Θα ήταν τόσο γνωστά τα Πριόνια αν από εκεί δεν ξεκινούσαν τα μονοπάτια για το βουνό των Θεών;
Θα ήταν τόσο δημοφιλές το Λεβίδι αν από εκεί δεν ξεκινούσε το μονοπάτι για την κορυφή του Μαινάλου;
Κόντρα στο ρεύμα της αστικοποίησης και της οικονομικής συγκέντρωσης που προκάλεσε σοβαρό δημογραφικό πρόβλημα στην ορεινή Ελλάδα, ο τουρισμός υπαίθρου και ιδιαίτερα η πεζοπορία, δημιουργούν νέες προοπτικές. Η κοινωνική και οικονομική σημασία της δραστηριότητας γίνεται μεγαλύτερη αν ληφθεί υπόψη η κατάσταση της ελληνικής περιφέρειας. Σύμφωνα με μελέτη του Ινστιτούτου Τοπικής Αυτοδιοίκησης, με βάση την απογραφή του 2021, το 86% των μικρών ηπειρωτικών και ορεινών δήμων κατατάσσεται στις δύο υψηλότερες βαθμίδες δημογραφικής διακινδύνευσης.
Για ορισμένα από αυτά τα χωριά, η άφιξη οργανωμένων πεζοπορικών ομάδων αποτελεί μια πρόσθετη πηγή εισοδήματος. Οι επισκέπτες χρησιμοποιούν υπηρεσίες εστίασης, πραγματοποιούν αγορές τοπικών προϊόντων και, όταν οι εξορμήσεις περιλαμβάνουν διανυκτέρευση, ενισχύουν τα καταλύματα της περιοχής.
Τα διαθέσιμα στοιχεία για τον ορεινό τουρισμό (που δεν υπάρχουν)
Η ανάπτυξη του ορεινού τουρισμού δεν αποτελεί αποκλειστικά ελληνικό φαινόμενο. Σύμφωνα με κοινή μελέτη του Παγκόσμιου Οργανισμού Τουρισμού (UN Tourism) και του Οργανισμού Τροφίμων και Γεωργίας των Ηνωμένων Εθνών (FAO), ο ορεινός τουρισμός αντιπροσωπεύει το 9% έως 16% των διεθνών τουριστικών αφίξεων παγκοσμίως.
Το ποσοστό αφορά το ευρύτερο τουριστικό προϊόν των ορεινών περιοχών και όχι αποκλειστικά την πεζοπορία, αλλά αναδεικνύει το οικονομικό ενδιαφέρον που παρουσιάζουν διεθνώς οι συγκεκριμένοι προορισμοί.
Εξακολουθεί, όμως, να υπάρχει ένα κενό: δεν εντοπίζονται δημοσιευμένα, συγκεντρωτικά στοιχεία που να αποτυπώνουν αποκλειστικά τον συνολικό ετήσιο κύκλο εργασιών των ομάδων και των επιχειρήσεων που διοργανώνουν εξορμήσεις.
Για τον λόγο αυτό, το powergame.gr επικοινώνησε με πεζοπορικές ομάδες, επαγγελματίες του χώρου και ορειβατικούς συλλόγους, προκειμένου να καταγράψει τις μεταβολές στη ζήτηση και την οικονομική τους δραστηριότητα. Στο πλαίσιο του ρεπορτάζ υπήρξε επικοινωνία και με άλλους συλλόγους που δεν παραχώρησαν δηλώσεις προς δημοσίευση.
Η πανδημία μας έφερε κοντά στη φύση
Η περίοδος του κορωνοϊού επηρέασε καθοριστικά τη σχέση του κόσμου με τις δραστηριότητες στη φύση, καθώς οι περιορισμοί στην καθημερινότητα οδήγησαν περισσότερους ανθρώπους να αναζητήσουν εναλλακτικούς τρόπους άσκησης και αναψυχής.
«Η θεαματική αύξηση παρατηρήθηκε αμέσως μετά την περίοδο της πανδημίας. Οι λόγοι ήταν η ανάγκη αποσυμπίεσης μετά τον εγκλεισμό και επαφής με τη φύση, η ανάπτυξη των social media. Η τάση αυτή συνεχίζεται και σταθεροποιείται», μας λέει ο Βαγγέλης από την TravelBug, ενώ στο ίδιο συμπέρασμα καταλήγει και ο Αναστάσιος από τους Hikers Hellas:
«Παρατηρήθηκε σημαντική αύξηση της πεζοπορικής δραστηριότητας την περίοδο της πανδημίας. Ο άνθρωπος είχε πάντα την ανάγκη να βγαίνει έξω και να έρχεται σε επαφή με τη φύση, όμως εκείνη την περίοδο η ανάγκη αυτή έγινε πιο έντονη. Οι μικρές αποδράσεις σε πάρκα και κοντινά δασάκια αποτέλεσαν για πολλούς το πρώτο βήμα για να ανακαλύψουν σταδιακά το βουνό και το ευρύτερο φυσικό περιβάλλον».
