Τις τελευταίες ημέρες η επικαιρότητα έχει τυλιχθεί γύρω από τη στάση της Τουρκίας έναντι των θαλασσίων ερευνών που ξεκίνησαν για το καλώδιο GSI, την ηλεκτρική διασύνδεση Ελλάδας – Κύπρου, δεύτερο στάδιο της οποίας είναι η διασύνδεση της Κύπρου με το Ισραήλ. Η ελληνοτουρκική διαμάχη στο Αιγαίο είναι τμήμα μιας παγκόσμιας γεωπολιτικής σύγκρουσης για τα υποθαλάσσια καλώδια και αγωγούς φυσικού αερίου που έχει φουντώσει το τελευταίο διάστημα. Η Σουηδή δημοσιογράφος και αναλύτρια Elisabeth Braw αποκαλύπτει στο πρόσφατο βιβλίο της «Undersea War» αναδεικνύει την αόρατη διαμάχη για τις ευάλωτες υποδομές από τις οποίες εξαρτάται ο σύγχρονος κόσμος.
Ένας πόλεμος που δεν διεξάγεται με συμβατικά όπλα, δεν έχει ορατά μέτωπα και σπάνια αποκαλύπτει τους πραγματικούς πρωταγωνιστές του βρίσκεται ήδη σε εξέλιξη στον βυθό των θαλασσών. Στόχος του είναι τα χιλιάδες χιλιόμετρα υποθαλάσσιων καλωδίων και ενεργειακών αγωγών που στηρίζουν την παγκόσμια οικονομία. Πρόκειται για υποδομές από τις οποίες εξαρτώνται οι διεθνείς χρηματοπιστωτικές συναλλαγές, οι τηλεπικοινωνίες, οι ψηφιακές υπηρεσίες, αλλά και η ενεργειακή ασφάλεια δεκάδων χωρών. Αυτόν τον αθέατο πόλεμο παρουσιάζει η Elisabeth Braw στο νέο της βιβλίο «Undersea War: The Battle to Control the Cables and Pipelines That Connect Our World», που κυκλοφόρησε τον προηγούμενο μήνα.
Η Braw, σουηδικής καταγωγής δημοσιογράφος και συγγραφέας, είναι σήμερα αναλύτρια (Senior Fellow) στο Atlantic Council, στο Scowcroft Center for Strategy and Security, όπου διευθύνει το ερευνητικό πρόγραμμα «Threats to the Global Maritime Order». Έχει εργαστεί ως δημοσιογράφος σε διεθνή μέσα ενημέρωσης και ως ερευνήτρια στο βρετανικό Royal United Services Institute (RUSI) και στο αμερικανικό American Enterprise Institute. Αρθρογραφεί στο Foreign Policy και στο Politico Europe, με ειδίκευση στις υβριδικές απειλές, τη γεωπολιτική και την οικονομική ασφάλεια.
«Αχίλλειος πτέρνα» το επίπεδο προστασίας των παγκόσμιων υποδομών
Η κεντρική διαπίστωση του βιβλίου είναι ότι ο σύγχρονος ψηφιακός κόσμος εξαρτάται από εξαιρετικά ευάλωτες φυσικές εγκαταστάσεις. Παρά την εντύπωση ότι οι διεθνείς επικοινωνίες πραγματοποιούνται κυρίως μέσω δορυφόρων, σχεδόν το σύνολο της διηπειρωτικής διακίνησης δεδομένων μεταφέρεται από υποθαλάσσια καλώδια οπτικών ινών. Πρόκειται για τις υποδομές που επιτρέπουν στις τράπεζες να εκτελούν διεθνείς συναλλαγές, στις πολυεθνικές να διαχειρίζονται τις δραστηριότητές τους και στους πολίτες να χρησιμοποιούν καθημερινά το Διαδίκτυο.
