«Η ιστορία μπορεί να μην επαναλαμβάνεται, αλλά φτιάχνει ομοιοκαταληξίες», έλεγε ο Μαρκ Τουέιν. Η Ελευσίνα το δείχνει, κατά κάποιον τρόπο. Το λιμάνι έχει αναδειχθεί ως κεντρικό σημείο στρατηγικού ενδιαφέροντος για τις ΗΠΑ (κυρίως στον ανταγωνισμό με την Κίνα), όχι μόνο λόγω της γεωγραφικής του θέσης στην Ανατολική Μεσόγειο, αλλά και λόγω του δυναμικού του ως ναυπηγοεπισκευαστικός, εμπορευματικός, αμυντικός και ενεργειακός κόμβος.
Το σχέδιο προβλέπει τη μεταφορά και επέκταση του λιμανιού, ώστε να εξυπηρετεί πολιτικά και στρατιωτικά φορτία, σε διασύνδεση με το Εμπορευματικό Κέντρο στο Θριάσιο. Οι ΗΠΑ έχουν υπογράψει μνημόνιο χρηματοδότησης μέσω της DFC και ενδιαφέρονται για το νέο λιμάνι ως τμήμα κάθετου διαδρόμου εμπορευμάτων, παράλληλου με τον διάδρομο ενέργειας, που θα συνδέει Ελλάδα και Ουκρανία.
Δεν είναι η πρώτη φορά στην ιστορία που ο κόλπος της Ελευσίνας προσελκύει το στρατηγικό ενδιαφέρον των ΗΠΑ. Πριν από μισό αιώνα η «απόβαση» των Αμερικανών είχε γίνει γεγονός, το οποίο φιλοξενούσαν πλούσια ρεπορτάζ στα media των ΗΠΑ και της Ελλάδας.
Τα δημοσιεύματα των New York Times της περιόδου 1972–1975 καταγράφουν με ακρίβεια το εύρος των σχεδίων, τις αντιδράσεις, αλλά και τους λόγους που οδήγησαν τελικά στην εγκατάλειψή τους.
Τη δεκαετία του 1970, η Ελευσίνα έγινε κέντρο ελιμενισμού για το πολεμικό ναυτικό των ΗΠΑ και «φιλοξένησε» τον Έκτο Στόλο, ενώ οι διαπραγματεύσεις και οι συμφωνίες με τη χούντα των συνταγματαρχών, απασχόλησαν τα μέσα ενημέρωσης διεθνώς, αποτυπώνοντας ταυτόχρονα τις γεωπολιτικές ισορροπίες της εποχής και τις γεωοικονομικές προκλήσεις της αμερικανικής πλευράς.
Η Ελευσίνα ως στρατηγικός κόμβος των ΗΠΑ
Οι ΗΠΑ έχουν εκφράσει τα τελευταία χρόνια σαφή πρόθεση να αναβαθμίσουν τον ρόλο των ναυπηγείων και του λιμανιού της Ελευσίνας, μετατρέποντάς τα σε στρατηγικό κόμβο. Η συζήτηση αυτή, ωστόσο, έχει βαθιές ιστορικές ρίζες.
Η αναβίωση του αμερικανικού ενδιαφέροντος για την Ελευσίνα επαναφέρει στο προσκήνιο ένα λιγότερο γνωστό αλλά εξαιρετικά κρίσιμο κεφάλαιο της σύγχρονης ελληνικής ιστορίας.
Πριν από περίπου 50 χρόνια, εν μέσω ψυχροπολεμικών εντάσεων, στρατιωτικής δικτατορίας και ανακατατάξεων στη Μέση Ανατολή, οι ΗΠΑ είχαν επιχειρήσει να μετατρέψουν την Ελευσίνα σε βασικό λιμενικό κόμβο του Έκτου Στόλου στη Μεσόγειο.
Λιμάνι Ελευσίνας © elefsisport
Η συμφωνία του 1973 και το home porting στην Ελευσίνα
Στις αρχές Ιανουαρίου του 1973 ανακοινώθηκε επισήμως η υπογραφή ελληνοαμερικανικής συμφωνίας λιμενικών διευκολύνσεων στην Ελευσίνα. Η συμφωνία είχε πενταετή διάρκεια και προέβλεπε την παροχή δυνατότητας «οικείου ελλιμενισμού» (home porting) σε πλοία του Έκτου Στόλου των ΗΠΑ.
Για τον σκοπό αυτό καθορίστηκε ειδική, περιφραγμένη χερσαία περιοχή δυτικά του παλαιού λιμένα της Ελευσίνας, μήκους περίπου 160 μέτρων και πλάτους 25 μέτρων. Εκεί προβλεπόταν η κατασκευή αποθηκευτικών εγκαταστάσεων και μίας φορητής προβλήτας, με δυνατότητες παροχής νερού, ηλεκτρικού ρεύματος, ατμού, τηλεπικοινωνιών και αποχέτευσης.
