Ο πρόεδρος της Ρωσίας Βλαντιμίρ Πούτιν κλιμακώνει την πίεση προς το ΝΑΤΟ, συνδυάζοντας πλέον ανοιχτές πυρηνικές απειλές με ένα ολοένα ευρύτερο φάσμα υβριδικών επιχειρήσεων. Το Καλίνινγκραντ και η Λιθουανία βρίσκονται στο επίκεντρο, ενώ η Συμμαχία επανεξετάζει την αποτροπή της απέναντι σε drones, κυβερνοεπιθέσεις και δολιοφθορές.
Η πυρηνική ρητορική της Ρωσίας απέναντι στο ΝΑΤΟ επανέρχεται με ένταση, καθώς η Μόσχα προειδοποιεί ότι θα μπορούσε να χρησιμοποιήσει ακόμη και το πυρηνικό της οπλοστάσιο για να υπερασπιστεί το Καλίνινγκραντ, εάν η Συμμαχία επιχειρούσε να απομονώσει τον ρωσικό θύλακα από την υπόλοιπη χώρα.
Σε διπλωματικό έγγραφο που εστάλη στο ΝΑΤΟ, η ρωσική κυβέρνηση δήλωσε ότι είναι έτοιμη να χρησιμοποιήσει «ολόκληρο το οπλοστάσιο» των διαθέσιμων μέσων και δυνατοτήτων της, συμπεριλαμβανομένων των πυρηνικών όπλων, για την υπεράσπιση του εδάφους της. Η προειδοποίηση συνδέεται άμεσα με τις εξελίξεις γύρω από το Καλίνινγκραντ, το οποίο βρίσκεται ανάμεσα στην Πολωνία και τη Λιθουανία και αποτελεί ένα από τα πιο ευαίσθητα σημεία της αντιπαράθεσης Ρωσίας-ΝΑΤΟ στη Βαλτική.
Ο Βλαντίμιρ Πούτιν παρενέβη προσωπικά στη συζήτηση την 1η Οκτωβρίου, δηλώνοντας ότι σε περίπτωση επίθεσης στο Καλίνινγκραντ η Ρωσία θα χρησιμοποιήσει «όλα τα όπλα» που διαθέτει. Αναγνώρισε ότι τόσο η Γαλλία όσο και η Βρετανία διαθέτουν πυρηνικά όπλα, υποστηρίζοντας όμως ότι, σε ό,τι αφορά τα διαθέσιμα οπλικά συστήματα, η Ρωσία δεν έχει αντίπαλο.
Η διατύπωση αυτή είναι ιδιαίτερα σημαντική, καθώς η Μόσχα επιχειρεί να συνδέσει την τύχη του Καλίνινγκραντ με το ενδεχόμενο μιας ευρύτερης στρατιωτικής αντιπαράθεσης με το ΝΑΤΟ. Το Κρεμλίνο υποστηρίζει ότι οι στρατιωτικές δραστηριότητες της Συμμαχίας αυξάνουν τον κίνδυνο άμεσης σύγκρουσης, ενώ το ΝΑΤΟ απορρίπτει τη ρωσική ρητορική ως ανεύθυνη και επιμένει στον αμυντικό χαρακτήρα της Συμμαχίας.
Η επόμενη εστία έντασης βρίσκεται στη Λιθουανία. Το κοινοβούλιο της χώρας ψήφισε την πρώτη από τις δύο απαιτούμενες ψηφοφορίες για την άρση της συνταγματικής απαγόρευσης φιλοξενίας πυρηνικών όπλων. Για την αλλαγή απαιτείται πλειοψηφία δύο τρίτων στη δεύτερη ψηφοφορία.
