«Κάνουμε το μεγαλύτερο ανεξέλεγκτο πείραμα που έγινε ποτέ με τον νου των παιδιών μας. Δεν γνωρίζουμε ποιες θα είναι οι συνέπειες, αλλά είμαστε σχεδόν βέβαιοι ότι δεν θα είναι θετικές». Ήταν Σεπτέμβριος του 2024 όταν ο πρωθυπουργός, Κυριάκος Μητσοτάκης, από το βήμα εκδήλωσης, που διοργάνωσε η Αυστραλία με θέμα «Protecting Children in the Digital Age», στο πλαίσιο της 80ής Γενικής Συνέλευσης του ΟΗΕ, έβαζε στο τραπέζι το θέμα της απαγόρευσης της χρήσης των social media μέσω του καθορισμού ορίου ψηφιακής ενηλικίωσης, ήτοι για νέους κάτω των 15 ετών.
Έκτοτε πολύ νερό κύλησε στο αυλάκι, η Ελλάδα πρωτοστάτησε σε ευρωπαϊκές θεσμικές πρωτοβουλίες για την προστασία των ανηλίκων από τις επιπτώσεις της ανεξέλεγκτης χρήσης των μέσων κοινωνικής δικτύωσης, και πλέον από την ερχόμενη εβδομάδα, η χώρα δείχνει έτοιμη να αντιμετωπίσει τον «ελέφαντα στο δωμάτιο». Χαρακτηρισμό που έχει αποδώσει στο όλο θέμα ο υπουργός Ψηφιακής Διακυβέρνησης, Δημήτρης Παπαστεργίου, του οποίου την υπογραφή -ή τη συνυπογραφή- φέρουν, άλλωστε, και όλα τα θεσμικά βήματα, που έχουν γίνει μέχρι σήμερα για τη θωράκιση της «ψηφιακής ηρεμίας» των ανηλίκων στην Ελλάδα.
Και όντως το θέμα του εθισμού των ανηλίκων στο Internet και κυρίως στα social media είναι «ελέφαντας στο δωμάτιο», το μεγάλο πρόβλημα που όλοι γνωρίζουν, αλλά για το οποίο κανείς μέχρι, πρότινος, δεν ήθελε αντιμετωπίσει παρεμβατικά: 9 στα 10 παιδιά ηλικίας 5-12 ετών είναι χρήστες του Διαδικτύου, ενώ στις ηλικίες άνω των 10 ετών η χρήση είναι καθολική (97%). Μάλιστα, ο μέσος χρόνος που αφιερώνουν τα παιδιά στο Internet, σύμφωνα με τη Focus Bari, είναι τα 100 λεπτά ημερησίως, ενώ κυριότερος λόγος χρήσης αποτελεί η αναζήτηση ψυχαγωγικού περιεχομένου.
Πληροφορίες φέρουν το Μέγαρο Μαξίμου και τον πρωθυπουργό, που χειρίζεται προσωπικά το ζήτημα, έχοντας βάλει εξ αρχής υψηλά στην κυβερνητική ατζέντα το όλο θέμα, να αποκρυσταλλώνουν το επόμενο διάστημα τη στάση της Ελλάδας, υιοθετώντας μια σκληρή γραμμή για τη χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης από παιδιά και εφήβους, μετατρέποντας τη δημόσια συζήτηση σε συγκεκριμένο ρυθμιστικό σχέδιο.
Τι θα κάνει η Ελλάδα και ο ρόλος του kids.wallet
Η Ελλάδα έχει βρεθεί στην πρώτη γραμμή στην ευρωπαϊκή -αλλά και την παγκόσμια- προμετωπίδα για την αντιμετώπιση του όλου θέματος, και πλέον δείχνει να είναι στην τελική ευθεία για την αντιμετώπιση του. Πληροφορίες αναφέρουν ότι η Ελλάδα είναι «πολύ κοντά» στο να ανακοινώσει απαγόρευση χρήσης social media για παιδιά κάτω των 15 ετών.
