Ένας παραγωγός μπορεί να καλλιεργεί ποιοτικά ακτινίδια, να πληρώνει ακριβότερα την ενέργεια και την εργασία και, στο τέλος, να μην ξέρει αν η τιμή πώλησης θα καλύψει το κόστος του. Την ίδια στιγμή, ο καταναλωτής πληρώνει ακριβά. Πώς γίνεται να πιέζονται και οι δύο; Η απάντηση δεν βρίσκεται σε έναν εύκολο ένοχο, αλλά στον τρόπο με τον οποίο οργανώνεται —ή δεν οργανώνεται— η παραγωγή, η γνώση, η εργασία και η εμπορία.
Το πρώτο πρόβλημα είναι πολιτικό με την ουσιαστική έννοια του όρου: η απόσταση ανάμεσα στη λήψη αποφάσεων και στην πραγματική οικονομία. Ένα υπουργείο μπορεί να σχεδιάζει ένα πρόγραμμα από την Αθήνα, αλλά δεν θα μάθει από έναν πίνακα Excel γιατί ένα χωριό δεν βρίσκει εργάτες στη συγκομιδή, γιατί ένα αντλιοστάσιο δεν ηλεκτροδοτείται ή γιατί μια μονάδα συσκευασίας δεν μπορεί να χρηματοδοτηθεί. Χρειάζονται τακτικές επιτόπιες επισκέψεις, ανοικτές συναντήσεις με παραγωγούς και επιχειρήσεις, δημοσιοποίηση των προβλημάτων και συγκεκριμένη προθεσμία απάντησης. Όχι άλλη μία φωτογραφία σε μια αγροτική έκθεση.
Το δεύτερο πρόβλημα είναι η διαπραγματευτική ανισορροπία. Όταν εκατοντάδες μικροί παραγωγοί πωλούν χωριστά ένα ευπαθές προϊόν, ο αγοραστής έχει συχνά περισσότερες εναλλακτικές και καλύτερη πληροφόρηση. Αυτό δεν σημαίνει ότι κάθε έμπορος κερδοσκοπεί: η ψύξη, η διαλογή, οι απώλειες, η μεταφορά και η πρόσβαση σε πελάτες έχουν πραγματικό κόστος. Σημαίνει όμως ότι ο κατακερματισμός μπορεί να περιορίζει την ισχύ του παραγωγού. Η λύση δεν είναι υποχρεωτικά να μεγαλώσει κάθε χωράφι. Είναι να μεγαλώσει η οικονομική κλίμακα με την οποία τα χωράφια εμφανίζονται στην αγορά.
Μια ομάδα παραγωγών θα μπορούσε να διαπραγματεύεται από κοινού, να προγραμματίζει ποσότητες και ποιοτικά χαρακτηριστικά, να προσλαμβάνει εμπορικό διευθυντή και να επενδύει σε κοινή ψύξη ή συσκευασία. Όχι ένας συνεταιρισμός μόνο στα χαρτιά, αλλά μια επιχείρηση με διαφανείς λογαριασμούς, ανεξάρτητο έλεγχο, επαγγελματική διοίκηση και στόχους που μετρώνται σε καθαρή τιμή παραγωγού και πωλήσεις. Η συμμετοχή πρέπει να αποδεικνύει οικονομικό όφελος, όχι να επιβάλλεται με συνθήματα.
Υπάρχει όμως και ένα βαθύτερο ερώτημα: γιατί να πληρωθεί ακριβότερα ένα προϊόν, αν δεν προσφέρει κάτι που η αγορά μπορεί να αναγνωρίσει; Εδώ μπαίνει το πανεπιστήμιο. Μια σταθερή σύμπραξη παραγωγών, επιχειρήσεων και ερευνητικών ομάδων μπορεί να δοκιμάσει ποικιλίες, να μειώσει υπολείμματα και απώλειες, να βελτιώσει τη συντήρηση, να τεκμηριώσει ποιοτικά χαρακτηριστικά και να αναπτύξει προϊόντα μεταποίησης. Η έρευνα αποκτά αξία όταν βγαίνει από το εργαστήριο και περνά στην παραγωγή — και όταν ο παραγωγός συμμετέχει στο οικονομικό της αποτέλεσμα.
Σκεφτείτε ένα περιφερειακό πρόγραμμα για το ακτινίδιο: παραγωγοί ορίζουν το εμπορικό πρόβλημα, πανεπιστημιακό εργαστήριο δοκιμάζει λύσεις συντήρησης και ποιοτικής διαφοροποίησης, ένα συσκευαστήριο εφαρμόζει πιλοτικά τα αποτελέσματα και ένας εξαγωγέας ελέγχει αν οι πελάτες πληρώνουν περισσότερο. Αν δεν προκύπτει καλύτερη καθαρή τιμή ή μικρότερη φύρα, το πρόγραμμα ανασχεδιάζεται. Αυτό είναι εφαρμοσμένη καινοτομία, όχι μια ακόμη μελέτη που μένει σε συρτάρι.
