Ευρωπαϊκή μάχη για όριο ηλικίας στη χρήση των social media φαίνεται διατεθειμένη να δώσει η Ελλάδα, σηκώνοντας το γάντι σε ένα από τα πιο αμφιλεγόμενα ζητήματα της ψηφιακής εποχής: τη χρήση των μέσων κοινωνικής δικτύωσης από ανηλίκους. Αποφασίζοντας να μη συνεχίσει να αγνοεί τον «ελέφαντα στο δωμάτιο», η Ελλάδα, με αφετηρία την επιστολή του πρωθυπουργού, Κυριάκου Μητσοτάκη, προς την πρόεδρο της Κομισιόν, Ursula von der Leyen, και με φόντο τη χθεσινή επίσημη ανακοίνωση για την απαγόρευση πρόσβασης των κάτω των 15 ετών από 1ης Ιανουαρίου 2027, επιχειρεί να διαμορφώσει όχι μόνο εθνική πολιτική, αλλά και ευρωπαϊκό προηγούμενο.
Το μήνυμα που έδωσε χθες ο ίδιος ο πρωθυπουργός είναι σαφές: η εθνική δράση δεν αρκεί. Όπως τονίζει στην επιστολή του, απαιτείται ένα ενιαίο ευρωπαϊκό πλαίσιο έως το τέλος του 2026, που θα συμπληρώνει και θα ενισχύει, όπως εθνικές πρωτοβουλίες. Η Ελλάδα, πρακτικά, δεν περιορίζεται σε μια εσωτερική ρύθμιση, αλλά επιδιώκει να οδηγήσει μια πανευρωπαϊκή συζήτηση για τη θέσπιση «ψηφιακής ηλικίας ενηλικίωσης».
«Η Ελλάδα είναι η πρώτη χώρα της ΕΕ που ενσωμάτωσε τον μηχανισμό age verification στο Kids Wallet και στο Gov.gr Wallet. Πρόκειται για μια παρέμβαση που δεν μπορεί να είναι μόνο εθνική, αλλά απαιτεί συντονισμό σε ευρωπαϊκό επίπεδο» σχολίασε χθες ο υπουργός Ψηφιακής Διακυβέρνησης, Δημήτρης Παπαστεργίου.
Η χθεσινή παρέμβαση δεν προέκυψε αιφνιδιαστικά. Από τον Σεπτέμβριο του 2024, ο πρωθυπουργός είχε αναδείξει στη Γενική Συνέλευση του ΟΗΕ το ζήτημα του ψηφιακού εθισμού των ανηλίκων, περιγράφοντάς το ως ένα «ανεξέλεγκτο πείραμα» με άγνωστες συνέπειες. Από τότε, η Ελλάδα διαμόρφωσε μια συνεκτική στρατηγική, χτίζοντας παράλληλα μια «ψηφιακή συμμαχία προθύμων», με χώρες όπως η Γαλλία, η Ισπανία, η Δανία, η Κύπρος και η Ιταλία, ενώ η πρόταση για ευρωπαϊκή ηλικία ψηφιακής ενηλικίωσης έχει ήδη συγκεντρώσει πολιτική στήριξη από 13 κράτη-μέλη.
Στον πυρήνα, όμως, της ελληνικής προσέγγισης βρίσκεται η παραδοχή ότι το πρόβλημα δεν μπορεί πλέον να αντιμετωπιστεί ούτε με συστάσεις όπως όπως ούτε με την αυτορρύθμιση των πλατφορμών. Η καθημερινότητα των παιδιών έχει μεταφερθεί σε μεγάλο βαθμό στο ψηφιακό περιβάλλον και οι επιπτώσεις είναι μετρήσιμες: αύξηση άγχους και κατάθλιψης, μείωση ύπνου, ενίσχυση κοινωνικής σύγκρισης και φαινόμενα όπως το cyberbullying.
Το μήνυμα προς τους κολοσσούς των social media
Τα δεδομένα δείχνουν ότι η χρήση των social media από παιδιά και εφήβους έχει ξεπεράσει τα όρια μιας απλής συνήθειας και αποκτά χαρακτηριστικά εξάρτησης. Τα δεδομένα, που παρουσίασαν χθες οι υπουργοί Ψηφιακής Διακυβέρνησης, Δ. Παπαστεργίου, Υγείας, Α. Γεωργιάδης, και Επικρατείας, Άκης Σκέρτσος, είναι ενδεικτικά της έκτασης του φαινομένου.
