Προσκύνημα ή κάλπη; Αυτό μοιάζει να είναι το δίλημμα γύρω από την επίσκεψη Τσίπρα στο Άγιο Όρος. Οι μεν βλέπουν δικαίωμα ή/και προσωπική αναζήτηση, οι δε ψηφοθηρία. Και κάπως έτσι, μια επίσκεψη δημιουργεί πολύ θόρυβο και αρκετή ευκολία, τόσο στην καταδίκη, όσο και στην υπεράσπισή της.
Στη μία πλευρά, το «πήγε για ψηφοθηρικούς λόγους» και η καταγγελία ότι «νομιμοποιεί»με την επίσκεψη, ένα ανελεύθερο καθεστώς. Στην άλλη, το «δικαίωμά του, ο καθένας μπορεί να πηγαίνει όπου θέλει». Μόνο που στο Άγιο Όρος αυτό το τελευταίο δεν ισχύει ακριβώς: οι γυναίκες δεν μπορούν να πάνε.
Διάβασα επίσης ότι δικαιούται να αναθεωρεί τις φιλοσοφικές ή θρησκευτικές του αντιλήψεις χωρίς να δίνει λογαριασμό σε κανέναν. Ασφαλώς. Δεν χρειάζεται, όμως, να υποθέσουμε ούτε θρησκευτική μεταστροφή ούτε μεταφυσική αγωνία για να ερμηνεύσουμε μια επίσκεψη που ο ίδιος επέλεξε να δημοσιοποιήσει με τις αντίστοιχες επαγγελματικές φωτογραφίες. Εν ολίγοις, αν θες πραγματικά μόνο να προσευχηθείς, δεν… κουβαλάς και το συνεργείο. Γιατί τότε έχει κι ένα πιο ηχηρό επικοινωνιακό μήνυμα.
Η δική μου ανάγνωση είναι λοιπόν απλούστερη: πρόκειται για μια κίνηση με σαφή επικοινωνιακή στόχευση και πολιτικούς συμβολισμούς. Ενδεχόμενο προσωπικό ενδιαφέρον και πολιτική επιδίωξη μπορούν, άλλωστε, να συνυπάρχουν.
Δεν είναι καν πρωτόγνωρο. Ο Τσίπρας είχε επισκεφθεί το Άγιο Όρος και το 2014, ως αρχηγός της αξιωματικής αντιπολίτευσης. Ε, τότε έπιασε! Και τον Ιανουάριο του 2015 είχε απελευθερώσει το λευκό περιστέρι στα Θεοφάνεια στον Πειραιά. Η γλώσσα των συμβόλων στο πεδίο της θρησκείας -και όχι μόνο- τού είναι γνώριμη.
Ένας πολιτικός που φιλοδοξεί να διεκδικήσει την πρωθυπουργία επιδιώκει να απευθυνθεί πέρα από τον στενό ιδεολογικό του χώρο. Και σε ανθρώπους για τους οποίους η πίστη, η παράδοση και η θρησκευτική ταυτότητα έχουν σημασία. Η πραγματικότητα στην Ελλάδα δείχνει μεγάλα ποσοστά θρησκευτικότητας. Άλλωστε δεν χρειάζεται να μοιράζεται όλες τις πεποιθήσεις τους για να τους αναγνωρίζει ως συνομιλητές.
Γενικώς, οι πολιτικοί επισκέπτονται εργοστάσια, ανεβαίνουν σε λεωφορεία, πίνουν ποτά με νέους και, ενίοτε… αρμέγουν και αγελάδες. Κάθε τέτοια εικόνα επιχειρεί να πει κάτι: «σας βλέπω, σας ακούω, μπορώ να σας εκπροσωπήσω». Το αν πείθει είναι άλλο ζήτημα. Εξαρτάται από πολλές παραμέτρους και στην Ελλάδα, η συμμετοχή πολιτικών σε θρησκευτικά δρώμενα, είναι κανόνας.
Η λέξη «ψηφοθηρία», όμως, προσθέτει στην περιγραφή μια έτοιμη καταδίκη. Για να έχει ουσία η κριτική, χρειάζεται να δείξει τι ακριβώς θεωρεί προσποιητό, ασυνεπές ή προβληματικό.
Αντίστοιχα, το «δικαίωμά του» δεν τελειώνει τη συζήτηση. Το δικαίωμα σε μια επίσκεψη δεν συνεπάγεται απαλλαγή από την πολιτική κριτική. Το άβατο και η ισότητα είναι πραγματικά θέματα. Δεν εξαφανίζονται επειδή απλώς μπορεί να συμπαθούμε τον επισκέπτη. Αλλά αυτό ανοίγει μια ευρύτερη συζήτηση για τη χώρα μας, όπου επί προεδρίας Κατερίνας Σακελλαροπούλου, ακόμη και η ίδια η αρχηγός του κράτους δεν μπορούσε, ως γυναίκα, να επισκεφθεί ένα μέρος της επικράτειας.
Έχει ενδιαφέρον, τελικά, πόσο η προηγούμενη σχέση μας με ένα πρόσωπο καθορίζει την ανάγνωση της ίδιας εικόνας. Άλλος βλέπει άνοιγμα, άλλος προδοσία, άλλος υποκρισία. Ιδίως όταν υπάρχει ιδεολογική ταύτιση ή προηγούμενη απογοήτευση, η αντίδραση είναι κατανοητή. Δεν αποτελεί, όμως, από μόνη της απόδειξη για τα κίνητρα του άλλου.
Προσκύνημα ή κάλπη, λοιπόν; Τίποτε από τα δύο, όπως τίθεται το δίλημμα. Μια δημόσια πολιτική κίνηση, με συμβολισμούς που μπορούμε να κρίνουμε χωρίς ούτε να πιστοποιούμε την πίστη του ούτε να προεξοφλούμε την υποκρισία του. Ας κρίνουμε λοιπόν τον συμβολισμό, τη συνέπεια και τις θέσεις του. Για τις προσωπικές του πεποιθήσεις δεν μπορούμε να αποφανθούμε. Για το δημόσιο μήνυμα που επέλεξε να εκπέμψει, μπορούμε.
