Η διακοπή λειτουργίας του Οδοντωτού δεν είναι απλώς μια ακόμα αναστολή δρομολογίων σε μια ιστορική γραμμή. Για την Αιγιάλεια και τα Καλάβρυτα, είναι μια εξέλιξη με βαρύ οικονομικό, κοινωνικό και συμβολικό φορτίο, που ήρθε να αναδείξει χρόνιες αδυναμίες, καθυστερήσεις και ελλείψεις συντονισμού. Παρά το γεγονός μάλιστα ότι το τελευταίο διάστημα υπήρξαν συσκέψεις, δεσμεύσεις και διαβεβαιώσεις για επαναλειτουργία η πραγματικότητα παραμένει ίδια, το τρενάκι εξακολουθεί να είναι εκτός γραμμής, εντείνοντας την αγωνία των τοπικών κοινωνιών.
Τα πρώτα στοιχεία ήδη δείχνουν το μέγεθος της ζημιάς. Σύμφωνα με την καταγραφή του Επιμελητηρίου Αχαΐας, αν δεν υπάρξει άμεσα επανεκκίνηση, το Διακοπτό κινδυνεύει να χάσει περισσότερους από 80.000 επισκέπτες, ενώ στα Καλάβρυτα η επισκεψιμότητα στο Δημοτικό Μουσείο Ολοκαυτώματος έχει μειωθεί κατά 50% στο διάστημα του λουκέτου. Μέσα σε αυτό το κλίμα, κάτοικοι και φορείς ετοιμάζουν νέες κινητοποιήσεις, θεωρώντας πως κάθε ημέρα αδράνειας μεταφράζεται σε απώλειες για την τοπική οικονομία.
Οι ανησυχίες για την ασφάλεια και το νέο αδιέξοδο
Από την πλευρά του υπουργείου Μεταφορών, το βασικό ζητούμενο παραμένει η ασφάλεια της λειτουργίας της γραμμής. Το πρόβλημα εντοπίζεται κυρίως στον κίνδυνο κατολισθήσεων και αποκολλήσεων βράχων σε τμήματα του Βουραϊκού, με τις αρμόδιες υπηρεσίες να διαπιστώνουν ότι τα υφιστάμενα μέτρα προστασίας δεν επαρκούν σε όλες τις περιπτώσεις.
Τελικά, ο ΟΣΕ, ως διαχειριστής της σιδηροδρομικής υποδομής, ανακοίνωσε την αναστολή λειτουργίας του Οδοντωτού μέχρι νεωτέρας, παρά τις προηγούμενες δεσμεύσεις για άμεση επαναλειτουργία.
Το ζήτημα, πάντως, δεν προέκυψε αιφνιδιαστικά. Είχαν προηγηθεί περιστατικά και σχετικές προειδοποιήσεις, ενώ παράλληλα είχε ήδη δρομολογηθεί η αυστηροποίηση του πλαισίου υποχρεώσεων για τη Hellenic Train, η οποία εκτελεί τα δρομολόγια του Οδοντωτού στο πλαίσιο της σύμβασης δημόσιας υπηρεσίας.
Τι λένε στο powergame στελέχη του σιδηροδρομικού κλάδου
Ιδιαίτερη σημασία έχουν όσα ανέφεραν στο powergame.gr στελέχη του σιδηροδρομικού κλάδου, τα οποία περιγράφουν μια κατάσταση που δεν είναι ούτε έκτακτη ούτε συγκυριακή, αλλά αποτέλεσμα χρόνιας υποσυντήρησης.
Όπως σημειώνουν, ο Οδοντωτός είναι μια γραμμή με μεγάλη τουριστική και ιστορική αξία, η οποία όμως έχει αφεθεί χωρίς την αναγκαία μέριμνα. Κατά την εκτίμησή τους, το βασικό πρόβλημα είναι η απουσία συστηματικής συντήρησης. «Η υποδομή δεν συντηρείται, επισκευάζεται μόνο όταν χαλάσει», αναφέρουν χαρακτηριστικά, περιγράφοντας μια λογική διαχείρισης όπου οι παρεμβάσεις γίνονται μόνο εκ των υστέρων, όταν το πρόβλημα έχει ήδη εμφανιστεί.
Σύμφωνα με τις ίδιες πηγές, σε αρκετά σημεία της διαδρομής καταγράφονται κατολισθήσεις και πτώσεις βράχων πάνω στις γραμμές, ενώ προστατευτικά έργα, όπως τα δίχτυα συγκράτησης, είτε δεν έγιναν εγκαίρως είτε δεν συντηρήθηκαν όπως έπρεπε. Το αποτέλεσμα, όπως λένε, είναι ένας φαύλος κύκλος: διακοπές, αποκαταστάσεις, νέες βλάβες και πάλι από την αρχή.