Η ιστορία τους ξεκινά το 1858, όταν εγκαταστάθηκε το πρώτο υπερατλαντικό τηλεγραφικό καλώδιο, επιτρέποντας την ανταλλαγή μηνυμάτων μεταξύ Ευρώπης και Αμερικής. Από εκείνη την τεχνολογική επανάσταση μέχρι τα σημερινά δίκτυα οπτικών ινών, οι υποθαλάσσιες επικοινωνίες αποτέλεσαν βασική προϋπόθεση της οικονομικής παγκοσμιοποίησης. Ωστόσο, όπως εξηγεί η Braw, η τεχνολογική πρόοδος δεν συνοδεύτηκε από αντίστοιχη πρόοδο στην προστασία αυτών των υποδομών. Πολλά καλώδια βρίσκονται εκτεθειμένα στον βυθό και μπορούν να καταστραφούν από άγκυρες, αλιευτικές δραστηριότητες ή σκόπιμες ενέργειες. Το σημαντικότερο πρόβλημα δεν είναι μόνο η ευκολία πρόκλησης μιας ζημιάς. Είναι η δυσκολία να αποδειχθεί εάν αυτή οφείλεται σε ατύχημα ή σε οργανωμένη δολιοφθορά.
Σημείο καμπής αποτελεί η 26η Σεπτεμβρίου 2022, όταν ισχυρές υποθαλάσσιες εκρήξεις προκάλεσαν σοβαρές καταστροφές στους αγωγούς φυσικού αερίου Nord Stream στη Βαλτική Θάλασσα. Οι αγωγοί είχαν αποτελέσει κεντρικό στοιχείο των ενεργειακών σχέσεων Ρωσίας και Γερμανίας. Η καταστροφή τους αποκάλυψε ότι ακόμη και υποδομές τεράστιας οικονομικής αξίας μπορούσαν να γίνουν στόχος επιχειρήσεων δολιοφθοράς. Η συγγραφέας παρουσιάζει τις έρευνες που ακολούθησαν, τις αντικρουόμενες αρχικές υποψίες και τις μεταγενέστερες εξελίξεις που οδήγησαν τις γερμανικές αρχές στην αναζήτηση συγκεκριμένων υπόπτων. Το περιστατικό ανέδειξε την αδυναμία άμεσης απόδοσης ευθύνης. Ακόμη και όταν μια καταστροφή αναγνωρίζεται ως σκόπιμη, ο εντοπισμός των δραστών και η τεκμηρίωση της εμπλοκής ενδεχόμενων εντολέων αποτελούν εντελώς διαφορετική υπόθεση.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζουν οι διαδοχικές καταστροφές υποθαλάσσιων υποδομών στη Βαλτική την περίοδο 2023-2025. Τον Οκτώβριο του 2023 προκλήθηκαν ζημιές στον αγωγό Balticconnector, που συνδέει τη Φινλανδία με την Εσθονία, καθώς και σε τηλεπικοινωνιακά καλώδια. Οι έρευνες επικεντρώθηκαν στο εμπορικό πλοίο Newnew Polar Bear και στον πιθανό ρόλο της άγκυράς του. Τον Νοέμβριο του 2024 ακολούθησαν νέες καταστροφές σε συνδέσεις μεταξύ Σουηδίας, Λιθουανίας, Φινλανδίας και Γερμανίας, με τις αρχές να εξετάζουν τις κινήσεις του κινεζικής σημαίας Yi Peng 3. Ανήμερα των Χριστουγέννων του 2024, νέες ζημιές σημειώθηκαν στην ηλεκτρική διασύνδεση EstLink 2 και σε τηλεπικοινωνιακά καλώδια, με τις υποψίες να στρέφονται στο δεξαμενόπλοιο Eagle S. Το κοινό χαρακτηριστικό αυτών των περιστατικών ήταν ότι οι πιθανές αιτίες συνδέονταν με δραστηριότητες εμπορικών πλοίων και ιδιαίτερα με άγκυρες που σύρονταν στον βυθό. Η συγγραφέας επισημαίνει ότι ένα συνηθισμένο εμπορικό πλοίο μπορεί να προκαλέσει ζημιές εκατομμυρίων ευρώ σε κρίσιμες υποδομές, χωρίς να απαιτείται εξελιγμένος στρατιωτικός εξοπλισμός.