Το επιχείρημα της κυβέρνησης είναι ότι οι πλατφόρμες λειτουργούν με σχεδιασμό που μεγιστοποιεί τον χρόνο παραμονής και επιβραβεύει τη διαρκή εμπλοκή: ατελείωτο σκρολάρισμα, ειδοποιήσεις, αλγοριθμικές προτάσεις και κοινωνική επιβεβαίωση σε πραγματικό χρόνο. Σε αυτό το πλαίσιο, η Ελλάδα φαίνεται να μετακινείται από τη λογική της ενημέρωσης και της σύστασης σε ένα πιο ξεκάθαρο όριο πρόσβασης, με στόχο να καθυστερήσει η «ηλικία πρώτης εγγραφής» και να γίνει δυσκολότερη η ανεξέλεγκτη πρόσβαση.
Ένα σημαντικό ερώτημα αφορά το πώς θα γίνει εφικτή η απαγόρευση της πρόσβασης, καθώς θα πρέπει να δημιουργηθεί μία σχετική τεχνική λύση. Κεντρικό εργαλείο στην όλη μεταρρύθμιση που προωθείται θα είναι -εκτός απροόπτου- το Kids Wallet, το «πορτοφόλι» ψηφιακής ταυτότητας και γονικής εποπτείας, που εγκαθίσταται στις συσκευές που χρησιμοποιούν τα παιδιά και επιτρέπει επαλήθευση ηλικίας σε ψηφιακές υπηρεσίες, αλλά και σε φυσικές συναλλαγές όπου απαιτείται έλεγχος ηλικίας.
Η αρχιτεκτονική που περιγράφεται σε επίσημες ανακοινώσεις βασίζεται σε «διακριτικά ηλικίας» (age tokens): όταν μια υπηρεσία ζητά επαλήθευση, το σύστημα δεν χρειάζεται να αποκαλύψει πλήρη στοιχεία ταυτότητας, αλλά μπορεί να επιστρέψει μόνο μια δυαδική απάντηση του τύπου «άνω των 15» ή «κάτω των 15». Με αυτόν τον τρόπο, η κυβέρνηση επιχειρεί να απαντήσει σε δύο προβλήματα ταυτόχρονα: αφενός, στη δυσκολία εφαρμογής ενός ορίου σε έναν κόσμο όπου η ημερομηνία γέννησης δηλώνεται εύκολα ψευδώς. Αφετέρου, στον κίνδυνο ένα αυστηρό age verification να εξελιχθεί σε ένα ευρύ σύστημα συλλογής προσωπικών δεδομένων, κάτι που θα προκαλούσε αντιδράσεις σε επίπεδο ιδιωτικότητας.
Τι έχει γίνει μέχρι τώρα
Η Ελλάδα ήδη από τον Δεκέμβριο του 2024 η Ελλάδα έχει παρουσιάσει εθνική στρατηγική Προστασίας των Ανηλίκων από τον Εθισμό στο Διαδίκτυο, την οποία μάλιστα έχει παρουσιάσει σε πανευρωπαϊκό επίπεδο. «Ακριβώς όπως δεν θα αφήναμε ένα 12χρονο παιδί να περπατήσει μόνο του στις Βρυξέλλες χωρίς να γνωρίζει την πόλη, πρέπει να αισθανόμαστε την ίδια ευθύνη, όταν του επιτρέπουμε να περιηγηθεί στο διαδίκτυο» είχε αναφέρει τότε από τις Βρυξέλλες ο Έλληνας ο Δημήτρης Παπαστεργίου.
Mάλιστα, 13 κράτη-μέλη σε πανευρωπαϊκό επίπεδο έχουν υπερψηφίσει ελληνική πρόταση για την καθιέρωση της ψηφιακής ηλικίας ενηλικίωσης και την καθιέρωση μεθόδων επαλήθευσης ηλικίας (age verification) για την πρόσβαση σε ψηφιακές υπηρεσίες. Το σχετικό non-paper έχουν συνυπογράψει Γαλλία, Ισπανία, Δανία, Κύπρος, Σλοβενία και Ιταλία, ενώ το στηρίζουν η Κροατία, Σλοβακία, η Αυστρία, Βέλγιο, Γερμανία και μερικώς η Σουηδία και η Ολλανδία). καθώς και τον ορισμό της ψηφιακής ενηλικίωσης.
