Ιδιαίτερα δύσκολη θεωρούν οι νομικοί και οι συνταγματολόγοι την προωθούμενη από την κυβέρνηση και τον πρωθυπουργό Κυριάκο Μητσοτάκη Συνταγματική Αναθεώρηση. Όπως αναφέρουν τόσο η πολιτική συγκυρία, όσο και οι πολιτικοί χειρισμοί μιας τόσο σημαντικής παρέμβασης, δεν βοηθούν προς αυτή τη κατεύθυνση. Επιπλέον σε αυτό, το πολιτικό σκηνικό πιέζεται καθώς θα πρέπει να βρει μια λύση διακυβέρνησης μέχρι το καλοκαίρι του 2027 με δεδομένο ότι ακολουθεί η ανάληψη της προεδρίας της Ε.Ε. από την χώρα μας.
Επομένως, αν οι εκλογές γίνουν τον Μάρτιο του 2027, όπως έχει υποσχεθεί ο Κ. Μητσοτάκης, το περιθώριο πολιτικών ζυμώσεων και λειτουργίας μιας αναθεωρητικής βουλής θα είναι περιορισμένο, σύμφωνα με τον Ομότιμο Καθηγητή Διοικητικής Επιστήμης Δημήτρη Μακρυδημήτρη. Την αδυναμία αυτή περιπλέκει κυρίως το γεγονός ότι οι δημοσκοπήσεις δείχνουν ότι δεν θα υπάρξει αυτοδύναμη κυβέρνηση και ότι σε περίπτωση συγκυβέρνησης μπορεί ν’ απαιτήσει τρίτο πρόσωπο για τη θέση του πρωθυπουργού.
Επίσης οι νομικοί με τους οποίους συνομίλησε το powergame.gr, εκτιμούν ότι η πρόθεση της κυβέρνησης για μια ευρεία αναθεώρηση του Συντάγματος, είναι αντιστρόφως ανάλογη με την πολιτική συναίνεση. Όπως παραδέχεται ο συνταγματολόγος Κώστας Μποτόπουλος, όσο μεγαλύτερη είναι η επιχειρούμενη αναθεώρηση, τόσο πιο αντιπαραγωγική θα γίνεται.
Πάντως αν τελικά υπάρξει αναθεωρητική Βουλή, ένα μίνιμουμ πακέτο αλλαγών του Συντάγματος θα περιλάβει οπωσδήποτε το άρθρο 86, περί ευθύνης υπουργών, το 90 το σχετικό με την επιλογή ανωτάτων δικαστικών και το 81 σύνθεσης του υπουργικού συμβουλίου, όπου εκτιμάται ότι είναι ώριμες προϋποθέσεις περί ασυμβίβαστου Βουλευτή και Υπουργού. Πρόκειται για αλλαγές που θα μπορούσαν να συμφωνήσουν τα περισσότερα κόμματα της αντιπολίτευσης.
Επίσης, ορισμένοι νομικοί θεωρούν ότι η χώρα θα πρέπει να περιλάβει στον καταστατικό χάρτη της, τη σχέση της με την Ευρωπαϊκή Ένωση. Αν και οι περισσότεροι θεωρούν ότι αυτό θέμα το έχει λύσει η ίδια η ζωή, μια διάταξη που καθορίζει τις νομικές σχέσης του Εθνικού Συντάγματος με τις Ενωσιακές Συνθήκες θα πρέπει να υπάρξει.
Αντίθετα, όπως παραδέχεται ο Αντώνης Καραμπατζός, καθηγητής νομικής του ΕΚΠΑ, το Σύνταγμα δεν πρέπει να υπερφορτωθεί με θέματα κυρίαρχα στην πολιτική του τόπου όπως π.χ. δημοσιονομικής πειθαρχίας, δημογραφίας κ.λπ. Το Σύνταγμα, όπως ο καθηγητής του ΕΚΠΑ, λέει είναι κείμενο αρχών και όχι ευχολόγιο. Επιπλέον, όπως σημειώνει, το συλλογικό τραύμα της πρόσφατης χρεοκοπίας θα μας προστατεύσει από τέτοιου είδους οικονομικές παρεκτροπές.