«Αγκάθι» και η επισκευή
Ο υποθαλάσσιος ανταγωνισμός δεν περιορίζεται στην Ευρώπη. Η Braw εξετάζει και την περίπτωση της Ταϊβάν, όπου η καταστροφή καλωδίων έχει αποκτήσει ιδιαίτερη γεωπολιτική σημασία. Τον Φεβρουάριο του 2023, δύο υποθαλάσσια καλώδια που συνέδεαν τα νησιά Μάτσου με την υπόλοιπη Ταϊβάν τέθηκαν εκτός λειτουργίας μέσα σε λίγες ημέρες. Περίπου 13.000 κάτοικοι βρέθηκαν αντιμέτωποι με σοβαρά προβλήματα επικοινωνίας και πρόσβασης στο Διαδίκτυο. Η υπόθεση προκάλεσε ανησυχίες για το ενδεχόμενο παρόμοιες ενέργειες να χρησιμοποιηθούν στο μέλλον για την απομόνωση της Ταϊβάν, σε συνθήκες αυξημένης έντασης με την Κίνα.
Ενδιαφέρον έχει η αποτίμηση της προσπάθειας του ΝΑΤΟ και των ευρωπαϊκών κυβερνήσεων να δημιουργήσουν αποτελεσματικότερους μηχανισμούς προστασίας. Περιπολίες στη Βαλτική, καλύτερη ανταλλαγή πληροφοριών, μη επανδρωμένα υποβρύχια οχήματα, αισθητήρες και νέες τεχνολογίες παρακολούθησης αποτελούν μέρος αυτής της προσπάθειας. Ωστόσο, η προστασία εκατοντάδων χιλιάδων χιλιομέτρων υποθαλάσσιων εγκαταστάσεων είναι πρακτικά αδύνατη με συμβατικά μέσα επιτήρησης. Εξίσου σημαντικό είναι το πρόβλημα των επισκευών. Ο παγκόσμιος στόλος εξειδικευμένων πλοίων είναι περιορισμένος, ενώ η αποκατάσταση μιας βλάβης μπορεί να απαιτήσει εβδομάδες ή και περισσότερο χρόνο. Η Braw προειδοποιεί ότι μια συντονισμένη επίθεση σε μεγάλο αριθμό καλωδίων θα μπορούσε να εξαντλήσει τις διαθέσιμες δυνατότητες επισκευής, δημιουργώντας σοβαρές διαταραχές στην οικονομική δραστηριότητα.
Η ευρύτερη οικονομική διάσταση αποτελεί ένα από τα σημαντικότερα στοιχεία του βιβλίου. Η αύξηση των απειλών συνεπάγεται μεγαλύτερες επενδύσεις στην ασφάλεια, ακριβότερες υποδομές, αυξημένα έξοδα συντήρησης και μεγαλύτερους ασφαλιστικούς κινδύνους. Παράλληλα, η εντεινόμενη γεωπολιτική αντιπαράθεση επηρεάζει τον σχεδιασμό νέων τηλεπικοινωνιακών διαδρομών, την επιλογή προμηθευτών και την ανάπτυξη ενεργειακών διασυνδέσεων. Στο τελευταίο μέρος του βιβλίου, η Braw επεκτείνει την ανάλυσή της στον ανταγωνισμό για την εξόρυξη κρίσιμων ορυκτών από τον βαθύ ωκεανό, δείχνοντας ότι ο έλεγχος του βυθού αποκτά ολοένα μεγαλύτερη οικονομική και στρατηγική σημασία. Το βασικό συμπέρασμα του «Undersea War» είναι ότι ο κόσμος έχει δημιουργήσει ένα τεράστιο σύστημα οικονομικής αλληλεξάρτησης, χωρίς να έχει εξασφαλίσει την αντίστοιχη προστασία των υποδομών που το στηρίζουν.