Η εξέλιξη αυτή, πάντως, δεν ευνόησε εξίσου όλους τους οργανωμένους συλλόγους. Η εξοικείωση με ψηφιακές εφαρμογές πλοήγησης και η δημιουργία μικρότερων παρεών άλλαξαν τις συνήθειες αρκετών πεζοπόρων.
Όπως εξηγεί η Μαρία από τον Ορειβατικό Σύλλογο Αγίου Νικολάου: «Είχαμε πάρα πολύ κόσμο, παλιότερα πριν την καραντίνα, ίσως γιατί κάναμε και πιο εύκολες λαϊκές πεζοπορίες. Ο κορωνοϊός ήρθε να ανακόψει αυτήν την πορεία κι ειδικά το μέτρο που επέτρεπε συγκεντρώσεις ως 10 άτομα τη φορά. Τότε ήταν που πολλοί άρχισαν να πηγαίνουν μοναχικά ή με την παρέα τους και να κατεβάζουν όλοι εφαρμογές τύπου Wikiloc. Από τότε πολλοί προτίμησαν τις μικρές ευέλικτες ομοιογενείς ομάδες αντί των πιο φασαριόζικων συλλόγων».
Περισσότερες ομάδες, μεγαλύτερος ανταγωνισμός
Η αύξηση του ενδιαφέροντος για την πεζοπορία συνοδεύτηκε από τη δημιουργία νέων ομάδων, συλλογικοτήτων και επιχειρήσεων υπαίθριων δραστηριοτήτων. Ιδιαίτερα τα τελευταία χρόνια, οι διαθέσιμες επιλογές έχουν πολλαπλασιαστεί, με αποτέλεσμα το κοινό να κατανέμεται σε περισσότερους διοργανωτές. Έτσι, ενώ η πεζοπορία διατηρεί τη δυναμική της, ορισμένες παλαιότερες ομάδες αντιμετωπίζουν πίεση στις συμμετοχές τους.
Η Μαρία εξηγεί περαιτέρω την κατάσταση: «Ο καθένας, που θεώρησε ότι με το να κατεβάζει επιτυχώς διαδρομές, έγινε πεπειραμένος ορειβάτης σήκωσε το δικό του μπαϊράκι. Αυτό έγινε πρόβλημα όλων των ορειβατικών της Κρήτης από όσο ξέρω. Επίσης, το γεγονός ότι δημιουργήθηκαν κι άλλοι πολλοί σύλλογοι ή συλλογικότητες ή αντίστοιχα γραφεία εξωτερικών δραστηριοτήτων από ιδιώτες μοίρασε ακόμα πιο πολύ την πίτα κι οδήγησε στην τάση να βρίσκουμε όλο και πιο εξεζητημένες περιοχές δράσης, ταξίδια σε άλλες περιοχές κλπ.. Πολλοί νέοι, επίσης, ψάχνουν διαδρομές γι’ αυτούς και για την παρέα τους κι οι ορειβατικοί αφέθηκαν να γερνάνε».
«Την περίοδο 2017–2019 είχαμε ήδη φτάσει στο μέγιστο των συμμετοχών που μπορούσαμε να εξυπηρετήσουμε, και η εικόνα παρέμεινε περίπου σταθερή μέχρι το 2021. Στη συνέχεια άλλαξε η σύνθεση της ομάδας μας, ενώ από το 2022 εμφανίστηκαν αρκετές νέες πεζοπορικές ομάδες στον χώρο», επιβεβαιώνει ο Αναστάσιος.
Πόσα χρήματα βγάζουν οι πεζοπορικές ομάδες
Οι οικονομικές πληροφορίες που συγκεντρώθηκαν για το ρεπορτάζ δείχνουν ότι υπάρχουν μικρές επαγγελματικές δραστηριότητες με ετήσιο τζίρο κάτω των 10.000 ευρώ, ενώ ελάχιστες απάντησαν ότι βρίσκονται στο εύρος 10.000 με 20.000 ευρώ. Μάλιστα, σε ερώτηση για το πόσο αυξήθηκε ο τζίρος από την πανδημία έως τώρα, ορισμένοι απάντησαν ακόμη και +70%.
Χρειάζεται, επίσης, να γίνει διάκριση μεταξύ επαγγελματικών επιχειρήσεων και μη κερδοσκοπικών συλλόγων, οι οποίοι λειτουργούν κυρίως με συνδρομές και εθελοντική εργασία.
Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του Ορειβατικού Συλλόγου Αγίου Νικολάου: «Οι μικροί επαρχιακοί σύλλογοι όπως ο δικός μας δεν έχουν υψηλό budget, τα έσοδά τους προέρχονται σχεδόν αποκλειστικά από συνδρομές μελών, 10€ τη χρονιά. Δηλαδή 1.000 με 1.200 τη σεζόν, τα οποία αρκούν και περισσεύουν, καθώς για τον ίδιο λόγο δεν έχουμε και πολλά έξοδα, αφού βασιζόμαστε σχεδόν αποκλειστικά σε εθελοντές».
Μέθανα © HikinPedia Greece
Η συμβολή στις τοπικές επιχειρήσεις
Από τις σημαντικότερες πτυχές των πεζοπορικών εκδρομών είναι η ενίσχυση μικρών επιχειρήσεων σε περιοχές όπου η οικονομική δραστηριότητα παραμένει περιορισμένη.
Ο Αναστάσιος από τους Hikers Hellas επισημαίνει ότι «σε ορισμένους πεζοπορικούς προορισμούς υπάρχει αισθητή βελτίωση, ιδιαίτερα όπου υπάρχει οργανωμένη ανάδειξη των μονοπατιών και συνεργασία με την τοπική κοινωνία. Η πεζοπορική κίνηση μπορεί να ενισχύσει τα καφενεία, τις ταβέρνες, τα καταλύματα και τη διάθεση τοπικών προϊόντων, δημιουργώντας προϋποθέσεις και για νέες επιχειρήσεις».
Τα οφέλη, πάντως, δεν κατανέμονται ομοιόμορφα. Όπως αναφέρει ο Βαγγέλης από την TravelBug, «παρατηρείται βελτίωση, αλλά είναι άνιση. Σε κάποιους δημοφιλείς πεζοπορικούς προορισμούς υπάρχει πράγματι ενίσχυση της τοπικής οικονομίας. Ανοίγουν νέοι ξενώνες και καταστήματα εστίασης. Σε λιγότερο γνωστούς προορισμούς, οι υποδομές παραμένουν ανεπαρκείς. Λείπει η συστηματική συντήρηση και σηματοδότηση των μονοπατιών, ενώ συχνά λείπουν βασικές υπηρεσίες (π.χ. δημόσιες τουαλέτες, σημεία νερού, οργανωμένοι χώροι στάθμευσης για λεωφορεία)».
Αρτεμίσιο © HikinPedia Greece
Το κράτος ενεργοποιείται (σταδιακά)
Η προσπάθεια ανάπτυξης του πεζοπορικού τουρισμού υποστηρίζεται πλέον και από σημαντικές δημόσιες χρηματοδοτήσεις.
Τον Φεβρουάριο του 2025 ανακοινώθηκε η ένταξη 107 προτάσεων, συνολικού προϋπολογισμού 41,22 εκατ. ευρώ, στο Ταμείο Ανάκαμψης και Ανθεκτικότητας, για τη δημιουργία και αναβάθμιση πεζοπορικών μονοπατιών. Οι προτάσεις υποβλήθηκαν από δήμους, περιφέρειες και ιερές μονές και περιλαμβάνουν παρεμβάσεις σε περιοχές όπως η Κρήτη, η Πελοπόννησος, η Ήπειρος και διάφοροι νησιωτικοί προορισμοί.
Έναν χρόνο μετά, τον Φεβρουάριο του 2026 το υπουργείο Περιβάλλοντος και Ενέργειας ανακοίνωσε επίσης την υπογραφή προγραμματικών συμβάσεων ύψους 5,5 εκατ. ευρώ, οι οποίες εντάσσονται στην ίδια ευρύτερη δράση. Οι επενδύσεις αφορούν τη βελτίωση και ανάδειξη του δικτύου μονοπατιών και όχι άμεση χρηματοδότηση των πεζοπορικών ομάδων. Η πραγματική τους απόδοση θα εξαρτηθεί από την ολοκλήρωση των παρεμβάσεων και τη συντήρηση των υποδομών.
Επίσης, από το «Ελλάδα 2.0», έτρεξε η δράση για τον ορεινό τουρισμό (προϋπολογισμού 89,6 εκατ. ευρώ συνολικά) έως τον Ιούλιο του 2026, εστιάζοντας στην ενεργειακή αναβάθμιση καταφυγίων, στον εκσυγχρονισμό χιονοδρομικών κέντρων, στην ψηφιακή χαρτογράφηση μονοπατιών και σε υποδομές όπως αναβατόρια και εκχιονιστικά.