- Σε πρώτη φάση, έξι αντιτορπιλικά της 12ης Μοίρας του αμερικανικού ναυτικού —μεταξύ των οποίων τα Sampson, Barry και Manley— θα χρησιμοποιούσαν την Ελευσίνα ως βάση.
- Σε δεύτερη φάση, το σχέδιο προέβλεπε την προσθήκη αεροπλανοφόρου και του νοσοκομειακού πλοίου Sanctuary, με συνολική παρουσία περίπου 6.600 αξιωματικών και ναυτών και 3.100 μελών των οικογενειών τους.
Η εικόνα της Ελευσίνας μέσα από τους New York Times
Η Ελλάδα βρισκόταν στον «γύψο» υπό τη χούντα των συνταγματαρχών, η Μέση Ανατολή και η Ανατολική Μεσόγειος ήταν πεδία εντάσεων και η Ουάσιγκτον ενδιαφερόταν για την ενίσχυση της παρουσίας της στην περιοχή, ιδίως μετά τον πόλεμο των «Έξι Ημερών» του 1967.
Τα ρεπορτάζ των New York Times από το 1972 έως το 1975 αποτυπώνουν τον συνδυασμό στρατηγικών, γεωπολιτικών και κοινωνικών προκλήσεων της εποχής.
- Η Ελλάδα συζητά τον ελιμενισμό του πολεμικού ναυτικού των ΗΠΑ (ΝΥΤ: May 15, 1972)
Ο στρατηγός Οδυσσέας Αγγελής, επικεφαλής των ελληνικών ενόπλων δυνάμεων για πέντε χρόνια, χαιρέτισε τα σχέδια για μόνιμους «home ports» για τα αμερικανικά πλοία κοντά στην Αθήνα, απορρίπτοντας τις ανησυχίες ότι η παρουσία αμερικανικών οικογενειών στο ναυτικό θα προκαλούσε κοινωνικά προβλήματα.
Ο 58χρονος, τότε, στρατηγός, επικεφαλής 200.000 στρατιωτών, ναυτών και αεροπόρων, προειδοποίησε ότι εάν οι χώρες του ΝΑΤΟ δεν ενίσχυαν τις συμβατικές τους δυνάμεις, θα αναγκαζόταν να χρησιμοποιηθούν πυρηνικά όπλα σε περίπτωση πολέμου, όπως ανέφεραν οι New York Times. Ο Αγγελής υπογράμμισε ότι η παρουσία του Έκτου Στόλου των ΗΠΑ στη Μεσόγειο «είναι κρίσιμος παράγοντας ισορροπίας—αποτρεπτικός και υποστηρικτικός για το νότιο μέτωπο του ΝΑΤΟ σε περίπτωση σοβιετικής επίθεσης».
Ο στρατηγός αποκάλυψε ότι συζητούνταν η δημιουργία home-porting για έξι αμερικανικά πολεμικά πλοία στην περιοχή του Κόλπου της Ελευσίνας, 11 μίλια δυτικά-βορειοδυτικά της Αθήνας. Σε δεύτερη φάση, δύο ή τρία ακόμη πλοία θα προστίθεντο πιθανώς στον Κόλπο της Μέγαρας, 10 μίλια δυτικότερα. Ο Αγγελής υπογράμμισε ότι οι ρυθμίσεις αυτές ήταν «καθαρά διοικητικές και δεν είχαν στρατηγική αξία».
Παρά τις διαβεβαιώσεις της χούντας, η προοπτική μετατροπής της Ελευσίνας σε βάση του Έκτου Στόλου προκάλεσε αντιδράσεις στον ελληνικό Τύπο. Ορισμένα μέσα έθεταν ζητήματα κοινωνικών τριβών, ενώ δεν έλειψαν και δημοσιεύματα με ρατσιστικό περιεχόμενο, όπως αναφορές σε «ποσοστώσεις» για μαύρες οικογένειες του αμερικανικού ναυτικού.
Ταυτόχρονα, το καθεστώς των συνταγματαρχών προσπαθούσε να ισορροπήσει ανάμεσα στις οικονομικές του σχέσεις με τα αραβικά κράτη και στην ανάγκη να ικανοποιήσει τις στρατηγικές απαιτήσεις των ΗΠΑ, ιδιαίτερα μετά τον πόλεμο των «Έξι Ημερών» και την ενίσχυση της σοβιετικής ναυτικής παρουσίας στη Μεσόγειο.
