Πόσο γρήγορα μπορεί να προχωρήσει η Ευρώπη στην πράσινη μετάβαση χωρίς να επιβαρύνει ακόμη περισσότερο τη βιομηχανία και την οικονομία της;
Αυτό είναι το κρίσιμο ερώτημα πίσω από τη σύγκρουση που εκδηλώνεται στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο για τη μεταρρύθμιση της αγοράς δικαιωμάτων εκπομπών άνθρακα. Και η πρώτη πολιτική αναμέτρηση δείχνει ότι η απάντηση κάθε άλλο παρά εύκολη είναι.
Οι δύο από τις τρεις πολιτικές ομάδες που συγκροτούν την κεντρώα πλειοψηφία, το Ευρωπαϊκό Λαϊκό Κόμμα (ΕΛΚ) και το Renew Europe (Ανανεώστε την Ευρώπη), κατέθεσαν συμβιβαστικές τροπολογίες για την αναθεώρηση του Συστήματος Εμπορίας Δικαιωμάτων Εκπομπών της ΕΕ (ETS).
Οι Σοσιαλιστές και Δημοκράτες (S&D), ωστόσο, δεν τις υποστήριξαν, καθώς θεωρούν ότι αποδυναμώνουν βασικές πλευρές της ευρωπαϊκής κλιματικής πολιτικής.
Η διαφωνία προμηνύει δύσκολη ψηφοφορία στην αρμόδια επιτροπή της Ευρωβουλής και αβεβαιότητα για την τελική μορφή της μεταρρύθμισης.
Τι αλλάζει στο ευρωπαϊκό σύστημα άνθρακα
Το ETS, που τέθηκε σε εφαρμογή το 2005, υποχρεώνει περίπου 10.000 βιομηχανικές εγκαταστάσεις να λειτουργούν εντός σταδιακά μειούμενων ορίων εκπομπών. Στο σύστημα υπάγονται ενεργοβόροι κλάδοι, όπως η χαλυβουργία, η τσιμεντοβιομηχανία και η παραγωγή λιπασμάτων.
Η μεταρρύθμιση που πρότεινε η Ευρωπαϊκή Επιτροπή τον Ιούλιο επιδιώκει να προσαρμόσει την πορεία μείωσης των εκπομπών για την επόμενη δεκαετία, διατηρώντας παράλληλα κίνητρα για επενδύσεις σε καθαρότερες τεχνολογίες.
Το σχέδιο ΕΛΚ και Renew προβλέπει διαφορετικό ρυθμό ετήσιας μείωσης του ανώτατου ορίου εκπομπών. Συγκεκριμένα, προτείνει μείωση 3,6% από το 2031, 3,3% από το 2033, 2,2% από το 2036 και 2% από το 2038. Η πρόταση της Κομισιόν προβλέπει μείωση 3,7% για την περίοδο 2031-2035 και 1,7% από το 2036.
Οι τροπολογίες προβλέπουν επίσης ηπιότερους όρους για τη δωρεάν κατανομή δικαιωμάτων εκπομπών στις βιομηχανίες. Ενώ η Επιτροπή επιδιώκει οι επιχειρήσεις να επενδύουν στην απανθρακοποίηση ποσό ίσο με το 100% της οικονομικής αξίας των δωρεάν δικαιωμάτων τους, ο συμβιβασμός των δύο ομάδων κατεβάζει την απαίτηση στο 25%.
Παράλληλα, προτείνεται πιο σταδιακή κατάργηση των δωρεάν δικαιωμάτων, καθώς θα εφαρμόζεται η ευρωπαϊκή επιβάρυνση άνθρακα στα εισαγόμενα προϊόντα.
Η βιομηχανική ανταγωνιστικότητα απέναντι στους κλιματικούς στόχους
Πίσω από τις τεχνικές λεπτομέρειες βρίσκεται μια ευρύτερη πολιτική και οικονομική αντιπαράθεση. Οι ευρωπαϊκές κυβερνήσεις και οι βιομηχανικοί φορείς ασκούν πιέσεις για περιορισμό του κόστους άνθρακα, καθώς οι υψηλές τιμές ενέργειας επιβαρύνουν την παραγωγή και εντείνουν τις ανησυχίες για την ανταγωνιστικότητα της Ευρώπης απέναντι στις ΗΠΑ και την Κίνα.