Τα ίδια στελέχη τονίζουν ακόμη ότι πολλές από αυτές τις παρεμβάσεις θα μπορούσαν να είχαν γίνει σε περιόδους χαμηλής ζήτησης, χωρίς να επηρεάζεται σοβαρά η λειτουργία του δικτύου. Αντί γι’ αυτό, επιλέχθηκε η λογική της καθυστερημένης αντίδρασης. Και προειδοποιούν πως αν δεν αλλάξει αυτό το μοντέλο, η χώρα θα συνεχίσει να «τρέχει πίσω από τις ζημιές», όχι μόνο στον Οδοντωτό αλλά και σε άλλες κρίσιμες υποδομές.
Η παρέμβαση της Περιφέρειας Δυτικής Ελλάδας
Στο powergame.gr ιδιαίτερα αιχμηρές ήταν και οι δηλώσεις του περιφερειάρχη Δυτικής Ελλάδας, Νεκτάριου Φαρμάκη, και του αντιπεριφερειάρχη Αχαΐας, Φωκίωνα Ζαΐμη, οι οποίοι ξεκαθαρίζουν ότι η Περιφέρεια αντέδρασε εξαρχής στην αιφνίδια αναστολή λειτουργίας της γραμμής.
Όπως υπογραμμίζουν, δεν είναι δυνατόν μια γραμμή με τόσο μακρά ιστορία να κλείνει απότομα, χωρίς να έχουν προηγηθεί συνεννόηση και συντονισμένες κινήσεις με τους τοπικούς φορείς. Τονίζουν επίσης ότι η Περιφέρεια αντιμετωπίζει το θέμα ως πρώτη προτεραιότητα και, παρότι δεν έχει θεσμική αρμοδιότητα, ανταποκρίθηκε στο αίτημα του υπουργείου και ανέλαβε να χρηματοδοτήσει ειδική γεωλογική μελέτη για τον Οδοντωτό.
Η βασική απαίτηση της Περιφέρειας να υπάρξει σαφές χρονοδιάγραμμα και συγκεκριμένος οδικός χάρτης επαναλειτουργίας. Όπως αναφέρουν, κάθε ημέρα που ο Οδοντωτός παραμένει εκτός λειτουργίας αποτυπώνεται σε μεγάλο κόστος για την Αιγιάλεια, τα Καλάβρυτα, το χιονοδρομικό κέντρο και συνολικά την αγορά της Αχαΐας.
Ιδιαίτερη έμφαση δίνουν και στο γεγονός ότι η γραμμή, που λειτουργεί επί 130 χρόνια, σταμάτησε στις 12 Μαρτίου χωρίς προηγούμενη ενημέρωση των τοπικών φορέων, μάλιστα μόλις λίγες ημέρες μετά από εκδήλωση για την ιστορική της διαδρομή από το 1896. Για την Περιφέρεια, ο στόχος είναι ξεκάθαρος, ο Οδοντωτός πρέπει να «σφυρίξει» ξανά το συντομότερο δυνατό.
Ηχηρό μήνυμα από τον δήμαρχο Καλαβρύτων
Σαφές ήταν το στίγμα και από τον δήμαρχο Καλαβρύτων, Αθανάσιο Παπαδόπουλο, ο οποίος μιλώντας στο powergame.gr ανέδειξε τόσο την ιστορική όσο και την οικονομική σημασία της γραμμής για την περιοχή.
Όπως είπε, το τρένο λειτουργεί εδώ και 130 χρόνια, χωρίς να έχει συμβεί ποτέ κάποιο ατύχημα, ενώ η ίδια η φύση της διαδρομής και η χαμηλή ταχύτητα με την οποία κινείται το καθιστούν, όπως υποστηρίζει, μη επικίνδυνο. Στάθηκε ιδιαίτερα στο γεγονός ότι ο Οδοντωτός περνά μέσα από ένα φαράγγι παγκοσμίως γνωστό, αποτελώντας βασικό στοιχείο της ταυτότητας των Καλαβρύτων.
Ο δήμαρχος χαρακτήρισε την αναστολή των δρομολογίων «ξαφνικό θάνατο» για την περιοχή, εκτιμώντας ότι δημιουργεί οικονομική ζημιά 60% έως 70% στους επιχειρηματίες που δραστηριοποιούνται εκεί. Όπως προειδοποίησε, η απώλεια είναι τόσο μεγάλη ώστε χωρίς τον Οδοντωτό «δεν θα κινείται τίποτα» στα Καλάβρυτα. Ξεκαθάρισε δε ότι ο δήμος, μαζί με τους συλλόγους, τον Δήμο Αιγιαλείας και την Περιφέρεια, θα συνεχίσει να πιέζει για την ανάκληση της απόφασης.