Παράλληλα, το υπουργείο Τουρισμού έχει εκπονήσει ειδική μελέτη για τις προοπτικές του ορεινού τουρισμού, αναγνωρίζοντας τη δυνατότητά του να ενισχύσει την τοπική ανάπτυξη και να συμβάλει στην επιμήκυνση της τουριστικής περιόδου.
Πώς μπορεί ο κλάδος να αναπτυχθεί περαιτέρω
Η συντήρηση των μονοπατιών αποτελεί βασική προϋπόθεση για τη συνέχιση της δραστηριότητας. Σε αυτήν συμβάλλουν, σε αρκετές περιπτώσεις, οι ίδιοι οι ορειβατικοί σύλλογοι και οι εθελοντές τους.
Η Μαρία αναφέρει ότι στην περιοχή της έχουν πραγματοποιηθεί παρεμβάσεις από την τοπική αυτοδιοίκηση: «Αρκετά μονοπάτια έχουν ανοιχτεί, σηματοδοτηθεί και καθαριστεί από τον Δήμο και την Περιφέρεια, φορείς με τους οποίους έχουμε αγαστή συνεργασία, καθώς έχει αυξηθεί πολύ και το τουριστικό ενδιαφέρον για τέτοιους προορισμούς και ο Άγιος Νικόλαος είναι ιδιαίτερα τουριστική περιοχή».
Επίσης, οι εκπρόσωποι του χώρου ζητούν σαφέστερο πλαίσιο λειτουργίας των υπαίθριων δραστηριοτήτων, ενιαία σήμανση μονοπατιών, χρηματοδότηση για τη συντήρησή τους και καλύτερη προβολή λιγότερο γνωστών προορισμών.
Ο Βαγγέλης προτείνει και «Πιστοποίηση και Ρύθμιση Επαγγέλματος: Σαφείς κανόνες και πιστοποιήσεις για τις ομάδες που δραστηριοποιούνται στον χώρο, ώστε να διασφαλίζεται η ασφάλεια των συμμετεχόντων και να παταχθεί η παραοικονομία».
Ο Αναστάσιος αναφέρεται στην ανάγκη στήριξης των μικρών επιχειρήσεων, «μέσα από προγράμματα για εξοπλισμό, επαγγελματική εκπαίδευση, πρώτες βοήθειες και ψηφιακή οργάνωση, με απλές διαδικασίες συμμετοχής».
Για τους παραδοσιακούς συλλόγους, πάντως, υπάρχει και μια διαφορετική πρόκληση: η προσέλκυση νεότερων μελών. Παρότι η πεζοπορία αποκτά νέους φίλους, αυτό δεν συνεπάγεται απαραίτητα ανανέωση των υφιστάμενων συλλόγων. Όπως αναφέρει η Μαρία, στην Κρήτη, «παρά τις δυσκολίες ο Σύλλογος μας επιμένει να εξορμά κάθε Κυριακή κι έχει μια σταθερή δυναμικότητα 20-30 ατόμων ειδικά στην εκτός τουρισμού σεζόν. Ωστόσο, καθώς δεν βλέπουμε νεαρά άτομα για να παραδώσουμε, μας πιάνει μια μελαγχολία».
Παύλιανη © HikinPedia Greece
Τα επόμενα βήματα
Οι πεζοπορικές εκδρομές δεν αρκούν από μόνες τους για να αντιμετωπιστεί η ερήμωση της υπαίθρου. Αποτελεί, όμως, μια υπαρκτή αναπτυξιακή ευκαιρία, ιδιαίτερα για περιοχές που μέχρι σήμερα βρίσκονταν εκτός του κύριου τουριστικού χάρτη.
Το ζητούμενο για τα επόμενα χρόνια είναι η αυξημένη δημοτικότητα της πεζοπορίας να αποκτήσει πιο σταθερά οικονομικά χαρακτηριστικά. Αυτό προϋποθέτει καλύτερες υποδομές, συνεργασία των διοργανωτών με τις τοπικές επιχειρήσεις και μεγαλύτερη μέριμνα για την ασφάλεια των δραστηριοτήτων.
Εξίσου σημαντικό είναι να διατηρηθεί ο ρόλος των παραδοσιακών ορειβατικών συλλόγων, που επί δεκαετίες συμβάλλουν στη γνωριμία του κόσμου με το βουνό.
Εφόσον υπάρξει οργανωμένος σχεδιασμός, η πεζοπορία έχει τις προϋποθέσεις να εξελιχθεί σε μια υπολογίσιμη οικονομική δραστηριότητα, με οφέλη που θα φτάνουν πέρα από τους ίδιους τους διοργανωτές, στις τοπικές κοινωνίες.