Η Μόσχα προειδοποίησε ότι μια τέτοια εξέλιξη, όπως και η πιθανότητα εγκατάστασης μόνιμης αμερικανικής στρατιωτικής βάσης στη Λιθουανία, θα οδηγούσε σε νέα κλιμάκωση. Ο πρωθυπουργός της χώρας, Μιντάουγκας Σινκεβίτσιους, δήλωσε ότι η Λιθουανία είναι έτοιμη να αναλάβει το κόστος μιας μόνιμης αμερικανικής βάσης, ενώ ο Ντόναλντ Τραμπ ανέφερε ότι θα εξετάσει το σχετικό αίτημα.
Το σκηνικό επομένως αποκτά μια ιδιαίτερα επικίνδυνη δυναμική: η Ρωσία προειδοποιεί για χρήση πυρηνικών όπλων, ενώ κράτη της ανατολικής πτέρυγας του ΝΑΤΟ ενισχύουν τα μέτρα αποτροπής τους. Ο κίνδυνος δεν περιορίζεται στην πρόθεση οποιασδήποτε πλευράς να προκαλέσει σύγκρουση. Εξίσου κρίσιμος είναι ο κίνδυνος ενός λάθους υπολογισμού που θα μπορούσε να οδηγήσει σε άμεση αναμέτρηση.
Το ΝΑΤΟ απέναντι στον υβριδικό πόλεμο του Πούτιν
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, το ΝΑΤΟ προετοιμάζει νέα στρατηγική αποτροπής, καθώς η Ρωσία εντείνει τις επιθέσεις της και διευρύνει τις επιχειρήσεις της κάτω από το όριο μιας συμβατικής πολεμικής σύγκρουσης.
Ο ανώτατος διοικητής των Συμμαχικών Δυνάμεων Ευρώπης, στρατηγός Αλέξους Γκρίνκεβιτς, αναμένεται να παρουσιάσει τα βασικά σημεία της νέας του «θεωρίας νίκης» στις 12 Οκτωβρίου, στο Φόρουμ Ασφάλειας της Βαρσοβίας στην Πολωνία. Κάθε νέος ανώτατος διοικητής του ΝΑΤΟ υποχρεούται να καταρτίζει ένα τέτοιο στρατηγικό κείμενο, όμως η νέα προσέγγιση αναμένεται πιο ισχυρή σε σχέση με εκείνη του προκατόχου του, με επίκεντρο την αντιμετώπιση μιας πιθανής ρωσικής επίθεσης στην ανατολική πτέρυγα.
Ο γενικός γραμματέας του ΝΑΤΟ, Μαρκ Ρούτε, έχει υπογραμμίσει ότι δεν υπάρχουν ενδείξεις πως η Ρωσία προετοιμάζει συμβατική επίθεση εναντίον κράτους-μέλους της Συμμαχίας. Παράλληλα, όμως, έχει καλέσει σε αυξημένη επαγρύπνηση, καθώς οι υβριδικές επιχειρήσεις δημιουργούν ένα περιβάλλον μόνιμης πίεσης.
Στο επίκεντρο της νέας στρατηγικής αναμένεται να βρεθεί η ενσωμάτωση τεχνολογιών όπως η τεχνητή νοημοσύνη, τα drones, ο κυβερνοχώρος και το διάστημα στις παραδοσιακές στρατιωτικές δυνάμεις. Στόχος είναι η Συμμαχία να μπορεί να αντιμετωπίζει αποτελεσματικότερα απειλές που δεν εκδηλώνονται απαραίτητα με τον κλασικό τρόπο μιας στρατιωτικής επίθεσης.
Η εικόνα στη Ρουμανία είναι χαρακτηριστική. Οι παραβιάσεις του εναέριου χώρου από drones έχουν γίνει σχεδόν καθημερινές, ιδιαίτερα στη βορειοανατολική περιοχή της χώρας. Σύμφωνα με εκπρόσωπο του ρουμανικού στρατού, η Μόσχα δοκιμάζει συνεχώς την ικανότητα αντίδρασης των αεροπορικών βάσεων του ΝΑΤΟ στη Ρουμανία. Σε δύο περιπτώσεις, μαχητικά F-16 κατέρριψαν drones πάνω από ρουμανικό έδαφος.