- Ελευσίνα: Σημείο ελλιμενισμού για το πολεμικό ναυτικό των ΗΠΑ (NYT: 5 Ιανουάριου 1973)
Η Ελλάδα έγινε επίσημα το μεγαλύτερο home port της αμερικανικής ναυτικής παρουσίας στην Ευρώπη. Έξι αμερικανικά αντιτορπιλικά προγραμματίστηκε να ελλιμενιστούν στην Ελευσίνα, ένα βιομηχανικό λιμάνι 13 μίλια δυτικά της Αθήνας, κοντά στον χώρο όπου οι αρχαίοι Έλληνες βύθισαν τον περσικό στόλο στη Σαλαμίνα το 480 π.Χ., όπως ανέφεραν οι New York Times
Η συμφωνία Ελλάδας–ΗΠΑ προέβλεπε τη σταθμευση περίπου 6.600 ναυτών που υπηρετούσαν στο αεροπλανοφόρο και στα έξι αντιτορπιλικά συνοδείας, μαζί με 3.100 μέλη των οικογενειών τους.Η τεχνική συμφωνία επεσήμανε ότι οι εγκαταστάσεις «υπηρετούν τους σκοπούς του ΝΑΤΟ» και δεν αποτελούσαν «ναυτική βάση ή ναυπηγείο».
Η πρώτη φάση είχε ήδη ολοκληρωθεί με την άφιξη της μοίρας αντιτορπιλικών, του γραφείου υποστήριξης στόλου και 1.200 μελών των οικογενειών. Η δεύτερη φάση θα έφερνε επιπλέον 2.150 εξαρτώμενους και 4.500 άνδρες από το αεροπλανοφόρο και την αεροπορική του δύναμη.
Η συμφωνία, ωστόσο, θεωρήθηκε σημαντική δέσμευση των ΗΠΑ προς τη χούντα που είχε αναστείλει τη δημοκρατική λειτουργία για πάνω από πέντε χρόνια. Στο πλαίσιο της αμερικανικής προεκλογικής εκστρατείας, οι Ρεπουμπλικανοί επέμεναν ότι η Ελλάδα ήταν απαραίτητη ως βάση για την προστασία του Ισραήλ, αλλά η Αθήνα απάντησε ότι δεν θα επιτρέψει χρήση εδάφους για επιθετικούς σκοπούς κατά των Αράβων.
Σε συνέντευξη Τύπου που έδωσε ο υφυπουργός Βύρων Σταματόπουλος, απάντησε με το επιχείρημα ότι, δεδομένου πως ο Έκτος Στόλος δεν είναι ενσωματωμένη μονάδα του ΝΑΤΟ, τα αμερικανικά πολεμικά πλοία θα μπορούσαν να χρησιμοποιούν τα λιμάνια της Ελλάδας για αποστολές εκτός ΝΑΤΟ, όπως η άμυνα του Ισραήλ. «Πώς μπορούμε να του αρνηθούμε τις εγκαταστάσεις;», είπε, όπως μετέδιδαν οι New Yorkt Times τις πρώτες ημέρες του 1973.
Η χούντα του Παπαδόπουλου προσπαθούσε να κρατήσει τις ισορροπίες ανάμεσα στα αραβικά καθεστώτα με τα οποία ανέπτυσσε οικονομικές συνεργασίες και ταυτόχρονα να ικανοποιήσει τις απαιτήσεις των αμερικάνων συμμάχων που ήθελαν να αναβαθμίσουν την παρουσία τους στην Ανατολική Μεσόγειο, ιδιαίτερα μετά τον αραβοϊσραηλινό πόλεμο των «Έξι ημερών» το 1967.
- Το αυξανόμενο κόστος και τα προβλήματα της Ελευσίνας (NYT: 17 Ιουλίου 1973)
Το καλοκαίρι του 1973, οι New York Times αποκάλυπταν ότι το κόστος του σχεδίου home porting στην Ελλάδα είχε υποεκτιμηθεί σημαντικά. Το Γενικό Λογιστήριο του Κράτους στις ΗΠΑ ενημέρωσε το Κογκρέσο ότι οι αρχικές εκτιμήσεις για το κόστος δημιουργίας home port στην Ελλάδα υποεκτίμησαν σημαντικά το ποσό. Η αρχική εκτίμηση ήταν 14 εκατ. δολ., ενώ οι δαπάνες αναμένεται να ανέλθουν τουλάχιστον κατά 5 εκατ. δολ. παραπάνω. Η έκθεση επίσης αμφισβητούσε τα υποτιθέμενα οικονομικά οφέλη.