Οι ίδιες οι πλατφόρμες, όπως το Facebook, το Instagram, το Facebook, μέσω αλγορίθμων που καταγράφουν κάθε «like», κάθε παύση στο scrolling και κάθε δευτερόλεπτο παρακολούθησης, δημιουργούν εξατομικευμένες ροές περιεχομένου που ενισχύουν διαρκώς την εμπλοκή του χρήστη. Η συνεχής έκθεση σε σύντομα, έντονα ερεθίσματα -όπως τα μικρά βίντεο- ενεργοποιεί τα συστήματα ανταμοιβής του εγκεφάλου, οδηγώντας σε επαναλαμβανόμενη χρήση και σταδιακή απώλεια ελέγχου.
«Οι εταιρείες τεχνολογίας παίρνουν σήμερα ένα πολύ καθαρό μήνυμα από την ελληνική Πολιτεία: το επιχειρηματικό μοντέλο που θεωρεί ότι η ψυχική υγεία των παιδιών μας είναι αναλώσιμη τελειώνει εδώ», υπογράμμισε με νόημα ο υπουργός Επικρατείας, Άκης Σκέρτσος.
Ψηφιακός εθισμός: Τι δείχνουν τα στοιχεία
Οι συνέπειες είναι ήδη ορατές. Η υπερβολική χρήση συνδέεται με διαταραχές ύπνου, οπτική κόπωση και καθιστική ζωή, αλλά και με σοβαρότερες επιπτώσεις, όπως άγχος, κατάθλιψη και χαμηλή αυτοεκτίμηση. Παράλληλα, παρατηρούνται δυσκολίες συγκέντρωσης, μείωση κοινωνικών επαφών και φαινόμενα απομόνωσης.
Το ψηφιακό περιβάλλον δημιουργεί επίσης νέους κινδύνους. Ένα σημαντικό ποσοστό εφήβων εκτίθεται σε cyberbullying, ακατάλληλο περιεχόμενο ή αλληλεπιδρά με αγνώστους. Περίπου 25% έως 30% των εφήβων εμπλέκονται σε περιστατικά διαδικτυακής παρενόχλησης, ενώ πάνω από ένας στους δέκα εμφανίζει ήδη σημάδια προβληματικής χρήσης των social media.
Ταυτόχρονα, 1 στους 4 εφήβους νιώθει δυσφορία όταν προσωπικές πληροφορίες του δημοσιοποιούνται χωρίς συναίνεση, ενώ σημαντικό ποσοστό παραμελεί βασικές δραστηριότητες λόγω των social media. «Σε όλες τις μονάδες ψυχικής υγείας τα συμπτώματα ψηφιακού εθισμού έχουν αυξηθεί πολύ και το υπουργείο Υγείας ετοιμάζει στοχευμένα προγράμματα για την αντιμετώπισή τους», σχολίασε χθες ο υπουργός Υγείας, Άδωνις Γεωργιάδης.
Πώς θα εφαρμοστεί το μέτρο
Σε αυτό το πλαίσιο, η Ελλάδα αναλαμβάνει νομοθετική πρωτοβουλία, η οποία εισάγει ένα σαφές όριο: παιδιά κάτω των 15 ετών δεν θα μπορούν να χρησιμοποιούν μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Το μέτρο δεν αφορά υπηρεσίες ιδιωτικής επικοινωνίας, αλλά πλατφόρμες όπου οι χρήστες δημιουργούν προφίλ, δημοσιεύουν περιεχόμενο και αλληλεπιδρούν δημόσια, όπως το Facebook, το Instagram και το TikTok.
Η εφαρμογή, ωστόσο, δεν θα είναι άμεση, ούτε απλοϊκή. Πρόκειται για μια σύνθετη διαδικασία, που απαιτεί χρόνο, τεχνικές λύσεις και κυρίως συνεργασία με τις ίδιες τις πλατφόρμες. Το βάρος της συμμόρφωσης μεταφέρεται στις εταιρείες τεχνολογίας, οι οποίες θα υποχρεωθούν να εγκαταστήσουν αξιόπιστους μηχανισμούς επαλήθευσης ηλικίας.
Παράλληλα, θα πρέπει να προχωρήσουν σε καθολική επανεπαλήθευση ηλικίας όλων των υφιστάμενων λογαριασμών, ώστε να εντοπιστούν και να αποκλειστούν όσοι δηλώνουν ψευδή στοιχεία.
