Το ρήγμα ανάμεσα στην έγκυρη ενημέρωση και τα ανεξέλεγκτα fake news βαθαίνει μέρα με τη μέρα. Bots που πολλαπλασιάζονται σαν αμοιβάδες, ανώνυμοι λογαριασμοί που κάνουν χρυσές δουλειές, και αυτό τώρα που τα social media γίνονται ο πυρήνας της ενημέρωσης.
Σύμφωνα με έρευνα της MARC, τα social είναι κύρια πηγή ενημέρωσης για το 37,2% των πολιτών-ακολουθεί η τηλεόραση με 35% και πολύ πιο κάτω τα ειδησεογρφικά sites με 18,6%. Για την Generation Z-τους γεννημένους στην αυγή του 21ου αιώνα-, τα πράγματα είναι εντελώς διαφορετικά, καθώς το 70,3% των νέων δηλώνει ότι ενημερώνεται μέσω των Μέσων Κοινωνικής Δικτύωσης. Οι 9 στους 10 της νεότερης γενιάς δηλώνουν ότι κάνουν καθημερινή χρήση των social.
Κι όμως, την ίδια ώρα το 74,8% των ερωτηθέντων-σε όλες τις ηλικίες αναγνωρίζουν ότι ο διάλογος που αναπτύσσεται στα social media κυριαρχείται από την τοξικότητα και την εχθρικό λόγο. Ακόμη, το 86,7% ανησυχεί για τη διάδοση fake news μέσω των κύριων πηγών πληροφόρησης που επιλέγει…
Παρ ’όλα αυτά, οι… «κακές συνήθειες» δεν κόβονται. Όπως είδαμε στην αρχή, οι ερωτηθέντες-κυρίως οι νεότεροι-επιστρέφουν καθημερινά και με συνέπεια για ενημέρωση στους τόπους του «ψηφιακού εγκλήματος», εν γνώσει τους ότι κάτι δεν πάει καλά. Παρότι οι ίδιοι, σε ποσοστό 73,5% αναγνωρίζουν πως είναι δύσκολο ένας πολίτης να διακρίνει μια ψευδή είδηση. Ακόμα χειρότερα, η Τεχνητή Νοημοσύνη κάνει πιο δύσκολο να ξεχωρίσει κάποιος τι είναι αληθινό, όπως πιστεύει το 83% των ερωτηθέντων.
Τι είναι όμως αυτό που έλκει τους πολίτες, αν και στην έρευνα οι εννέα στους δέκα αναγνωρίζουν ότι τα fake news δημιουργούν σοβαρό πρόβλημα στη δημοκρατία ή ότι επηρεάζουν σοβαρά τις ζωές των πολιτών (88,1%);
Η πιθανή απάντηση είναι πως, ιδιαίτερα με την «εισβολή» της Τεχνητής Νοημοσύνης στα ψηφιακά μέσα, η πληροφορία είναι ανοχύρωτη απέναντι στο ψέμα, που έχει αναχθεί από πολλά κέντρα σε… επιστήμη. Ιδιαίτερα αποτελεσματική μέθοδος είναι η επανάληψη του ψέματος σε παραλλαγές ή το ψέμα πάνω στο ψέμα. Παλιά μέθοδος με ασύλληπτα σύγχρονα μέσα.