Η αρχική επιλογή για Πειραιά θεωρήθηκε κατάλληλη, αλλά το ελληνικό κράτος ενημέρωσε ότι η περιοχή ήταν «κορεσμένη», οδηγώντας σε εναλλακτικές λύσεις, μεταξύ των οποίων η Ελευσίνα για τα αντιτορπιλικά και η Μέγαρα για το αεροπλανοφόρο. Οι περιορισμένες διόδοι και η γειτνίαση με εργοστάσια τσιμέντου παρουσίαζαν πρακτικά προβλήματα, ενώ η κατασκευή μιας φορητής προβλήτας με έκταση 300-πόδια κόστιζε 3 εκατ. δολ.
Η Ελευσίνα, αν και επιλέχθηκε τελικά ως λύση ανάγκης, παρουσίαζε σοβαρά μειονεκτήματα: στενά και ρηχά κανάλια πρόσβασης, γειτνίαση με τσιμεντοβιομηχανίες που παρήγαν επιβλαβή σκόνη και έλλειψη μόνιμων υποδομών ελλιμενισμού. Η κατασκευή φορητής προβλήτας κρίθηκε δαπανηρή και επιχειρησιακά προβληματική.
Το τέλος του σχεδίου στην Ελευσίνα: ΗΠΑ και Ελλάδα συμφώνησαν τη λήξη της συμφωνίας (NYT: 30 Απριλίου 1975)
Η χούντα του Ιωαννίδη θεωρώνας ότι έχει την απόλυτη στήριξη των ΗΠΑ προχώρησε στο πραξικόπημα στην Κύπρο. Η τουρκική εισβολή που ακολούθησε το καλοκαίρι του 1974 και η κατάρρευση του καθεστώτος των συνταγματαρχών άλλαξαν ριζικά το πολιτικό πλαίσιο. Η Ελλάδα αποχώρησε από το στρατιωτικό σκέλος του ΝΑΤΟ και η νέα οικουμενική κυβέρνηση του Κωνσταντίνου Καραμανλή αναγκάστηκε να θέσει υπό αμφισβήτηση όλες τις αμερικανικές στρατιωτικές διευκολύνσεις.
Τον Απρίλιο του 1975, ΗΠΑ και Ελλάδα ανακοίνωσαν επισήμως τον τερματισμό της συμφωνίας home porting στην Ελευσίνα. Η πενταετής συμφωνία για την Ελευσίνα τερματίστηκε δύο χρόνια νωρίτερα απ’ ό,τι προβλεπόταν:
«Αθήνα, 29 Απριλίου 1975. Αξιωματούχοι των ΗΠΑ και της Ελλάδας ανακοίνωσαν σήμερα τον τερματισμό της συμφωνίας για τη χρήση του λιμανιού της Ελευσίνας κοντά στην Αθήνα ως λιμάνι βάσης για τα πλοία του Έκτου Στόλου και το κλείσιμο της αμερικανικής αεροπορικής βάσης» έγραφαν οι New York Times. Το σχέδιο για τη δεύτερη φάση -που θα έφερνε επιπλέον 6.500 Αμερικανούς στην Ελλάδα- δεν υλοποιήθηκε ποτέ.
Η Ελευσίνα έπαψε να αποτελεί βάση του Έκτου Στόλου, κλείνοντας ένα κεφάλαιο που ανέδειξε τη στενή, αλλά συχνά αντιφατική, σχέση της Ελλάδας με τη στρατηγική των ΗΠΑ στην Ανατολική Μεσόγειο εκείνη την εποχή.
Η Ελευσίνα σήμερα και η ιστορική μνήμη
Η ιστορία της Ελευσίνας συναντά σήμερα τις σύγχρονες προκλήσεις σχετικά με την αναβάθμιση του λιμανιού, το στρατηγικό ενδιαφέρον των ΗΠΑ και τον ρόλο της Ελλάδας στην Ανατολική Μεσόγειο.
Η σημερινή συζήτηση αποκτά έτσι ένα ιστορικό βάθος που ξεπερνά τις τρέχουσες επενδύσεις. Το λιμάνι δεν είναι απλώς ένας ακόμη κόμβος υποδομών, αλλά ένας χώρος όπου συμπυκνώνονται δεκαετίες γεωπολιτικών και γεωοικονομικών ανταγωνισμών, πολιτικών επιλογών και διεθνών ισορροπιών.
Η ιστορία της Ελευσίνας δείχνει ότι τα μεγάλα στρατηγικά σχέδια δεν κρίνονται μόνο από τη γεωγραφική θέση, αλλά και από το πολιτικό, κοινωνικό και διεθνές περιβάλλον, μέσα στο οποίο καλούνται να υλοποιηθούν.
Υποδοχή της πρώτης ελληνικής, υπερσύγχρονης φρεγάτας Belharra “Κίμων” © InTime