Την ίδια άποψη εκφράζει και ο Συνταγματολόγος Γιώργος Σωτηρέλης, ο οποίος σημειώνει ότι δεν πρέπει να υποπέσουμε στο λάθος των Γερμανών, που ενώ στην αρχή κουνούσαν το δάκτυλο στην Ελλάδα, τελικά η ίδια η ζωή, δηλαδή η διάσωση της Ευρωζώνης και η πανδημία, τους επέβαλε να καταργήσουν το δημοσιονομικό φρένο που είχε το Γερμανικό Σύνταγμα.
Αντώνης Μακρυδημήτρης: Αυτό που απουσιάζει από το Σύνταγμά είναι η αρχή της αξιοκρατίας και όχι εκείνη της μονιμότητας στο Δημόσιο
Σχεδόν απίθανη θεωρεί ο Αντώνης Μακρυδημήτρης, ομότιμος Καθηγητής Διοικητικής Επιστήμης του ΕΚΠΑ, την ολοκλήρωση της Συνταγματικής Αναθεώρησης που προτείνει η κυβέρνηση. Τόσο οι πολιτικοί συσχετισμοί, όσο και η πίεση που ασκεί η προεδρία της Κομισιόν στο σχηματισμό κυβέρνησης στο β’ εξάμηνο του 2027, αφήνει λίγα περιθώρια λειτουργίας μιας Αναθεωρητικής Βουλής, εφόσον οι εκλογές γίνουν την Άνοιξη του 2027 και όχι νωρίτερα. Αναφορικά με τα προτεινόμενα μέτρα, ο κ. Μακρυδημήτρης εστιάζεται στο άρθρο 16 που θεωρεί ότι πλέον δεν χρειάζεται αναθεώρηση, με δεδομένο ότι πλέον λειτουργούν ιδιωτικά πανεπιστήμια στη χώρα μας, συστήνει προσοχή σε αλλαγές του άρθρο 86 περί ευθύνης υπουργών και τέλος θεωρεί αναγκαία την εισαγωγή της αρχή της αξιοκρατίας στο Σύνταγμα και λιγότερο της άρσης της μονιμότητας των Δημοσίων Υπαλλήλων.
Πιστεύετε ότι θα ευοδωθεί η προτεινόμενη από τη κυβέρνηση Μητσοτάκη Συνταγματική Αναθεώρηση;
Το σχέδιο του Μητσοτάκη για μια επόμενη αναθεώρηση, έτσι όπως πάει να γίνει, έχει το εξής πρόβλημα. Πρωτίστως η επόμενη βουλή που θα προκύψει από τις εκλογές του 2027 -αν γίνουν τότε- απ’ όσο φαίνεται, δεν θα έχει απόλυτη πλειοψηφία στην Βουλή. Αυτό σημαίνει ότι η επόμενη Βουλή, που θα είναι η αναθεωρητική, δεν θα μπορεί να συγκροτηθεί και θ’ αναγκαστεί να διαλυθεί. Αν δε ο Κ. Μητσοτάκης πει ότι πάμε σε δεύτερες εκλογές, μπορεί πάλι να μην συγκεντρώσει απόλυτη πλειοψηφία κι ένα πιθανό σενάριο που δεν έχει συζητηθεί, είναι το να συγκυβερνήσει με το ΠΑΣΟΚ. Αυτό μπορεί να συμφωνήσει με την προϋπόθεση ότι θα είναι ένα τρίτο πρόσωπο πρωθυπουργός, δηλαδή ούτε ο Ανδρουλάκης, ούτε ο Μητσοτάκης, αλλά π.χ. ο Ε. Βενιζέλος. Σε αυτή την περίπτωση δημιουργείται μια κυβέρνηση μεταβατική, η οποία θα φέρει σε πέρας την προεδρία της Ε.Ε. Αυτή είναι μια αναγκαιότητα καθώς, αν οι εκλογές γίνουν τον Μάρτιο του 2027, τον Ιούλιο θα πρέπει να υπάρχει κυβέρνηση λόγω της Προεδρίας…
Αν γίνουν ξανά εκλογές, ποια θα είναι η αναθεωρητική βουλή. Η πρώτη ή η δεύτερη;