Νετανιάχου και Σοφία Μητσοτάκη: Δύο πρόσφατα παραδείγματα
Δύο πρόσφατα παραδείγματα-χωρίς να μπω στην ουσία των περιστατικών. Κυκλοφόρησε στο διαδίκτυο κυρίως ότι ο Νετανιάχου είναι νεκρός από πύραυλο του Ιράν. Ο Ισραηλινός πρωθυπουργός παρουσιάστηκε την επόμενη μέρα σε βίντεο, να πίνει καφέ σε ένα κατάστημα. Αυτό δεν πτόησε τους ψιθυριστές που επανήλθαν με «τεκμήρια» ότι το βίντεο είναι προϊόν Τεχνητής Νοημοσύνης, ότι ήταν τραβηγμένο το 2024. Πριν απ’ όλα αυτά, κυκλοφόρησε ότι ο Νετανιάχου εμφανίζεται εξαδάκτυλος, με αποτέλεσμα ο ίδιος να δείχνει στην κάμερα την ανοιχτή του παλάμη για επιβεβαίωση… Άλλο παράδειγμα, το εισιτήριο της επιστροφής της κόρης του πρωθυπουργού, Σοφίας Μητσοτάκη, με πτήση από το Ντουμπάι. Κυκλοφόρησε από ανώνυμα sites και αναπαράχθηκε αστραπιαία ότι ταξίδεψε με ιδιωτική πτήση, με λεφτά των φορολογουμένων κλπ. Όταν εμφανίστηκε το εισιτήριο της πτήσης, ξεδιπλώθηκαν θεωρίες για πλαστό εισιτήριο. Όταν εμφάνισαν και άλλοι συνταξιδιώτες τα δικά τους είχαμε νέο γύρο θεωριών συνωμοσίας, ενώ οι φωτογραφίες από το εσωτερικό του αεροσκάφους αποδόθηκαν στα κατορθώματα της Τεχνητής Νοημοσύνης.
Παρακολουθήσαμε και στις δύο περιπτώσεις με πόση επιμονή αλλά και «επιχειρήματα» επανέρχονταν οι ψηφιακοί σχολιασμοί από συγκεκριμένους λογαριασμούς, για να σπείρουν αμφιβολίες μέχρι το τέλος. Σε βαθμό, που ακόμα και ένας που κάνει το τσεκ επαλήθευσης σε όλα αυτά, ίσως στο υποσυνείδητό του κάτι να του μένει, ίσως να αναρωτιέται «μήπως τελικά δεν έγιναν έτσι τα πράγματα;». Μπορεί να μην πείθεται, αλλά ο σπόρος της αμφιβολίας είναι εκεί, κάνει τη δουλειά του.
Κάπως έτσι διαμορφώνονται παράλογες πεποιθήσεις σε ικανό τμήμα της κοινής γνώμης, όπως ότι ο ένας στους τέσσερις θεωρεί βέβαιο ότι… μας ψεκάζουν. Και επειδή οι γενικεύσεις δεν αντανακλούν πάντα την ακριβή εικόνα, την πεποίθηση αυτή συμμερίζεται το 24,5% της Generation X, το 32% όλων όσοι έχουν πτυχίο ΑΕΙ ή μεταπτυχιακά και ακόμη-δείκτης με πολιτικό ενδιαφέρον-το 30,5% όλων όσοι δηλώνουν «χωρίς ταύτιση» με πολιτικό φορέα.
Ας μην πάμε στις συνωμοσιολογίες για το ξυλόλιο στο δυστύχημα στα Τέμπη, που-μετά τις τόσες και τόσες αποκαλύψεις- το58,2% εξακολουθεί να πιστεύει ότι υπήρχε παράνομο φορτίο, που προκάλεσε την έκρηξη. Ας αναφέρουμε ότι αυτό πιστεύει το 74,2% της Generation Z- της νεότερης γενιάς, δηλαδή- αλλά και έξι στους δέκα που έχουν μεταπτυχιακές σπουδές!
Είναι φανερό πως μια απλή διάψευση, ένα αδιάσειστο τεκμήριο δεν αρκεί για να ανακόψει το τσουνάμι της φάλτσας πληροφορίας, των επινοημένων σεναρίων, των αμέτρητων θεωριών συνωμοσίας. Η κρίση εμπιστοσύνης στους θεσμούς και τα υψηλά ιστάμενα πρόσωπα, η ισχυρή πολιτική πόλωση που διαχωρίσει ομάδες και τις ταξινομεί σε «θέσεις μάχης», η κουλτούρα παραπολιτικής πληροφόρησης που ανθεί στον τόπο μας είναι το έδαφος που ένα fake news μπορεί να αντέχει στο χρόνο, να διαμορφώνει ακόμα και πολιτικές συνειδήσεις. Ο περιβόητος αλγόριθμος αποδεικνύεται προς το παρόν ανίκητος και οι ηθικοί φραγμοί και περιορισμοί στην ασυδοσία των εξ επαγγέλματος ψευδολόγων είναι σύντομο ανέκδοτο.