Καμία όμως επένδυση δεν λειτουργεί χωρίς ανθρώπους. Στην περιφέρεια, η έλλειψη εργαζομένων μπορεί να ακυρώσει ακόμη και ένα άρτιο επιχειρηματικό σχέδιο. Η απάντηση ξεκινά από αξιοπρεπείς αμοιβές, στέγαση, μεταφορές, κατάρτιση και κίνητρα παραμονής ή επιστροφής των νέων. Χρειάζεται επίσης οργανωμένη νόμιμη προσέλκυση εργαζομένων από το εξωτερικό. Η Συρία και ο Λίβανος θα μπορούσαν να εξεταστούν ως χώρες συνεργασίας, εφόσον υπάρχουν κατάλληλες διμερείς διαδικασίες και πραγματικό ενδιαφέρον.
Στην Ανατολική Μακεδονία και Θράκη το θέμα δεν αφορά μόνο τη συγκομιδή. Αφορά τη διατήρηση ζωντανών οικισμών σε μια συνοριακή περιοχή. Οι επαγγελματικές δεξιότητες μπορούν να καλλιεργηθούν. Η μακροχρόνια ένταξη όμως απαιτεί ελληνική γλώσσα, σχολείο για τα παιδιά, πρόσβαση σε υπηρεσίες, σεβασμό στους νόμους και συμμετοχή στην τοπική ζωή. Η πολιτισμική συνοχή αποτελεί πραγματικό αντικείμενο σχεδιασμού, χωρίς η θρησκεία ή η καταγωγή να μετατρέπονται σε γενικό τεκμήριο καταλληλότητας ή αποκλεισμού. Άλλο η εποχική μετάκληση, άλλο μια σοβαρή πολιτική οικογενειακής εγκατάστασης.
Υπάρχει και ένα ακόμη πρακτικό εμπόδιο: το κεφάλαιο. Μια ομάδα παραγωγών δεν μπορεί να πετύχει καλύτερες τιμές αν αδυνατεί να χρηματοδοτήσει αποθήκευση, πιστοποιήσεις και εμπορική παρουσία. Χρειάζονται εγγυοδοτικά εργαλεία, επενδυτικά δάνεια και ενισχύσεις με αντικειμενικά κριτήρια για κάθε βιώσιμη επιχείρηση, όχι μόνο με ηλικιακά κριτήρια. Και χρειάζεται να αξιολογείται το αποτέλεσμα: πόση προστιθέμενη αξία έμεινε στην περιοχή, πόσες σταθερές θέσεις εργασίας δημιουργήθηκαν, πόσο αυξήθηκε η καθαρή απόδοση του παραγωγού.
Η νέα ελληνική περιφέρεια δεν θα προκύψει από μια επιδότηση ή μια καμπάνια προβολής. Θα προκύψει όταν η πολιτική ακούει το χωριό, η επιστήμη λύνει προβλήματα της παραγωγής, οι παραγωγοί αποκτούν κοινή εμπορική ισχύ και οι επιχειρήσεις βρίσκουν ανθρώπους και χρηματοδότηση για να αναπτυχθούν. Τότε θα μπορούμε να συζητάμε σοβαρά όχι μόνο πόσο παράγει η Ελλάδα, αλλά πόση από την αξία αυτής της παραγωγής μένει τελικά στην Ελλάδα.
Πέντε δεσμεύσεις πολιτικής με μετρήσιμο αποτέλεσμα
Πολιτική στο πεδίο. Τριμηνιαίες ανοικτές περιφερειακές ακροάσεις σε παραγωγικές περιοχές, με δημόσιο μητρώο προβλημάτων, αρμόδιο φορέα και προθεσμία επίλυσης.
Συνεργασία που αποδίδει. Ενισχύσεις σε οργανώσεις παραγωγών με επαγγελματική διοίκηση και έλεγχο, συνδεδεμένες με κοινές πωλήσεις, μειωμένο κόστος και βελτιωμένη καθαρή τιμή.
Πανεπιστήμιο μέσα στην παραγωγή. Περιφερειακά εργαστήρια εφαρμοσμένης αγροδιατροφής με συμπράξεις παραγωγών–πανεπιστημίων–επιχειρήσεων και πιλοτικά έργα που αξιολογούνται με εμπορικά αποτελέσματα.
Εργασία και εγκατάσταση. Τοπική χαρτογράφηση αναγκών, νόμιμες διακρατικές οδοί πρόσληψης, στέγαση, γλωσσική εκπαίδευση και κίνητρα παραμονής νέων και οικογενειών.
Κεφάλαιο για πραγματική αξία. Χρηματοδότηση κοινής ψύξης, μεταποίησης, πιστοποίησης και εξαγωγικού branding με δείκτες απασχόλησης, εξαγωγών και προστιθέμενης αξίας στην περιφέρεια.
Στο επόμενο άρθρο: Γιατί η συνεργασία δεν είναι απλώς κοινωνική αρετή, αλλά η οικονομική υποδομή που λείπει από τη μικρή ελληνική παραγωγή.