Η επιβάρυνση έχει γίνει εντονότερη μετά την άνοδο των ενεργειακών τιμών που συνδέεται με τη σύγκρουση στη Μέση Ανατολή. Για τις ενεργοβόρες επιχειρήσεις, το κόστος της μετάβασης αποτελεί πλέον παράγοντα που επηρεάζει άμεσα τις επενδυτικές αποφάσεις και τη δυνατότητα διατήρησης της παραγωγής στην Ευρώπη.
Από την άλλη πλευρά, οι Σοσιαλιστές και Δημοκράτες θεωρούν ότι μια λιγότερο φιλόδοξη μεταρρύθμιση μπορεί να υπονομεύσει τους κλιματικούς στόχους και την ασφάλεια των επενδύσεων σε βιώσιμες και καινοτόμες βιομηχανίες.
Η αντιπαράθεση αφορά, επομένως, όχι μόνο το περιβαλλοντικό αποτύπωμα της ευρωπαϊκής παραγωγής, αλλά και το ποιος θα επωμιστεί το οικονομικό βάρος της μετάβασης: οι επιχειρήσεις, οι καταναλωτές ή οι δημόσιοι προϋπολογισμοί.
Τα επόμενα βήματα και η σημασία για την Ελλάδα
Η επιτροπή Βιομηχανίας, Έρευνας και Ενέργειας του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου (ITRE) αναμένεται να ψηφίσει την Πέμπτη επί της γνωμοδότησής της. Η ψηφοφορία αυτή δεν είναι δεσμευτική, αλλά θα καταγράψει τους συσχετισμούς ενόψει της επόμενης φάσης.
Τον Δεκέμβριο αναμένεται να ψηφίσει η επιτροπή Περιβάλλοντος, η οποία έχει τον κεντρικό ρόλο στην επεξεργασία της μεταρρύθμισης. Στη συνέχεια, η Ολομέλεια του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου προγραμματίζεται να εξετάσει το θέμα κατά τη συνεδρίασή της στις 14-17 Δεκεμβρίου στο Στρασβούργο.
Παράλληλα, τα κράτη-μέλη διαμορφώνουν τη δική τους κοινή θέση στο Συμβούλιο της ΕΕ. Όταν ολοκληρωθούν οι διαδικασίες και στα δύο θεσμικά όργανα, θα αρχίσουν οι διαπραγματεύσεις για το τελικό κείμενο, με στόχο συμφωνία μέσα στο πρώτο τρίμηνο του 2027.
Για την Ελλάδα, η έκβαση έχει ιδιαίτερη σημασία λόγω της παρουσίας ενεργοβόρων κλάδων, όπως το τσιμέντο, η χαλυβουργία και η παραγωγή λιπασμάτων, αλλά και της επίδρασης που μπορεί να έχει το κόστος ενέργειας στην ανταγωνιστικότητα των επιχειρήσεων.
Οι αλλαγές στα δωρεάν δικαιώματα και στον ρυθμό μείωσης των εκπομπών ενδέχεται να επηρεάσουν το κόστος λειτουργίας και τις επενδυτικές ανάγκες των βιομηχανιών.
Το ζητούμενο για την Αθήνα και τις υπόλοιπες ευρωπαϊκές πρωτεύουσες είναι να διαμορφωθεί ένα πλαίσιο που θα επιταχύνει τη μείωση των εκπομπών χωρίς να επιβαρύνει δυσανάλογα την παραγωγή.
Η σύγκρουση στο Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο δείχνει ότι αυτή η ισορροπία θα αποτελέσει ένα από τα πιο δύσκολα στοιχήματα της ευρωπαϊκής οικονομικής και κλιματικής πολιτικής.