Ήδη το υπουργείο Ψηφιακής Διακυβέρνησης έχει ζητήσει από τις μεγάλες ψηφιακές πλατφόρμες -Google, Meta, Snapchat και Tik Tok- να υιοθετήσουν εθελοντικά την επαλήθευση ηλικίας μέσω KidsWallet και gov.gr Wallet. Όπως ανέφερε το υπουργείο στην επιστολή του προς τις πλατφόρμες, «ενώ δεν υπάρχει προς το παρόν εθνικό όριο ηλικίας για την πρόσβαση στις υπηρεσίες κοινωνικής δικτύωσης στην Ελλάδα, είναι πιθανό ένα τέτοιο όριο να εισαχθεί τελικά, είτε μέσω εθνικής νομοθεσίας είτε μέσω κανόνων σε επίπεδο ΕΕ».
Στο πλαίσιο της εθνικής στρατηγικής, η Ελλάδα έχει παρουσιάσει το ψηφιακό εργαλείο «parco.gov.gr», το οποίο «προσφέρει μηχανισμό επαλήθευσης ηλικίας και εφαρμογή γονικού ελέγχου, δίνοντας στους γονείς ουσιαστική στήριξη για την προστασία των παιδιών τους στο διαδίκτυο». Σε εθνικό επίπεδο έχει αναλάβει πρωτοβουλίες για τη θωράκιση των ανηλίκων από τον ψηφιακό εθισμό, ξεκινώντας από την απαγόρευση της χρήσης κινητών τηλεφώνων στα σχολεία.
Υπάρχει έδαφος για κοινή πανευρωπαϊκή δράση;
Η ελληνική πολιτική δεν διαμορφώνεται σε κενό. Σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης, το γενικό πλαίσιο για τις πλατφόρμες έχει ήδη αλλάξει με τον Digital Services Act (DSA). Στην Ευρώπη, το βασικό πλαίσιο διαμορφώνεται από την Ευρωπαϊκή Ένωση μέσω του Digital Services Act (DSA). Ο κανονισμός δεν θεσπίζει καθολική απαγόρευση χρήσης social media από παιδιά, αλλά μεταφέρει αυξημένη ευθύνη στις ίδιες τις πλατφόρμες.
Οι μεγάλες τεχνολογικές εταιρείες υποχρεώνονται να λαμβάνουν ειδικά μέτρα προστασίας ανηλίκων, να περιορίζουν την αλγοριθμική προώθηση περιεχομένου, να απαγορεύουν τη στοχευμένη διαφήμιση προς παιδιά και να διαχειρίζονται ενεργά επιβλαβές ή εθιστικό υλικό. Η φιλοσοφία της ΕΕ βασίζεται στη ρύθμιση και στη λογοδοσία, όχι στην οριζόντια απαγόρευση.
Η φιλοσοφία είναι ρυθμιστική: λογοδοσία των πλατφορμών, περιορισμός πρακτικών που εκμεταλλεύονται την ευαλωτότητα των παιδιών, κανόνες για διαφάνεια στα συστήματα συστάσεων και μετριασμός κινδύνων που απορρέουν από το επιχειρηματικό μοντέλο της «προσοχής».
Μέσα σε αυτό το πλαίσιο, τα κράτη-μέλη δοκιμάζουν διαφορετικές εθνικές συνταγές, άλλοτε με ηλικιακά όρια, άλλοτε με γονική συναίνεση και άλλοτε με εκπαίδευση και κατευθυντήριες οδηγίες. Η Ευρώπη, συνολικά, αποφεύγει μέχρι σήμερα μια ενιαία πανευρωπαϊκή απαγόρευση, αλλά πιέζει για κοινά τεχνικά πρότυπα επαλήθευσης ηλικίας που θα είναι εφαρμόσιμα διαλειτουργικά.
Η γαλλική πρόταση και το παράδειγμα της Αυστραλίας
Η Γαλλία είναι από τις χώρες που κινήθηκαν πρώτες πιο επιθετικά σε αυτό το πεδίο: από το 2023, η εγγραφή παιδιών κάτω των 15 ετών σε social media συνδέεται με γονική συναίνεση, ενώ η συζήτηση για υποχρεωτική τεχνική επαλήθευση ηλικίας παραμένει στο τραπέζι.
Η Ισπανία, από την πλευρά της, έχει εξετάσει κατώτατο όριο στα 16 έτη και συνδυασμό ρυθμίσεων με πολιτικές ψηφιακής παιδείας, αναγνωρίζοντας ότι το όριο από μόνο του δεν αρκεί. Η Ιταλία βασίζεται κυρίως στη ρητή γονική συναίνεση, με τις αρχές προστασίας δεδομένων να επιβάλλουν συχνά κυρώσεις σε πλατφόρμες που παραβιάζουν τη νομοθεσία.
Σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες, όπως η Γερμανία, η προτεραιότητα δίνεται στην αυστηρή προστασία δεδομένων ανηλίκων και στη συμμόρφωση των πλατφορμών με κανόνες που περιορίζουν επιβλαβείς πρακτικές. Στη χώρα το όριο των 16 ετών εφαρμόζεται ήδη, με ιδιαίτερη έμφαση στην αυστηρή προστασία των προσωπικών δεδομένων των ανηλίκων.
Αντίθετα, χώρες όπως η Σουηδία και οι Κάτω Χώρες αποφεύγουν τις απαγορεύσεις και επενδύουν στη media literacy, θεωρώντας ότι η εκπαίδευση παιδιών και γονέων είναι πιο αποτελεσματική από τα νομικά όρια.
Εκτός Ευρώπης, η Αυστραλία έχει ήδη προχωρήσει ένα βήμα παραπέρα. Από τα τέλη του 2024 έχει τεθεί σε εφαρμογή απαγόρευση χρήσης social media από παιδιά κάτω των 16 ετών, καθιστώντας τη χώρα από τον Δεκέμβριο του 2025 την πρώτη δυτική δημοκρατία που εφαρμόζει τέτοιο μέτρο. Η νομοθεσία μεταφέρει την ευθύνη αποκλειστικά στις πλατφόρμες, οι οποίες υποχρεώνονται να εφαρμόσουν αυστηρά συστήματα επαλήθευσης ηλικίας.
Τα πρόστιμα για μη συμμόρφωση φτάνουν έως τα 49,5 εκατ. δολάρια Αυστραλίας. Έναν μήνα μετά την εφαρμογή, τα πρώτα δεδομένα δείχνουν μεικτά αποτελέσματα: ορισμένοι έφηβοι δηλώνουν λιγότερη πίεση και άγχος, ενώ άλλοι αναζητούν τρόπους παράκαμψης, μεταφέροντας τη δραστηριότητά τους σε λιγότερο ορατά κανάλια
Και η τεχνητή νοημοσύνη;
Την ώρα που η χρήση των social media από παιδιά και εφήβους βρίσκεται στο επίκεντρο της δημόσιας πολιτικής ατζέντας σε ολόκληρη την Ευρώπη και διεθνώς μια άλλη συζήτηση ανοίγει και έχει να κάνει με την τεχνητή νοημοσύνη. Η ανησυχία για την ψυχική υγεία των ανηλίκων λόγω εθισμού στους αλγορίθμους και έκθεσης σε επιβλαβές περιεχόμενο δεν μπορεί παρά να βάζει στο κάδρο και τη χρήση της ΑΙ.
Αυτή τη στιγμή, δεν είναι σίγουρο αν η Ελλάδα θα επεκτείνει τις πρωτοβουλίες της και στη λήψη μέτρων για την προστασία των παιδιών από την αλόγιστη χρήση εργαλείων τεχνητής νοημοσύνης. Με τον πρωθυπουργό, ωστόσο, να έχει αναφερθεί πολλάκις στην ανάγκη «ηθικής χρήσης» της ΑΙ, η ανάληψη πρωτοβουλιών και σε αυτό το πεδίο δεν θα πρέπει να αποκλείεται.
«Η πρόκληση δεν περιορίζεται μόνο στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, αλλά επεκτείνεται και στη σχέση των παιδιών με τα εργαλεία τεχνητής νοημοσύνης. Θέλουμε πραγματικά τα παιδιά μας να έχουν ψηφιακούς φίλους που μπορεί να τα οδηγήσουν σε συμπεριφορές όχι μόνο μη αποδεκτές αλλά και καταστροφικές;», διερωτήθηκε από το βήμα της εκδήλωσης του ΟΗΕ ο Έλληνας πρωθυπουργός, σημειώνοντας: «έχουμε την ευθύνη όχι μόνο να συνεργαστούμε με τις εταιρείες τεχνολογίας, αλλά και να τους καταστήσουμε σαφές ποιος θέτει τους κανόνες. Δεν χρειάζεται να βγάζουν χρήματα από την ευαλωτότητα των παιδιών μας».