Υπάρχουν δύο ερμηνείες. Η μια λέει ότι η αναθεωρητική βουλή είναι η πρώτη. Ακόμη και αν είναι Βουλή της μιας ημέρας. Οπότε σε εκεί καταρρέει η αναθεώρηση. Η άλλη ερμηνεία, η οποία κατά τη γνώμη μου δεν είναι πολύ σωστή, ότι αναθεωρητική θα είναι η Βουλή, που όποτε αυτή προκύψει μετά από μια, δύο ή τρεις εκλογές. Αυτό όμως είναι λίγο άτοπο, διότι φανταστείτε ότι μια τέτοια Βουλή να προκύπτει το 2028. Θα είναι εκείνη η Βουλή η οποία θα δεσμεύεται να αλλάξει διατάξεις που προτάθηκαν το 2026; Έχω τη εντύπωση, εφόσον πάμε ξανά σε εκλογές το 2027, καταρρέει η δυνατότητα της αναθεώρησης. Γι’ αυτό θεωρώ ότι δεν βλέπω να τελεσφορεί αυτό το εγχείρημα. Αλλά δεν αποκλείεται ο Μητσοτάκης να προτείνει αυτή την αναθεώρηση, υποστηρίζοντας ότι η επόμενη Βουλή, όποτε αυτή συγκροτηθεί να ξεκινήσει την αναθεώρηση. Αντιλαμβάνεστε όμως ότι στην περίπτωση που υπάρχει τρίτος πρωθυπουργός π.χ. ο Βενιζέλος, να δεσμεύεται από τις προτάσεις ενός άλλου πρωθυπουργού;
Εσείς τι θα προτείνατε ν’ αλλάξει στο Σύνταγμα;
Όχι απαραίτητα το άρθρο 16. Το άρθρο αυτό δεν χρειάζεται αναθεώρηση καθώς ήδη λειτουργούν ιδιωτικά πανεπιστήμια. Με την ερμηνεία που έκαναν ότι υπερισχύει το Ευρωπαϊκό Δίκαιο, ήδη λειτουργούν 4-5 ιδιωτικά πανεπιστήμια. Είναι σωστό τώρα το Σύνταγμα να καταργεί το κρατικό μονοπώλιο, δηλαδή να καταργεί την διάταξη που λέει ότι πανεπιστήμια είναι απαραιτήτως ΝΠΔΔ; Και τι θα πει ότι μπορεί να είναι και Α.Ε.; Αν το θέσεις για αναθεώρηση, τότε πρέπει να κάνεις κάτι πιο τολμηρό. Να πεις ότι και τα Δημόσια Πανεπιστήμια είναι νομικά πανεπιστημιακά πρόσωπα, δηλαδή είναι πιο ευέλικτα, που σημαίνει ότι μπορεί και αυτά να βάλουν μια υλική χρηματοδότηση π.χ. το κάθε μάθημα να κοστίζει 50 ευρώ, μια αμοιβή πολύ χαμηλή η οποία όμως θα παρέχει και μια ανεξαρτησία στα ιδρύματα.
Πιστεύετε ότι θα μπορούσαν να δεχτούν κάτι τέτοιο τα κόμματα της αντιπολίτευσης και ειδικά εκείνα της Αριστεράς;
Σίγουρα θα είναι δύσκολο να το δεχθούνε, αλλά θα είναι μια σωστή τρίτη λύση. Διότι και τα ΑΕΙ που υπηρέτησα προσωπικά, είναι εντελώς κρατικοδίαιτα. Όσο λάθος είναι τα ιδιωτικά πανεπιστήμια, τα οποία είναι έρμαια της αγοράς, άλλο τόσο λάθος είναι το απόλυτο μονοπώλιο του κράτους που αδιαφορεί εντελώς για την αγορά. Δεν μπορούμε να βρούμε μια μέση λύση που έλεγε και ο Αριστοτέλης; Από τα 23 δημόσια πανεπιστήμια που έχουμε, τα περισσότερα υπολειτουργούν και αν δεν ήταν κρατικοδίαιτα θα κλείνανε.
