Η τεχνητή νοημοσύνη έχει εισβάλει στην καθημερινότητά μας, αλλάζοντας τον τρόπο με τον οποίο αναζητούμε πληροφορίες, εργαζόμαστε και μαθαίνουμε.
Εργαλεία όπως το ChatGPT μπορούν μέσα σε δευτερόλεπτα να απαντήσουν σε σύνθετες ερωτήσεις, να συντάξουν κείμενα και να επιλύσουν προβλήματα που μέχρι πρόσφατα απαιτούσαν σημαντική πνευματική προσπάθεια. Ωστόσο, όσο περισσότερο βασιζόμαστε σε αυτές τις δυνατότητες, τόσο εντονότερο γίνεται ένα ερώτημα: Μήπως η συνεχής χρήση της τεχνητής νοημοσύνης επηρεάζει αρνητικά τη μνήμη, την προσοχή και την ικανότητά μας να σκεφτόμαστε ανεξάρτητα;
Το ζήτημα αποκτά ιδιαίτερη σημασία για τα παιδιά και τους νέους, οι οποίοι χρησιμοποιούν όλο και συχνότερα εφαρμογές τεχνητής νοημοσύνης στο σχολείο και στο πανεπιστήμιο. Όπως εξηγεί ο Άνχελ Ρομέρο Μαρτίνεθ, καθηγητής Ψυχοβιολογίας στο Πανεπιστήμιο της Βαλένθια, σε άρθρο του που δημοσιεύθηκε στο The Conversation και αναδημοσιεύθηκε στη La Vanguardia, η απάντηση απαιτεί να διαχωρίσουμε τρεις διαφορετικές λειτουργίες του εγκεφάλου: τη γενική νοημοσύνη, τη μνήμη και την προσοχή.
Μπορεί το ChatGPT να μειώσει τον δείκτη νοημοσύνης;
Η νοημοσύνη περιλαμβάνει την ικανότητα επεξεργασίας πληροφοριών, επίλυσης προβλημάτων, λογικής σκέψης, σχεδιασμού και προσαρμογής σε νέες καταστάσεις. Στην ψυχολογία αξιολογείται συχνά μέσω ειδικών δοκιμασιών που υπολογίζουν τον δείκτη νοημοσύνης (IQ), ο οποίος παρουσιάζει σχετική σταθερότητα κατά τη διάρκεια της ζωής.
Μέχρι στιγμής, πάντως, δεν υπάρχουν επαρκή επιστημονικά δεδομένα που να αποδεικνύουν ότι η χρήση του ChatGPT μειώνει τον δείκτη νοημοσύνης. Οι εφαρμογές παραγωγικής τεχνητής νοημοσύνης έχουν ενσωματωθεί στην καθημερινότητα σχετικά πρόσφατα, επομένως απαιτούνται μακροχρόνιες έρευνες για να εξαχθούν ασφαλή συμπεράσματα σχετικά με τις επιπτώσεις τους στη γενική γνωστική ικανότητα.
Αυτό, ωστόσο, δεν σημαίνει ότι η τεχνητή νοημοσύνη δεν μπορεί να επηρεάσει τον τρόπο με τον οποίο λειτουργεί ο εγκέφαλος. Οι επιστήμονες στρέφουν την προσοχή τους σε επιμέρους γνωστικές δεξιότητες, όπως η συγκέντρωση, η απομνημόνευση και η κριτική σκέψη, οι οποίες επηρεάζονται από τις καθημερινές συνήθειες.
Τι συμβαίνει στον εγκέφαλο όταν χρησιμοποιούμε συνεχώς τεχνητή νοημοσύνη
Ο ανθρώπινος εγκέφαλος διαθέτει μια ιδιαίτερα σημαντική ιδιότητα, τη νευροπλαστικότητα. Πρόκειται για την ικανότητά του να προσαρμόζεται στις εμπειρίες, να ενισχύει ή να τροποποιεί τις συνδέσεις μεταξύ των νευρώνων και να αναπτύσσει δεξιότητες μέσα από την εξάσκηση.
Όταν μαθαίνουμε κάτι καινούργιο, προσπαθούμε να κατανοήσουμε μια δύσκολη έννοια ή ανακαλούμε πληροφορίες από τη μνήμη μας, ενεργοποιούμε διαδικασίες που συμβάλλουν στη μάθηση. Αντίθετα, όταν αναθέτουμε συστηματικά αυτές τις εργασίες σε ένα chatbot, περιορίζουμε την προσωπική γνωστική προσπάθεια που θα απαιτούσαν.
Ο Ρομέρο επισημαίνει ότι η διαρκής εξάρτηση από έτοιμες απαντήσεις μπορεί να μειώσει τις ευκαιρίες ουσιαστικής επεξεργασίας και αποθήκευσης πληροφοριών. Αυτό δεν αποδεικνύει ότι το ChatGPT προκαλεί εγκεφαλική βλάβη, αλλά αναδεικνύει τον κίνδυνο να εξασκούμε λιγότερο δεξιότητες που είναι απαραίτητες για την ανεξάρτητη σκέψη.