Το ελληνικό κράτος δεν θα λειτουργεί ως «ψηφιακή αστυνομία». Ο ρόλος του είναι εποπτικός και ρυθμιστικός. Μέσω της ΕΕΤΤ, σε συνεργασία με το ΕΣΡ και την Αρχή Προστασίας Δεδομένων, θα παρακολουθεί τη συμμόρφωση και θα ενεργοποιεί τους ευρωπαϊκούς μηχανισμούς ελέγχου σε περίπτωση παραβάσεων. Οι κυρώσεις που προβλέπονται είναι ιδιαίτερα αυστηρές, φτάνοντας έως και το 6% του παγκόσμιου τζίρου των εταιρειών, ενώ μπορεί να επιβληθούν και περιορισμοί λειτουργίας.
Πρακτικά, η Ελλάδα επιδιώκει επέκταση του ευρωπαϊκού πιλοτικού προγράμματος επαλήθευσης ηλικίας πανευρωπαϊκά, υποχρεωτική χρήση του μηχανισμού επαλήθευσης ηλικίας για όλες τις πλατφόρμες κοινωνικής δικτύωσης που εξυπηρετούν χρήστες κάτω των 15 ετών, θέσπιση ευρωπαϊκής «Ψηφιακής Ηλικίας Ενηλικίωσης» στα 15 έτη, υποχρέωση για εξαμηνιαία επανεπαλήθευση ηλικίας από τις πλατφόρμες social media και δημιουργία ενός απλουστευμένου μηχανισμού συντονισμού και επιβολής κυρώσεων σε επίπεδο ΕΕ και κρατών-μελών.
Ο ρόλος του KidsWallet
Κεντρικό εργαλείο στην εφαρμογή του μέτρου θα είναι το KidsWallet, μια κρατική εφαρμογή που επιτρέπει την ασφαλή επαλήθευση ηλικίας και δίνει στους γονείς τη δυνατότητα να θέτουν όρια στη χρήση εφαρμογών. Το σύστημα βασίζεται σε «διακριτικά ηλικίας», επιτρέποντας την επιβεβαίωση χωρίς αποκάλυψη προσωπικών δεδομένων, απαντώντας έτσι σε κρίσιμες ανησυχίες για την ιδιωτικότητα. Να θυμίσουμε ότι το ελληνικό KidsWallet αποτέλεσε τον πρώτο μηχανισμό επιβεβαίωσης ηλικίας που υιοθετήθηκε από κράτος-μέλος της ΕΕ.
Η ρύθμιση δεν θα λειτουργεί ως «ψηφιακή αστυνομία» που αντικαθιστά την οικογένεια, αλλά λειτουργεί ως εργαλείο που ενισχύει την ευθύνη της. Οι γονείς καλούνται να εγκαταστήσουν το KidsWallet, να επιβεβαιώνουν ότι το παιδί δεν παρακάμπτει τις δικλίδες προστασίας και -κυρίως- να συζητούν μαζί του για τα όρια και τη σωστή χρήση της τεχνολογίας.
Πρακτικά, από την 1η Ιανουαρίου 2027 δεν θα διακοπεί απότομα η πρόσβαση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης. Το ρυθμιστικό πλαίσιο που αφορά τις μεγάλες πλατφόρμες είναι ευρωπαϊκό: οι κανόνες, οι διαδικασίες συμμόρφωσης και οι κυρώσεις καθορίζονται σε επίπεδο Ευρωπαϊκής Ένωσης και εφαρμόζονται κεντρικά. Οι αρμόδιες ελληνικές αρχές δεν «κλείνουν» πλατφόρμες, αλλά θα εντοπίζουν παραβάσεις, θα υποβάλλουν καταγγελίες και θα ενεργοποιούν τον ευρωπαϊκό μηχανισμό ελέγχου, ο οποίος αναλαμβάνει την αξιολόγηση και την επιβολή μέτρων.
Παράλληλα, η ελληνική πρωτοβουλία εντάσσεται σε ένα ευρύτερο ευρωπαϊκό πλαίσιο που ήδη εξελίσσεται. Ο Κανονισμός για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες (DSA) έχει θέσει τις βάσεις για αυξημένη λογοδοσία των πλατφορμών, ενώ η Ευρωπαϊκή Επιτροπή έχει παρουσιάσει κατευθύνσεις για συστήματα επαλήθευσης ηλικίας, με στόχο τη δημιουργία ενός διαλειτουργικού ευρωπαϊκού μηχανισμού έως το τέλος του 2026.