Άλλες αλλαγές; Για παράδειγμα το θέμα του ανταγωνισμού, ή της δημοσιονομικής πειθαρχίας που δεν υπάρχουν στο σημερινό Σύνταγμα…
Στο άρθρο 106 που γίνεται λόγος για κρατικοποιήσεις. Να καταργηθεί η έννοια αυτή και να προβλεφθούν ρήτρες δημοσιονομικής σταθερότητας. Κάτι τέτοιο πρέπει να υπάρχει, αλλά να μην δεσμεύει υπέρμετρα το κράτος, γιατί φανταστείτε αύριο να έχει γίνει μια μεγάλη φυσική καταστροφή και να μην μπορεί το κράτος να κάνει δαπάνες δανειζόμενο. Ή στην περίπτωση ενός πολέμου. Πρέπει να εμποδιστεί κάτι τέτοιο; Δεν νομίζω.
Σε σχέση με τις Ενωσιακές Συνθήκες που πολλές συγκρούονται των εθνικών, πρέπει να υπάρχει πρόβλεψη όπως εισηγούνται πολλοί νομικοί;
Εδώ υπάρχουν δύο νομικές απόψεις, εκείνη του Παυλόπουλου που θεωρεί ότι υπερέχει το Εθνικό Σύνταγμα, κι εκείνη των Βενιζέλου και Σκουρή που υποστηρίζουν ότι υπερέχουν οι Ενωσιακές Συνθήκες. Η γνώμη μου είναι ότι καμία δεν είναι σωστή, και ότι το σωστό είναι μια ενδιάμεση λύση. Με βάση το άρθρο 28 του Συντάγματος, που λέει, στα θέματα αρμοδιότητας Ε.Ε., π.χ. ανταγωνισμού, αγοράς κ.λπ., πρέπει να υπερέχουν οι Ενωσιακές Συνθήκες και το εθνικό Σύνταγμα να κάνει εναρμονισμένη ερμηνεία. Η ισορροπημένη λύση λέει ότι το ευρωπαϊκό και εθνικό σύνταγμα, πρέπει να συμπλέουν εναρμονισμένη ερμηνεία. Ούτε το δικό μας σύνταγμα, που είναι αποτέλεσμα της πλειοψηφίας του ελληνικού λαού και εκφράζει τη λαϊκή κυριαρχία, είναι κατώτερο των Ενωσιακών Συνθηκών, ούτε και το αντίστροφο. Ίσως στο άρθρο 28 παρ. 3 θα μπορούσε να γίνει πιο σαφές, ότι σε θέματα που άπτονται των Ενωσιακών Συνθηκών, προέχει η εναρμονισμένη ερμηνεία για να μην έχουμε συγκρούσεις, κάτι που έγινε με την απόφαση του ΣτΕ για τα ιδιωτικά πανεπιστήμια ή στο βασικό μέτοχο, όπου ο Παυλόπουλος έλεγε ότι υπερέχει το Ελληνικό Σύνταγμα και η Κομισιόν υπερέχουν οι συνθήκες ανταγωνισμού. Φυσικά αναγκάσθηκε η ελληνική πλευρά να υποχωρήσει. Γιατί άλλωστε είσαι μέλος μιας Ένωσης; Επειδή σε συμφέρει και υποχρεωτικά υιοθετείς τους κανόνες της.