Γιατί θυμόμαστε λιγότερα όταν έχουμε όλες τις απαντήσεις έτοιμες
Ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα αφορά τη λεγόμενη γνωστική εκφόρτωση, δηλαδή τη μεταφορά πνευματικών εργασιών σε εξωτερικά εργαλεία. Πρόκειται για μια συμπεριφορά που δεν εμφανίστηκε με την τεχνητή νοημοσύνη, καθώς εδώ και χρόνια χρησιμοποιούμε κινητά τηλέφωνα, ημερολόγια και μηχανές αναζήτησης για να αποθηκεύουμε πληροφορίες που διαφορετικά θα έπρεπε να θυμόμαστε.
Το ChatGPT, όμως, πηγαίνει ένα βήμα παραπέρα, καθώς δεν προσφέρει απλώς πρόσβαση σε πληροφορίες, αλλά μπορεί να τις οργανώνει, να τις αναλύει και να παρουσιάζει έτοιμα συμπεράσματα. Έτσι, ο χρήστης ενδέχεται να παρακάμπτει τη διαδικασία της προσωπικής επεξεργασίας που ενισχύει την κατανόηση και τη μακροχρόνια απομνημόνευση.
Το πρόβλημα είναι ιδιαίτερα σημαντικό στην εκπαίδευση. Ένας μαθητής που ζητά από την τεχνητή νοημοσύνη να λύσει μια άσκηση μπορεί να ολοκληρώσει γρηγορότερα την εργασία του, χωρίς απαραίτητα να έχει κατανοήσει τη μέθοδο επίλυσης. Η ευκολία πρόσβασης στη σωστή απάντηση δεν ισοδυναμεί αυτομάτως με απόκτηση γνώσης.
Ο κίνδυνος της συνεχούς ευκολίας
Εκτός από τη μνήμη, προβληματισμό προκαλούν και οι πιθανές επιπτώσεις στην προσοχή. Η συνεχής έκθεση σε γρήγορες πληροφορίες, σύντομα ερεθίσματα και άμεσες απαντήσεις μπορεί να ενθαρρύνει συνήθειες που δεν ευνοούν την παρατεταμένη συγκέντρωση.
Η προσοχή είναι απαραίτητη για την κατανόηση σύνθετων εννοιών, τη μελέτη και την επίλυση δύσκολων προβλημάτων. Όταν κάποιος συνηθίζει να λαμβάνει έτοιμες λύσεις χωρίς να χρειάζεται να επιμείνει σε μια απαιτητική εργασία, ενδέχεται να περιορίζονται οι ευκαιρίες εξάσκησης της συγκέντρωσης.
Παράλληλα, η κριτική σκέψη απαιτεί να συγκρίνουμε πληροφορίες, να αξιολογούμε επιχειρήματα και να εντοπίζουμε πιθανά λάθη. Εάν αποδεχόμαστε αυτομάτως όσα παράγει ένα σύστημα τεχνητής νοημοσύνης, χωρίς να τα ελέγχουμε, υπάρχει κίνδυνος να υιοθετούμε μια περισσότερο παθητική στάση απέναντι στη γνώση.
Πώς μπορούμε να χρησιμοποιούμε το ChatGPT χωρίς να σταματάμε να σκεφτόμαστε
Το συμπέρασμα των επιστημόνων δεν είναι ότι πρέπει να εγκαταλείψουμε την τεχνητή νοημοσύνη, αλλά ότι έχει καθοριστική σημασία ο τρόπος με τον οποίο τη χρησιμοποιούμε.
Το ChatGPT μπορεί να λειτουργήσει ως πολύτιμο εκπαιδευτικό εργαλείο όταν αξιοποιείται για την επεξήγηση δύσκολων εννοιών, την παρουσίαση διαφορετικών προσεγγίσεων και τον έλεγχο της κατανόησης. Αντίθετα, η αποκλειστική χρήση του για την παραγωγή έτοιμων απαντήσεων ενδέχεται να περιορίζει την ενεργή συμμετοχή στη μαθησιακή διαδικασία.
Η ουσιαστική διαφορά βρίσκεται ανάμεσα στη χρήση της τεχνητής νοημοσύνης ως βοηθού και στην πλήρη αντικατάσταση της προσωπικής σκέψης. Η προσπάθεια ανάκλησης πληροφοριών, η ανάγνωση, η επίλυση προβλημάτων χωρίς άμεση βοήθεια και η διασταύρωση των απαντήσεων παραμένουν απαραίτητες συνήθειες.
Η επιστημονική συζήτηση, επομένως, δεν αφορά τόσο το εάν το ChatGPT μας κάνει λιγότερο έξυπνους, όσο το εάν η υπερβολική εξάρτηση από αυτό μας οδηγεί να χρησιμοποιούμε λιγότερο ορισμένες γνωστικές δεξιότητες. Και σε έναν κόσμο όπου οι απαντήσεις βρίσκονται πλέον σε απόσταση λίγων δευτερολέπτων, η ικανότητα να σκεφτόμαστε κριτικά και ανεξάρτητα γίνεται ίσως σημαντικότερη από ποτέ.