Η Εσθονία, από την πλευρά της, αντιμετωπίζει την απειλή ως πρόβλημα που δεν έχει αλλάξει τόσο ως προς τη μορφή όσο ως προς την ένταση. Η σύμβουλος άμυνας της εσθονικής πρεσβείας στο Παρίσι, Τούουλι Ντούνεντον, επισημαίνει ότι η χώρα προετοιμάζεται για περισσότερες κυβερνοεπιθέσεις και παρακολουθεί στενά νέες μεταναστευτικές ροές.
Στη Γαλλία, η υφυπουργός Άμυνας Αλίς Ρουφό υπογραμμίζει ότι η απάντηση του ΝΑΤΟ διαμορφώνεται με στόχο την ενίσχυση της ευρωπαϊκής αμυντικής στάσης, ιδιαίτερα όσον αφορά τις κρίσιμες υποδομές. Η Ευρώπη, όπως σημειώνει, έχει περάσει από τη λογική της μεταφοράς στρατιωτικού εξοπλισμού στην Ουκρανία σε μια νέα φάση συμπαραγωγής. Αυτό, όμως, αυξάνει παράλληλα την έκθεση των εγκαταστάσεων παραγωγής σε πιθανές ρωσικές ενέργειες.
Ο Πούτιν το NATO 3.0 και η αβεβαιότητα για την αμερικανική παρουσία
Η νέα πραγματικότητα προκαλεί παράλληλα ανησυχίες στην Ευρώπη για το μέλλον της αμερικανικής στρατιωτικής δέσμευσης. Πρόσφατη συνάντηση του αμερικανικού στρατού με τη Νορβηγία, τη Σουηδία, τη Φινλανδία, την Πολωνία, τη Γερμανία και την Ολλανδία, με αντικείμενο το μέλλον του ΝΑΤΟ, προκάλεσε αντιδράσεις από χώρες που δεν είχαν προσκληθεί.
Η εσθονική πλευρά υπενθυμίζει ότι το Βορειοατλαντικό Συμβούλιο είναι το κατάλληλο φόρουμ για τις πολιτικές συζητήσεις και όχι μικρότερες ομάδες κρατών. Η ανησυχία ενισχύεται από την απόφαση του Πενταγώνου να επανεξετάσει έως το τέλος του έτους την αμερικανική στρατιωτική παρουσία στην Ευρώπη.
Σήμερα οι ΗΠΑ διατηρούν περίπου 80.000 στρατιώτες σε περίπου 50 εγκαταστάσεις, εκ των οποίων 31 είναι μόνιμες βάσεις σε περισσότερες από 15 χώρες. Ευρωπαίοι αξιωματούχοι φοβούνται ότι η Ουάσινγκτον ενδέχεται να επιχειρεί να διαιρέσει τους συμμάχους, ιδίως μετά την αποστολή ξεχωριστού ερωτηματολογίου σε κάθε χώρα σχετικά με τις πολιτικές της θέσεις.
Η αμερικανική πλευρά, πάντως, επιμένει ότι ο επιμερισμός του βάρους μεταξύ των συμμάχων αποτελεί κεντρικό στοιχείο της νέας αμυντικής στρατηγικής, αναφέρουν αναλυτές στη Les Echos. Ο υφυπουργός Πολέμου Έλμπριτζ Κόλμπι, σε έγγραφο προς τη Γερουσία στις 22 Σεπτεμβρίου, υποστήριξε ότι η μεγαλύτερη συμμετοχή των συμμάχων δεν αφορά μόνο τη δικαιοσύνη απέναντι στον Αμερικανό φορολογούμενο, αλλά κυρίως την ανάγκη να συγκροτηθεί η απαιτούμενη συνολική στρατιωτική ισχύς για την αντιμετώπιση πολλαπλών κρίσεων.