Η θητεία του Προέδρου της Δημοκρατίας, πρέπει να είναι εξαετής;
Είναι άνευ σημασίας. Κατ’ εμέ θα έπρεπε να επανεκλέγεται ο ΠτΔ, έτσι ώστε η διαδικασία αυτή να καταστεί ως ένα μέσω καταξίωσης ή απαξίωσης του προσώπου που υπηρέτησε τον θεσμό. Αυτό που δε θεωρώ καθόλου σωστό, είναι να εκλέγεται ο ΠτΔ, από τη κυβερνητική πλειοψηφία και μάλιστα κάτω από 150 βουλευτές. Θεωρώ ότι ορθώς το Σύνταγμα ξεκινά με 200 ψήφους, στη συνέχεια 180 και φτάνει μέχρι 151 ψήφους. Κάτω από 151 δεν μπορεί να ορίζεται ΠτΔ. Επίσης θα πρέπει να ενισχυθούν λίγο και τις αρμοδιότητές του, π.χ. να μπορεί να συγκαλεί μια σύσκεψη αρχηγών κομμάτων.
Γιατί τόση φασαρία με το άρθρο 86 και αν πρέπει ν’ αλλάξει;
Νομίζω ότι είναι υπερτονισμένο. Βεβαίως, ν’ αλλάξει, αλλά να μην βρεθούμε στο άλλο άκρο, όπου ο κάθε υπουργός να πηγαίνει άμεσα στο φυσικό του δικαστή. Φανταστείτε αν είστε υπουργός δημοσίων έργων, τότε δεν θα πάρετε ποτέ μια απόφαση. Και όχι μόνον αυτό, κάθε υπουργός θα φορτωθεί με χιλιάδες μηνύσεις και δεν θα κάνει άλλη εργασία, παρά να τρέχει στα δικαστήρια. Βεβαίως μπορεί να ελαφρύνει το άρθρο 86, με την έννοια ότι ο τακτικός δικαστής μόλις βλέπει ανάμιξη υπουργού να στέλνει αμελλητί την υπόθεση στη Βουλή, αλλά η Βουλή να είναι υποχρεωμένη να στείλει την υπόθεση στο δικαστήριο. Να μην έχει το δικαίωμα της εξεταστικής και προανακριτικής. Να ελαφρύνει τη διαδικασία και να φύγουμε από την σημερινή υπερπροστασία, αλλά να μη βρεθούμε στο άλλο άκρο της απόλυτης δικαιοδοσίας του δικαστή. Ναι μεν θα υπάρξει κρίση στη δικαιοσύνη, αλλά ο βασικός κριτής να είναι η Βουλή. Διότι αν βρεθούμε στο άλλο άκρο, τότε οι υπουργοί δεν θα κάνουν τίποτε αφού κάθε απόφασή τους θα καταλήγει στα δικαστήρια και θ’ αποφασίζουν αυτά για ζητήματα πολιτικής.
Οι δημόσιοι υπάλληλοι πρέπει ν’ αξιολογούνται και ν’ απολύονται;
Κι εδώ νομίζω ότι το πιάνουμε μισό και όχι ολόκληρο. Αυτό που λείπει είναι η καθαρή αναγνώριση της αξιοκρατίας. Ξέρετε ότι στο Σύνταγμά μας, ρητά αναγνωρισμένη η αρχή της αξιοκρατίας, υπήρχε στα συντάγματα τα επαναστατικά του 1820. «Όλοι οι Έλληνες είναι ίσοι είναι δεκτοί εις τα πολιτικά και στρατιωτικά υπουργήματα, και εις όλας εν γένει τα τιμάς, δωτήρ δε τούτων μόνη εκάστου η αξιότης» – αλλά πολύ κακώς καταργήθηκε ο όρος στο σύνταγμα το 1844 και έκτοτε δεν έχει επανέλθει. Θέλεις να κάνεις μια τομή. Νομίζω η αξιολόγηση είναι δευτερότερης τάξης θέμα. Προέχει αυτή της αξιοκρατίας. Τώρα για τη μονιμότητα, το Σύνταγμα προβλέπει ότι μόνιμοι είναι οι ΔΥ που κατέχουν οργανικές θέσεις. Αυτό πρέπει να παραμείνει. Θα μπορούσε ωστόσο να προστεθεί ακόμη και όσοι έχουν καθήκοντα δημόσιας εξουσίας. Δηλαδή να περιορίσει την μονιμότητα σε όσους έχουν άσκηση δημόσιας εξουσίας. Είναι πολύ σημαντικό, διότι οι άλλοι θα μπορούσαν να είναι αορίστου χρόνου, αλλά υπό τον έλεγχο του ΑΣΕΠ. Να έχεις δηλαδή μεγαλύτερη ευελιξία αλλά υπό τον έλεγχο μιας ανεξάρτητης αρχής που θα είναι αρμόδια, όχι μόνον για τις προσλήψεις, αλλά και για τις προαγωγές, αλλά και για τις απολύσεις εάν κάποιος δεν επιτελεί σωστά τα καθήκοντά του. Λέει ότι θα βάλουμε την αξιολόγηση, αλλά αυτή είναι υποκείμενη της αξιοκρατίας.
