Στην τελική ευθεία για μία από τις πιο αμφίρροπες προεδρικές αναμετρήσεις των τελευταίων ετών μπαίνει η Βραζιλία, με τον πρόεδρο Λουίς Ινάσιο Λούλα ντα Σίλβα και τον δεξιό γερουσιαστή Φλάβιο Μπολσονάρου να δίνουν μάχη στήθος με στήθος ενόψει του δεύτερου γύρου των εκλογών την Κυριακή 25 Οκτωβρίου.
Δύο ημέρες πριν ανοίξουν οι κάλπες, οι δημοσκοπήσεις δείχνουν ότι η διαφορά ανάμεσα στους δύο υποψηφίους έχει ουσιαστικά εκμηδενιστεί, μετατρέποντας την τελευταία τηλεοπτική τους αναμέτρηση και την κινητοποίηση των ψηφοφόρων που απείχαν στον πρώτο γύρο σε δύο από τους σημαντικότερους παράγοντες που ενδέχεται να κρίνουν το τελικό αποτέλεσμα. Η τελευταία μέτρηση της Datafolha δίνει στον Φλάβιο Μπολσονάρου 47% και στον Λούλα 46% στην πρόθεση ψήφου, με το 5% να δηλώνει ότι θα ψηφίσει λευκό ή άκυρο και το 2% να παραμένει αναποφάσιστο.
Η διαφορά της μίας ποσοστιαίας μονάδας βρίσκεται, ωστόσο, εντός του περιθωρίου στατιστικού σφάλματος. Όταν υπολογίζονται μόνο οι έγκυρες ψήφοι, οι δύο υποψήφιοι εμφανίζονται ουσιαστικά ισόπαλοι. Άλλες μετρήσεις των τελευταίων ημερών επιβεβαιώνουν την ίδια εικόνα: μια εκλογική μάχη χωρίς καθαρό φαβορί και με εξαιρετικά περιορισμένα περιθώρια για λάθη. Η εικόνα είναι αισθητά διαφορετική από εκείνη που επικρατούσε αμέσως μετά τον πρώτο γύρο της 4ης Οκτωβρίου. Τότε, ο 45χρονος Φλάβιο Μπολσονάρου είχε προκαλέσει έκπληξη επικρατώντας με 47,03%, έναντι 45,16% του Λούλα, διαψεύδοντας αρκετές από τις προβλέψεις που ήθελαν τον εν ενεργεία πρόεδρο να έχει το προβάδισμα.
Η επικράτησή του στον πρώτο γύρο έδωσε σημαντική ώθηση στο δεξιό στρατόπεδο, το οποίο ενίσχυσε παράλληλα την παρουσία του στο Κογκρέσο, κερδίζοντας έδρες κυρίως εις βάρος κομμάτων του μετριοπαθούς Κέντρου. Τις πρώτες ημέρες μετά τον πρώτο γύρο, ο Μπολσονάρου φαινόταν μάλιστα να διευρύνει τη διαφορά του, με ορισμένες δημοσκοπήσεις να του δίνουν προβάδισμα έως και έξι ποσοστιαίων μονάδων.
Η αντεπίθεση του Λούλα
Στη συνέχεια, ωστόσο, η εικόνα άρχισε να αλλάζει. Ο Λούλα ενίσχυσε σημαντικά την προεκλογική του παρουσία, επιστρέφοντας δυναμικά στους δρόμους, διοργανώνοντας μεγάλες συγκεντρώσεις σε διάφορες περιοχές της χώρας και ανανεώνοντας τη στρατηγική του στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Το επιτελείο του επιχειρεί να εμφανίσει τον 80χρονο πρόεδρο ως τον υποψήφιο που μπορεί να εγγυηθεί τη συνέχιση των κοινωνικών παροχών και τη βελτίωση των συνθηκών εργασίας, δίνοντας ιδιαίτερο βάρος σε ζητήματα που επηρεάζουν άμεσα τα νοικοκυριά. Στο πλαίσιο αυτό, η μείωση του χρόνου εργασίας και η καθιέρωση της πενθήμερης εβδομάδας αποτέλεσαν ένα από τα βασικά θέματα της τελευταίας φάσης της εκστρατείας.