Ο Κόλμπι επιβεβαίωσε τις διμερείς συζητήσεις με συμμάχους, τις επαφές με την Πολωνία για νέα στρατιωτική βάση και την πρόθεση των ΗΠΑ να μειώσουν τις αμερικανικές μάχιμες ταξιαρχίες στην Ευρώπη από πέντε σε τρεις. Κάθε ταξιαρχία αριθμεί περίπου 4.000 στρατιώτες, γεγονός που θα επανέφερε την αμερικανική στρατιωτική παρουσία στα επίπεδα του 2021, πριν από τον πόλεμο στην Ουκρανία.
Οι πυρηνικές απειλές του Πούτιν δεν λειτουργούν πλέον
Η πιο παράδοξη εξέλιξη είναι ότι, την ώρα που η Ρωσία εντείνει τις πυρηνικές απειλές της, η αποτελεσματικότητα αυτού του εργαλείου εκφοβισμού φαίνεται να υποχωρεί.
Από την έναρξη της πλήρους εισβολής στην Ουκρανία, τον Φεβρουάριο του 2022, ο Βλαντίμιρ Πούτιν έχει επανειλημμένα χρησιμοποιήσει το πυρηνικό οπλοστάσιο της χώρας του ως μέσο αποτροπής και εκφοβισμού της Δύσης. Στα πρώτα στάδια του πολέμου, οι απειλές αυτές είχαν αποτέλεσμα. Οι ΗΠΑ και οι σύμμαχοί τους ήταν ιδιαίτερα προσεκτικοί ως προς τα όπλα που προμήθευαν στην Ουκρανία, φοβούμενοι ότι μια κλιμάκωση θα μπορούσε να οδηγήσει σε πυρηνική αντιπαράθεση.
Με την πάροδο του χρόνου, όμως, η Δύση διαπίστωσε ότι το ταμπού απέναντι στη χρήση πυρηνικών όπλων παραμένει εξαιρετικά ισχυρό. Η Ρωσία δέχθηκε προειδοποιήσεις τόσο από την Κίνα όσο και από την Ινδία να μην προχωρήσει σε πυρηνική χρήση, ενώ εκτιμάται ότι οι ΗΠΑ είχαν προειδοποιήσει τη Μόσχα για άμεση αμερικανική εμπλοκή στον πόλεμο εάν χρησιμοποιούσε πυρηνικά όπλα στην Ουκρανία.
Η σταδιακή αποδυνάμωση της αποτρεπτικής ισχύος των ρωσικών απειλών είχε άμεσες συνέπειες, σύμφωνα με τους Financial Times. Όπλα που αρχικά θεωρούνταν εκτός ορίων, όπως άρματα μάχης, μαχητικά αεροσκάφη και πύραυλοι μεγάλου βεληνεκούς ικανοί να πλήξουν στόχους στο εσωτερικό της Ρωσίας, τελικά παραδόθηκαν στην Ουκρανία.
Το 2025, μάλιστα, η Ουκρανία πραγματοποίησε την επιχείρηση «Ιστός της Αράχνης», μια επιτυχημένη επίθεση με drones εναντίον του ρωσικού στόλου στρατηγικών βομβαρδιστικών με πυρηνικές δυνατότητες. Σύμφωνα με το ρωσικό στρατιωτικό δόγμα, μια τέτοια επίθεση θα μπορούσε να δικαιολογήσει πυρηνική απάντηση. Η Ρωσία, όμως, δεν προχώρησε σε αυτή.
Η Ρόουζ Γκότεμελερ, πρώην αναπληρώτρια γενική γραμματέας του ΝΑΤΟ, καταλήγει έτσι στο συμπέρασμα ότι «η πυρηνική αποτροπή δεν λειτουργεί». Το ζήτημα δεν αφορά μόνο τη Ρωσία. Το Ιράν έχει εξαπολύσει πυραύλους και drones εναντίον του Ισραήλ, γνωρίζοντας ότι διαθέτει πυρηνικά όπλα, ενώ η Ινδία και το Πακιστάν έχουν επιτεθεί το ένα στο έδαφος του άλλου, παρά το γεγονός ότι και οι δύο χώρες διαθέτουν πυρηνικά.
