Η ισχυρή ενσωμάτωση της Ευρώπης στις παγκόσμιες αλυσίδες εφοδιασμού απέφερε σημαντικά οικονομικά οφέλη. Ωστόσο, τα πρόσφατα σοκ ανέδειξαν τους κινδύνους που συνδέονται με την έντονη εξάρτηση από ξένους προμηθευτές σε ό,τι αφορά τα βασικά αγαθά. Η πρόκληση για τους υπεύθυνους λήψης πολιτικών αποφάσεων συνίσταται στον προσδιορισμό του ποιες εξαρτήσεις είναι επικίνδυνες και ποιες μπορούν να τεθούν υπό έλεγχο.
Η λεπτομερής αξιολόγηση των εμπορικών ροών της ΕΕ αναδεικνύει μια σχετικά περιορισμένη αλλά σημαντική ομάδα προϊόντων που συνδυάζει ισχυρή εξάρτηση από το εξωτερικό και σημαντικό γεωπολιτικό κίνδυνο. Σε περισσότερα από 5.000 προϊόντα που αναλύθηκαν, ως ιδιαίτερα κρίσιμα εμφανίζονται τα 206, διότι η Ευρώπη εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από μικρό αριθμό προμηθευτών και διαθέτει περιορισμένες εναλλακτικές λύσεις, υπογραμμίζει το Κέντρο Έρευνας Οικονομικής Πολιτικής (CEPR), που εδρεύει στο Λονδίνο.
Πρώτη διαπίστωση είναι πως η εξάρτηση έχει διάρκεια. Μεταξύ των εξαρτήσεων που εντοπίστηκαν (από ψηφιακές τεχνολογίες έως κρίσιμες βιομηχανικές εισροές), το 47% παρέμεινε αμετάβλητο καθ’ όλη τη διάρκεια της περιόδου που μελετήθηκε. Κεντρικό ρόλο διαδραματίζει η Κίνα, καθώς είναι η κύρια προμηθεύτρια σχεδόν των μισών προϊόντων για τα οποία η Ευρώπη είναι εξαρτημένη, αντιπροσωπεύοντας περίπου το ήμισυ της αξίας των εισαγωγών τους. Η επιρροή της έχει γίνει ιδιαίτερα σημαντική στις αλυσίδες εφοδιασμού των ανανεώσιμων πηγών ενέργειας, όπου η εξάρτηση αυξήθηκε κατακόρυφα. Οι ΗΠΑ είναι η δεύτερη σημαντικότερη προμηθεύτρια της Ευρώπης, ιδίως στους τομείς της αεροδιαστημικής, της άμυνας και της υγειονομικής περίθαλψης.
Κίνα και γεωπολιτικοί κίνδυνοι
Ωστόσο, η εξάρτηση από μόνη της δεν καθορίζει τον κίνδυνο. Το γεωπολιτικό προφίλ των προμηθευτών έχει επίσης τη σημασία του. Η προσφυγή σε πολιτικά ευθυγραμμισμένους και σταθερούς εταίρους είναι πολύ διαφορετική από την προσφυγή σε χώρες γεωπολιτικά απομακρυσμένες, πολιτικά ασταθείς ή πρόθυμες να περιορίσουν τις εμπορικές συναλλαγές για στρατηγικούς λόγους, σημειώνουν ερευνητές της Ευρωπαϊκής Επιτροπής σε συνεργασία με το CEPR.
Αν ληφθεί υπόψη η γεωπολιτική έκθεση, ο αριθμός των εμπλεκόμενων προϊόντων μειώνεται σημαντικά. Ορισμένες από τις ισχυρότερες εξαρτήσεις αφορούν τις ψηφιακές τεχνολογίες, τις ανανεώσιμες πηγές ενέργειας και τις βιομηχανίες έντασης ενέργειας. Η Κίνα συνδυάζει τη δεσπόζουσα θέση στην αγορά με σημαντικούς γεωπολιτικούς κινδύνους.
ΗΠΑ και εμπορικοί περιορισμοί
Οι ΗΠΑ αντιπροσωπεύουν διαφορετική πρόκληση: αν και είναι πιο κοντά στην Ευρώπη με βάση τα κριτήρια της πολιτικής ευθυγράμμισης, προσφεύγουν όλο και περισσότερο σε εμπορικούς περιορισμούς. Η διαφοροποίηση αποτελεί φυσική απάντηση, αλλά συχνά αποδεικνύεται πιο δύσκολη απ’ ό,τι φαίνεται. Αν και πολλά κρίσιμα προϊόντα δεν είναι τεχνολογικά προηγμένα, η παγκόσμια παραγωγή τους είναι συγκεντρωμένη στα χέρια μιας χούφτας προμηθευτών, ενώ υπάρχουν λίγα ρεαλιστικά υποκατάστατα. Το πρόβλημα τότε δεν έγκειται τόσο στην αναζήτηση άλλου προμηθευτή όσο στην αναζήτηση παραγωγού ικανού να παράσχει επαρκείς όγκους.
Οι επιλογές της Ευρώπης
Οι πολιτικές επιπτώσεις είναι σαφείς. Στις διαφορετικές εξαρτήσεις αντιστοιχούν διαφορετικές απαντήσεις. Όπου υπάρχουν εναλλακτικές λύσεις, η διαφοροποίηση και η ενίσχυση των εταιρικών σχέσεων με αξιόπιστους προμηθευτές μπορούν να μειώσουν την έκθεση στον κίνδυνο. Για τις περιπτώσεις που είναι συγκεντρωμένη η προσφορά και περιορισμένες οι εναλλακτικές λύσεις, η Ευρώπη θα όφειλε να καταφύγει στη δημιουργία αποθεμάτων, τη σύναψη μακροπρόθεσμων συμφωνιών εφοδιασμού, την εφαρμογή στοχευμένης βιομηχανικής πολιτικής και την υποστήριξη της καινοτομίας.
Το δίδαγμα που πρέπει να αντληθεί, καταλήγει η σχετική μελέτη, είναι ότι η ανθεκτικότητα δεν περιορίζεται στον εντοπισμό των εξαρτήσεων από τις εισαγωγές. Απαιτεί την κατανόηση των γεωπολιτικών κινδύνων και την αναγνώριση ότι ορισμένες ευάλωτες πτυχές είναι δομικές και έχουν λίγες πιθανότητες να εξαφανιστούν χωρίς στοχευμένη πολιτική δράση.