Ο Μπολσονάρου, βλέποντας την άνοδο του Λούλα στις δημοσκοπήσεις, μετακινήθηκε και ο ίδιος προς πιο μετριοπαθείς θέσεις σε ορισμένα κοινωνικά και εργασιακά ζητήματα. Ενώ αρχικά είχε αντιταχθεί στη σχετική μεταρρύθμιση, την περασμένη εβδομάδα ψήφισε υπέρ της πενθήμερης εργασίας. Αντίστοιχη προσπάθεια μετριασμού της εικόνας του καταγράφεται και στα δημοσιονομικά ζητήματα, με τον Φλάβιο Μπολσονάρου να επιχειρεί να απομακρυνθεί από πιο σκληρές θέσεις που θα μπορούσαν να δυσκολέψουν την προσέγγιση μετριοπαθών ψηφοφόρων. Αυτό αποτελεί και μία από τις βασικές διαφορές του από τον πατέρα του, πρώην πρόεδρο Ζαΐρ Μπολσονάρου.
Ο πολιτικός επιστήμονας Μάρκο Αουρέλιο Νογκέιρα επισημαίνει ότι ο Φλάβιο εμφανίζεται σαφώς πιο «πολιτισμένος» και επικοινωνιακά πειθαρχημένος σε σύγκριση με τον πατέρα του. Επενδύει περισσότερο σε προσεγμένα βίντεο, σε ένα λιγότερο συγκρουσιακό ύφος και σε θέματα που αγγίζουν την καθημερινότητα των εργαζομένων. Η πιο μετριοπαθής αυτή εικόνα ενδέχεται να του δίνει πρόσβαση σε ψηφοφόρους που δεν θα επέλεγαν εύκολα τον πατέρα του.
Η εξαφάνιση του Κέντρου
Πίσω από τη μάχη Λούλα-Μπολσονάρου βρίσκεται η βαθιά πολιτική πόλωση που χαρακτηρίζει τη Βραζιλία εδώ και περίπου μία δεκαετία. Από τη μία πλευρά βρίσκεται το πολιτικό στρατόπεδο που έχει οικοδομηθεί γύρω από τον Λούλα και το Εργατικό Κόμμα και από την άλλη ο μπολσοναρισμός, ο οποίος παραμένει κυρίαρχη δύναμη στη βραζιλιάνικη Δεξιά.
Σύμφωνα με τον Νογκέιρα, η αντιπαράθεση αυτή έχει σχεδόν εξαφανίσει τον ενδιάμεσο πολιτικό χώρο. «Η πόλωση ανάμεσα στον Λούλα και τον μπολσοναρισμό έχει παγώσει τη βραζιλιάνικη πολιτική και οτιδήποτε δεν ανήκε στον έναν ή στον άλλο πόλο έχει εξαφανιστεί», σημειώνει.
Η δυναμική αυτή ενισχύεται, κατά τον ίδιο, και από τα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, όπου οι αλγόριθμοι τείνουν να επιβραβεύουν τις πιο συγκρουσιακές τοποθετήσεις και να ενισχύουν την πολιτική αντιπαράθεση. Το αποτέλεσμα είναι ότι ο δεύτερος γύρος δεν διεξάγεται τόσο ως μάχη δύο προγραμμάτων όσο ως σύγκρουση δύο πολιτικών κόσμων που έχουν κυριαρχήσει στη χώρα τα τελευταία χρόνια.
Το στοίχημα της αποχής
Το μεγαλύτερο στοίχημα των δύο επιτελείων, πάντως, δεν είναι πλέον μόνο οι ελάχιστοι αναποφάσιστοι. Περίπου 33 εκατομμύρια ψηφοφόροι δεν προσήλθαν στις κάλπες στον πρώτο γύρο, ένας αριθμός πολύ μεγαλύτερος από τη διαφορά που χώρισε τους δύο υποψηφίους. Για αυτόν τον λόγο, οι τελευταίες ημέρες της εκστρατείας έχουν μετατραπεί σε αγώνα κινητοποίησης.