Το ΤΕΕ Δυτικής Ελλάδας ζητά να αναλάβει
Στο μέτωπο των τεχνικών φορέων, ο πρόεδρος του ΤΕΕ Δυτικής Ελλάδας, Ευάγγελος Καραχάλιος, έχει ζητήσει από το υπουργείο και τον ΟΣΕ να αναλάβουν τις ευθύνες τους σε σχέση με όσα συμφωνήθηκαν για την εκπόνηση ολοκληρωμένης μελέτης επαναλειτουργίας της γραμμής.
Η θέση του είναι ότι το ΤΕΕ μπορεί να αναλάβει συνολικά τη διαδικασία, από τη μελέτη και την επίβλεψη μέχρι την ανάθεση και την υλοποίηση του έργου, αρκεί να του δοθεί και η αντίστοιχη αρμοδιότητα. Στην πράξη, το Επιμελητήριο δηλώνει έτοιμο να βάλει τεχνική τάξη σε ένα ζήτημα που μέχρι σήμερα κινείται ανάμεσα σε ασάφειες, καθυστερήσεις και αλληλομετακύλιση ευθυνών.
Σε πρόσφατο μάλιστα άρθρο του υποστηρίζει ότι η επ’ αόριστον αναστολή λειτουργίας του Οδοντωτού δεν συνιστά πράξη προληπτικής ασφάλειας, αλλά ομολογία αποτυχίας.
Όπως σημειώνει, μετά τις πυρκαγιές του 2023 δεν έγιναν όσα έπρεπε για τη συστηματική εκτίμηση του γεωτεχνικού κινδύνου, την ιεράρχηση παρεμβάσεων, την υλοποίηση έργων προστασίας και την εγκατάσταση αξιόπιστων συστημάτων παρακολούθησης. Κατά την άποψή του, η ασφάλεια δεν μπορεί να αντιμετωπίζεται ως γενική διοικητική επίκληση, αλλά απαιτεί τεχνική τεκμηρίωση, σαφή δεδομένα και μετρήσιμα κριτήρια.
Ιδιαίτερα αιχμηρός είναι και απέναντι στη λογική ότι οι ευθύνες σταματούν στα διοικητικά όρια της ζώνης απαλλοτρίωσης. Όπως τονίζει, σε τέτοια ορεινά έργα η φύση δεν αναγνωρίζει διοικητικά όρια και η ασφάλεια δεν μπορεί να τεμαχίζεται σε αρμοδιότητες. Για τον ίδιο, το ουσιαστικό ερώτημα δεν είναι γιατί υπάρχουν βράχοι στο βουνό, αλλά τι έκαναν οι αρμόδιοι για να διαχειριστούν τον κίνδυνο μετά την επιδείνωση των συνθηκών.
Οι τοπικές κοινωνίες και ο φόβος της οριστικής απαξίωσης
Η αντίδραση, πάντως, δεν περιορίζεται σε θεσμικούς φορείς. Επιχειρηματίες και κάτοικοι της περιοχής αντιδρούν έντονα, φοβούμενοι ότι η ζημιά θα είναι δύσκολα αναστρέψιμη. Για πολλούς, ο Οδοντωτός δεν είναι απλώς ένα τουριστικό αξιοθέατο, αλλά η βασική μηχανή κίνησης για την επισκεψιμότητα, την τοπική αγορά και τη συνολική εικόνα της περιοχής.
Στην ίδια κατεύθυνση κινείται και ο Σύλλογος Φίλων του Σιδηροδρόμου, που αντιμετωπίζει το λουκέτο ως ακόμη ένα επεισόδιο στη διαχρονική απαξίωση του ελληνικού σιδηροδρόμου. Στην ανακοίνωσή του αναδεικνύει την αξία του σιδηροδρομικού τουρισμού, επισημαίνει ότι ο Οδοντωτός αποτελεί μοναδικό κομμάτι της βιομηχανικής και πολιτιστικής κληρονομιάς της χώρας και υποστηρίζει ότι, με διαφορετική στρατηγική, θα μπορούσε να αποτελεί ακόμη ισχυρότερο πόλο έλξης για την περιοχή και για τη χώρα συνολικά.
Μια ιστορική γραμμή σε κρίσιμο σταυροδρόμι
Ο Οδοντωτός Διακοπτού–Καλαβρύτων δεν είναι απλώς ένα μέσο μεταφοράς ή μια εντυπωσιακή τουριστική διαδρομή. Είναι ένα έργο ταυτισμένο με την ίδια τη νεότερη ιστορία της χώρας και με την προσπάθεια του ελληνικού κράτους, στα τέλη του 19ου αιώνα, να αποκτήσει σύγχρονες υποδομές και να συνδέσει απομακρυσμένες περιοχές με τα μεγάλα αστικά και εμπορικά κέντρα.