Με βάση το επιδιωκόμενο χρονοδιάγραμμα, στόχος είναι να υπάρξει ευρωπαϊκή διαβούλευση εντός του 2026, προσαρμογή των πλατφορμών και πλήρης εφαρμογή από το πρώτο τρίμηνο του 2027, με την Ελλάδα να επιχειρεί να μετατρέψει μια εθνική πρωτοβουλία σε ευρωπαϊκή πολιτική.
Τι δείχνει η διεθνής εμπειρία
Η διεθνής εμπειρία δείχνει ότι τέτοιες παρεμβάσεις δεν λειτουργούν ως «διακόπτης» που λύνει άμεσα το πρόβλημα, ενώ σε χώρες όπου εφαρμόζονται αντίστοιχα μέτρα, η εφαρμογή γίνεται σταδιακά, ενώ καταγράφονται και προσπάθειες παράκαμψης. Ωστόσο, οι αντίστοιχες θεσμικές παρεμβάσεις ανά τον κόσμο λειτουργούν ως ισχυρό εργαλείο περιορισμού της έκθεσης και υποχρεώνουν τις πλατφόρμες να αναλάβουν ευθύνη για το περιβάλλον που δημιουργούν.
Η ελληνική γραμμή σίγουρα δεν αναπτύσσεται σε κενό, με μια σειρά από κράτη-μέλη να ακολουθούν διαφορετικές προσεγγίσεις, δοκιμάζοντας στην πράξη διαφορετικά μοντέλα ρύθμισης. Η Γαλλία έχει ήδη κινηθεί προς ένα σύστημα όπου η εγγραφή ανηλίκων κάτω των 15 ετών συνδέεται με υποχρεωτική γονική συναίνεση, ενώ παράλληλα προχωρεί στην ανάπτυξη μηχανισμών αξιόπιστης επαλήθευσης ηλικίας.
Η Ισπανία εξετάζει αυστηρότερα κατώτατα όρια, συνδυάζοντας τους περιορισμούς με πολιτικές ψηφιακής παιδείας, αναγνωρίζοντας ότι το πρόβλημα δεν είναι μόνο ρυθμιστικό, αλλά και εκπαιδευτικό. Η Ιταλία, από την πλευρά της, δίνει έμφαση στην προστασία των προσωπικών δεδομένων και στην επιβολή κυρώσεων προς τις πλατφόρμες που παραβιάζουν τη νομοθεσία.
Σε άλλες ευρωπαϊκές χώρες, όπως η Γερμανία, η προτεραιότητα δίνεται στην αυστηρή προστασία δεδομένων ανηλίκων και στη συμμόρφωση των πλατφορμών με κανόνες που περιορίζουν επιβλαβείς πρακτικές. Στη χώρα το όριο των 16 ετών εφαρμόζεται ήδη, με ιδιαίτερη έμφαση στην αυστηρή προστασία των προσωπικών δεδομένων των ανηλίκων.
Αντίθετα, χώρες όπως η Σουηδία και οι Κάτω Χώρες αποφεύγουν τις απαγορεύσεις και επενδύουν στη media literacy, θεωρώντας ότι η εκπαίδευση παιδιών και γονέων είναι πιο αποτελεσματική από τα νομικά όρια.
Το Ηνωμένο Βασίλειο κινείται επίσης προς πιο επιθετικές παρεμβάσεις, εξετάζοντας αυστηρότερα μέτρα για την πρόσβαση ανηλίκων και ενισχυμένους μηχανισμούς ελέγχου. Το γεγονός αυτό δείχνει ότι η διεθνής τάση δεν περιορίζεται στην Ευρώπη, αλλά αποκτά παγκόσμια χαρακτηριστικά.
Εκτός Ευρώπης, η Αυστραλία έχει ήδη προχωρήσει ένα βήμα παραπέρα. Από τα τέλη του 2024 έχει τεθεί σε εφαρμογή απαγόρευση χρήσης social media από παιδιά κάτω των 16 ετών, καθιστώντας τη χώρα από τον Δεκέμβριο του 2025 την πρώτη δυτική δημοκρατία που εφαρμόζει τέτοιο μέτρο. Η νομοθεσία μεταφέρει την ευθύνη αποκλειστικά στις πλατφόρμες, οι οποίες υποχρεώνονται να εφαρμόσουν αυστηρά συστήματα επαλήθευσης ηλικίας.
Μετά την εφαρμογή, τα πρώτα δεδομένα δείχνουν μεικτά αποτελέσματα: ορισμένοι έφηβοι δηλώνουν λιγότερη πίεση και άγχος, ενώ άλλοι αναζητούν τρόπους παράκαμψης, μεταφέροντας τη δραστηριότητά τους σε λιγότερο ορατά κανάλια.