Ιδιαίτερη έμφαση δίνεται σε δύο ομάδες για τις οποίες η ψήφος είναι προαιρετική: στους άνω των 70 ετών και στους νέους ηλικίας 16 και 17 ετών. Το επιτελείο του Λούλα επιχειρεί να κινητοποιήσει τους μεγαλύτερους σε ηλικία ψηφοφόρους, μεταξύ των οποίων διατηρεί ισχυρά ποσοστά, αλλά και τους νεότερους που εμφανίζονται περισσότερο ευαίσθητοι σε κοινωνικά ζητήματα.
Από την άλλη πλευρά, ο Φλάβιο Μπολσονάρου έχει την υποστήριξη σχεδόν του συνόλου της Δεξιάς και της Κεντροδεξιάς, καθώς και δέκα κυβερνητών που εξελέγησαν ήδη στον πρώτο γύρο. Έχει εστιάσει την καμπάνια του στην ασφάλεια, στην οικονομία και στη διατήρηση των κοινωνικών προγραμμάτων, επιχειρώντας να καθησυχάσει ψηφοφόρους που φοβούνται ότι μια δεξιά κυβέρνηση θα προχωρούσε σε μεγάλες περικοπές.
Η μάχη στα social media
Παράλληλα με τις συγκεντρώσεις στους δρόμους, διεξάγεται και μια εξαιρετικά έντονη ψηφιακή μάχη. Το στρατόπεδο του Λούλα έχει ενεργοποιήσει δίκτυα υποστηρικτών σε WhatsApp και άλλες πλατφόρμες, ενώ αντίστοιχη κινητοποίηση πραγματοποιεί και το επιτελείο Μπολσονάρου. Η σύγκρουση στα κοινωνικά δίκτυα έχει φτάσει ακόμη και στα δικαστήρια, καθώς και οι δύο πλευρές έχουν κατηγορήσει τη Meta για άνιση μεταχείριση. Το Ανώτατο Εκλογικό Δικαστήριο της Βραζιλίας έχει ζητήσει από την εταιρεία να διασφαλίσει ίσους όρους μεταξύ των δύο υποψηφίων.
Το ντιμπέιτ που μπορεί να κρίνει την κάλπη
Με τόσο μικρή διαφορά στις δημοσκοπήσεις, όλο το ενδιαφέρον στρέφεται πλέον στο τελευταίο τηλεοπτικό ντιμπέιτ της Παρασκευής. Ο Λούλα και ο Μπολσονάρου έχουν ήδη αναμετρηθεί μία φορά στον δεύτερο γύρο, σε ένα ντιμπέιτ όπου κυριάρχησαν οι προσωπικές επιθέσεις και οι αμοιβαίες κατηγορίες για διαφθορά.
Σύμφωνα με τον Νογκέιρα, οι συνεχείς αποκαλύψεις και κατηγορίες γύρω από σκάνδαλα έχουν πλέον κουράσει μεγάλο μέρος του εκλογικού σώματος και δεν φαίνεται να επηρεάζουν όσο παλαιότερα την τελική επιλογή. Το κρίσιμο στοιχείο στο αποψινό ντιμπέιτ ενδέχεται επομένως να μην είναι τόσο το περιεχόμενο, όσο η εικόνα που θα εκπέμψει ο καθένας.
Οι αναλυτές θεωρούν ότι ο σημαντικότερος στόχος και για τους δύο είναι να αποφύγουν μια έκρηξη, ένα σοβαρό λάθος ή μια εμφάνιση που θα μπορούσε να κινητοποιήσει τους αντιπάλους τους. Με τη διαφορά να κινείται μέσα στα όρια του στατιστικού λάθους, το παραμικρό επεισόδιο μπορεί να αποκτήσει δυσανάλογη βαρύτητα. Η Βραζιλία οδεύει έτσι προς μια εκλογική αναμέτρηση στην οποία η τελική έκβαση μπορεί να κριθεί όχι μόνο από όσους έχουν ήδη επιλέξει πλευρά, αλλά και από εκείνους που θα αποφασίσουν την τελευταία στιγμή αν θα προσέλθουν καν στην κάλπη.