Η σύμβαση για την κατασκευή και εκμετάλλευση της γραμμής υπογράφηκε το 1889, σε μια εποχή που η Ελλάδα επιχειρούσε, με φιλόδοξα έργα, να αφήσει πίσω της τη στασιμότητα και να μπει σε τροχιά εκσυγχρονισμού. Το έργο εντάχθηκε στο ευρύτερο αναπτυξιακό όραμα της περιόδου Τρικούπη, όταν ο σιδηρόδρομος θεωρούνταν σύμβολο προόδου, οικονομικής ανάπτυξης και εθνικής συνοχής. Δεν ήταν μια εύκολη επιλογή, ούτε ένα τεχνικά απλό εγχείρημα. Αντιθέτως, η διάνοιξη μιας τέτοιας γραμμής μέσα από το δύσβατο και άγριο τοπίο του Βουραϊκού αποτελούσε για τα δεδομένα της εποχής ένα μικρό τεχνολογικό επίτευγμα.
Την κατασκευή ανέλαβε η γαλλική εταιρεία ΑΤΩΝ, όμως πολύ γρήγορα έγινε σαφές ότι οι αρχικές προβλέψεις ήταν υπεραισιόδοξες. Ενώ είχε εκτιμηθεί πως το έργο θα μπορούσε να ολοκληρωθεί σε περίπου δέκα μήνες, χρειάστηκαν σχεδόν επτά χρόνια επίπονων εργασιών σε ένα περιβάλλον με έντονες κλίσεις, στενά περάσματα, απόκρημνα πρανή και συνεχείς τεχνικές δυσκολίες. Το κόστος επίσης εκτινάχθηκε, φτάνοντας τα 2.873.000 δραχμές, όταν ο αρχικός προϋπολογισμός ήταν περίπου 1.000.000 δραχμές. Αυτό από μόνο του δείχνει το μέγεθος της τεχνικής πρόκλησης που είχε αναληφθεί.
Η γραμμή παραδόθηκε στην κυκλοφορία στις 10 Μαρτίου 1896 και τα εγκαίνιά της έγιναν την ίδια χρονιά από τον Θεόδωρο Δηλιγιάννη. Από την πρώτη στιγμή, ο Οδοντωτός δεν είχε μόνο συγκοινωνιακή σημασία. Έγινε ένα έργο με έντονο συμβολισμό, γιατί έφερνε πιο κοντά τα Καλάβρυτα με την παραλιακή ζώνη και το ευρύτερο σιδηροδρομικό δίκτυο, δίνοντας στην ορεινή περιοχή μια νέα αναπτυξιακή δυνατότητα.
Η ίδια η φύση της γραμμής τον καθιστά ξεχωριστό μέχρι σήμερα. Με μήκος 22,35 χιλιομέτρων και εύρος μόλις 0,75 μέτρων, ξεκινά από το επίπεδο της θάλασσας στο Διακοπτό και καταλήγει σε υψόμετρο περίπου 720 μέτρων στα Καλάβρυτα. Για να μπορέσει να υπερνικήσει τις μεγάλες κλίσεις του εδάφους, χρησιμοποιεί το σύστημα οδόντωσης, χάρη στο οποίο το τρένο αναρριχάται με ασφάλεια σε σημεία όπου μια συμβατική σιδηροδρομική γραμμή δεν θα μπορούσε να λειτουργήσει. Πρόκειται για τη μοναδική οδοντωτή γραμμή στην Ελλάδα, ενώ θεωρείται και μία από τις πιο ιδιαίτερες ενεργές σιδηροδρομικές γραμμές διεθνώς.
Για δεκαετίες, ο Οδοντωτός εξυπηρετούνταν από ατμοκίνητες μηχανές, που έγιναν κομμάτι της συλλογικής μνήμης της περιοχής. Αργότερα, από τα τέλη της δεκαετίας του 1950, η λειτουργία πέρασε σταδιακά σε νεότερου τύπου μηχανές, ενώ μετά την ανακαίνιση της περιόδου 2003–2009 η γραμμή εξοπλίστηκε με τους σύγχρονους συρμούς Stadler, που χρησιμοποιούνται μέχρι σήμερα. Παρά τις τεχνολογικές αλλαγές, ο χαρακτήρας της διαδρομής παρέμεινε αναλλοίωτος.
Δεν είναι τυχαίο ότι από το 1996 το σύνολο των εγκαταστάσεων του Οδοντωτού έχει χαρακτηριστεί ιστορικό διατηρητέο μνημείο από το υπουργείο Πολιτισμού. Η γραμμή δεν αντιμετωπίζεται μόνο ως ενεργή συγκοινωνιακή υποδομή, αλλά και ως ζωντανό κομμάτι της βιομηχανικής και τεχνικής κληρονομιάς της χώρας.
