανατολικού μπλοκ. Εκεί εκδηλώθηκε το 1956 μια μαζική εξέγερση που κατεστάλη αιματηρά από την Σοβιετική Ένωση. Για δεκαετίες η καταστολή αυτή έγινε συνώνυμο της σοβιετικής κατοχής και ήταν καθοριστική στην εθνική μνήμη των Ούγγρων.
Μετά την κατάρρευση της Σοβιετικής Ένωσης, τίποτα δεν προμήνυε τη σημερινή έκβαση. Η Ουγγαρία εντάχθηκε στο ΝΑΤΟ το 1999 και στην Ε.Ε. το 2004. Η συνθήκη ήταν ικανή αλλά αποδείχτηκε όχι αναγκαία για την ενσωμάτωση της χώρας στην ευρωπαϊκή ολοκλήρωση.
Το 2010 το κόμμα Fidesz του Όρμπαν κερδίζει σαρωτικά τις εκλογές. Με πλειοψηφία των δύο τρίτων στη Βουλή, αλλάζει (τα φώτα) στο Σύνταγμα, περιορίζει την ισχύ του Συνταγματικού Δικαστηρίου, επιτυγχάνει την «άλωση» του κράτους και των Μέσων Μαζικής Επικοινωνίας. Αυταρχισμός και υπερσυγκέντρωση εξουσίας ήταν το μοντέλο που καθιερώθηκε, μέσω μάλιστα της εκλογικής διαδικασίας. Μειώθηκε ο αριθμός των βουλευτών, ενισχύθηκαν οι πλειοψηφίες στην εκλογή τους προς όφελος του κυβερνώντος κόμματος-κάτι που σήμερα μπορεί να έχει ως αποτέλεσμα να πλειοψηφήσει μεν η αντιπολίτευση αλλά να κερδίσει τις περισσότερες έδρες το Fidesz. Έτσι φτάσαμε να αντικρίζουμε μια χώρα, που αγνοεί τους βασικούς κανόνες Κράτους Δικαίου-αυτούς που η ίδια αρχικά υιοθέτησε ως προϋπόθεση εισόδου της στην Ε.Ε. Γίναμε μάρτυρες του ουγγρικού «βέτο» για την αποστολή βοήθειας της Ευρώπης προς τη δοκιμαζόμενη Ουκρανία ή για την επιβολή κυρώσεων στη Ρωσία. Μια ανοιχτή πληγή στην καρδιά της Γηραιάς Ηπείρου.
Για την Ε.Ε., η περίπτωση του Ορμπάν θα έπρεπε να αποτελεί case study όχι μόνο για την ανεπάρκεια στις αντιδράσεις της για την κατηφόρα που σημειωνόταν χρόνο με το χρόνο, αλλά και δίδαγμα πως δεν υπάρχουν αυτοματισμοί στην ενσωμάτωση χωρών-μελών στο κοινό ευρωπαϊκό όραμα. Κυρίως, δεν υπάρχουν μηχανισμοί εξουδετέρωσης ή έστω υπέρβασης ανάλογων δυσλειτουργιών και προβλημάτων.
Βέβαια ο Ορμπάν δεν εμφανίστηκε ένα πρωινό από… «παρθενογένεση». Το κόμμα του ήταν αρχικά μέλος της ομάδας του Ευρωπαϊκού Λαϊκού Κόμματος (ΕΛΚ). Η Μέρκελ εκτιμούσε την πολιτική του παρουσία και η Γερμανία αρχικά-στη συνέχεια τη σκυτάλη ανέλαβε η Ε.Ε.- έριχνε πολύ χρήμα για επενδύσεις στη χώρα. Κι όταν έγινε συνείδηση τι παίζεται, ήταν μάλλον αργά. Η κλίμακα των μεταμορφώσεων του Ορμπάν υποτιμήθηκε, ενώ η απροθυμία για επιβολή κυρώσεων συνοδευόταν από τη συνεχιζόμενη ροή ευρωπαϊκών κονδυλίων στην Ουγγαρία. Κι αυτό, την ώρα που ο Ορμπάν προσδενόταν στο άρμα της Gazprom καθώς η Ευρώπη ερχόταν αντιμέτωπη με οξύ ενεργειακό πρόβλημα. Εκτός όμως από το ενεργειακό παιχνίδι, ο Ορμπάν δεν έκρυψε τη συμπάθειά του στο ρωσικό μοντέλο αυταρχικής διακυβέρνησης που καθιέρωσε ο Πούτιν. Το πέτυχε αυτό, μέσα από μια συστηματική ιδεολογική παρέμβαση στους πολίτες της χώρας του, ώστε να εξασθενήσει από την εθνική μνήμη η μαύρη σελίδα του 1956…
Εάν η Ε.Ε. θέλει να προχωρήσει μπροστά -όντας μάλιστα σε φάση πρωτόγνωρης γεωπολιτικής και ενεργειακής αστάθειας-, δεν μπορεί να κλείνει τα μάτια στα διδάγματα από την επικράτηση της illiberal democracy στην Ουγγαρία, όλα αυτά τα χρόνια. Τώρα, ακούγονται σενάρια κατάργησης του βέτο για σημαντικές, τουλάχιστον, αποφάσεις -κάτι που για να επικρατήσει απαιτείται… ομοφωνία από τα κράτη-μέλη. Όμως το πρόβλημα είναι βαθύτερο -ιδεολογικό και πολιτισμικό. Είναι πρόβλημα εμβάθυνσης και όχι συρρίκνωσης της δημοκρατίας. Ας θυμίσουμε ότι υπάρχουν και άλλες χώρες που περιμένουν στη σειρά για την πλήρη ένταξή τους στην Ε.Ε. αλλά για να γίνει σωστή η δουλειά οφείλουν οι Βρυξέλλες πρωτίστως να διαφυλάσσουν τα δημοκρατικά κεκτημένα του οίκου τους. Άλλωστε και σε άλλες χώρες, ηγέτες τύπου Όρμπαν καιροφυλακτούν.