Για τη Ρωσία, ωστόσο, το πρόβλημα είναι ακόμη μεγαλύτερο. Το μεγαλύτερο πυρηνικό οπλοστάσιο στον κόσμο αποτελεί ένα από τα τελευταία ισχυρά στοιχεία που στηρίζουν την αξίωση της χώρας να θεωρείται υπερδύναμη, ενώ η διατήρησή του έχει τεράστιο κόστος.
Οι νέοι κίνδυνοι
Η μειωμένη αποτελεσματικότητα των πυρηνικών απειλών αποτελεί από τη μία πλευρά θετική εξέλιξη, καθώς η Ευρώπη δεν φαίνεται πλέον να αλλάζει την πολιτική της κάθε φορά που το Κρεμλίνο επαναφέρει το ενδεχόμενο πυρηνικής χρήσης. Από την άλλη, δημιουργεί νέους κινδύνους, εξηγεί ανάλυση στους Financial Times.
Η Ρωσία αναζητά άλλους τρόπους για να αποκαταστήσει την αποτρεπτική της ισχύ. Η αύξηση των υβριδικών επιχειρήσεων στην Ευρώπη — από σαμποτάζ και δολοφονίες μέχρι παραβιάσεις εναέριου χώρου από drones — εντάσσεται σε αυτή την προσπάθεια. Όμως η υβριδική δράση δημιουργεί από μόνη της κινδύνους ατυχημάτων και τη συμβατική σύγκρουση στην Ευρώπη. Οι ευρωπαϊκές χώρες του ΝΑΤΟ, με εξαίρεση τη Βρετανία και τη Γαλλία, στηρίζονται στην αμερικανική πυρηνική ομπρέλα. Το ίδιο ισχύει για την Ιαπωνία και τη Νότια Κορέα στην Ανατολική Ασία. Εάν οι αντίπαλοι των χωρών αυτών συμπεράνουν ότι η αμερικανική απειλή χρήσης πυρηνικών για την προστασία τους δεν είναι αξιόπιστη, ανεξέλεγκτης κλιμάκωσης.
Παράλληλα, η αποδυνάμωση της πυρηνικής αποτροπής μπορεί να καταστήσει πιο πιθανή τη συμβατική σύγκρουση στην Ευρώπη. Οι ευρωπαϊκές χώρες του ΝΑΤΟ, με εξαίρεση τη Βρετανία και τη Γαλλία, στηρίζονται στην αμερικανική πυρηνική ομπρέλα. Το ίδιο ισχύει για την Ιαπωνία και τη Νότια Κορέα στην Ανατολική Ασία. Εάν οι αντίπαλοι των χωρών αυτών συμπεράνουν ότι η αμερικανική απειλή χρήσης πυρηνικών για την προστασία τους δεν είναι αξιόπιστη, μπορεί να θεωρήσουν πιο πιθανή μια συμβατική επίθεση.
Το τελικό και ίσως πιο επικίνδυνο στοιχείο είναι ότι Ρωσία και ΝΑΤΟ «μαθαίνουν στην πράξη» πώς λειτουργεί η πυρηνική αποτροπή υπό πραγματικές συνθήκες πολέμου. Ο πόλεμος στην Ουκρανία έχει αναγκάσει και τις δύο πλευρές να αναθεωρήσουν τις αντιλήψεις τους.
Το ταμπού απέναντι στη χρήση πυρηνικών όπλων παραμένει ισχυρό. Το ερώτημα, όμως, είναι αν είναι απόλυτο. Κανείς δεν μπορεί να το γνωρίζει με βεβαιότητα. Και ακριβώς αυτή η αβεβαιότητα, σε μια Ευρώπη όπου η Ρωσία συνδυάζει πυρηνικές απειλές με υβριδικές επιχειρήσεις, αποτελεί πλέον έναν από τους μεγαλύτερους κινδύνους για την ασφάλεια της ηπείρου.