Γιώργος Σωτηρέλης: To Ελληνικό Σύνταγμα δεν χρειάζεται διατάξεις όπως αυτές που καταργήθηκαν στο Γερμανικό
Θολό χαρακτηρίζει το τοπίο στην προτεινόμενη από την κυβέρνηση Συνταγματική Αναθεώρηση ο Καθηγητής Συνταγματικού Δικαίου του ΕΚΠΑ, Γιώργος Σωτηρέλης. Μιλώντας προς το powergame.gr, σημειώνει ότι για να φανεί η έκταση των επιχειρούμενων παρεμβάσεων στο ελληνικό Σύνταγμα, θα πρέπει να γνωρίζουμε τόσο την σύνθεση της αναθεωρητικής Βουλής, όσο και τις πραγματικές προθέσεις της κυβέρνησης. Ο ίδιος αναφέρει ότι πολλές φορές στο παρελθόν σε ανάλογες περιστάσεις, αλλά πρότειναν τα κόμματα για αναθεώρηση και άλλα τελικά ψηφίζουν. Αναφορικά με την πλαισίωση του νέου Συντάγματος με νέες έννοιες δημοσιονομική πειθαρχία και δημογραφικό, όπως έδειξε η εμπειρία της Γερμανίας, πρέπει ν’ αποφευχθούν.
Πιστεύετε ότι θα γίνει η αναθεώρηση με δεδομένο τον συσχετισμό πολιτικών δυνάμεων που βλέπουμε σήμερα;
Κάποιες διατάξεις νομίζω ότι θα αναθεωρηθούν. Τα άρθρα 86 (Περί ευθύνης Υπουργών) και 90 (Περι διορισμού της ηγεσίας της Δικαιοσύνης) τα βρίσκω ως πιο πιθανά για αναθεώρηση. Τα υπόλοιπα περί αξιολογήσεων και μονιμότητας υπαλλήλων δεν θα βρίσκω καθόλου πιθανά να ολοκληρώνονται.
Εκτιμάτε ότι θα είναι μεγάλος ο αριθμός των αλλαγών που θα προτείνει η κυβέρνηση;
Έτσι φαίνεται. Αλλά το θέμα είναι αν το πράγματι τη θέλει η κυβέρνηση. Κάποτε ο πατέρας Μητσοτάκης είχε πει ότι, εκτός από τα μη αναθεωρήσιμα άρθρα που προβλέπει το άρθρο 110, θα πρέπει να υποστηρίξουμε ότι όλες οι άλλες διατάξεις είναι αναθεωρητέες. Αυτή ήταν μια παλιά πρόταση, η οποία όμως έχει κάποια προβλήματα. Πρώτον δεν γνωρίζουμε ποια πλειοψηφία θα έχουμε μετά τις εκλογές. Δεύτερον, πως θα μεταχειριστεί τα συγκεκριμένα άρθρα. Αυτό είναι πολύ κρίσιμο. Για παράδειγμα δεν γνωρίζουμε ακόμη τις αλλαγές στο άρθρο 86. Μπορεί τελικά να το αλλάξουν προς άλλη κατεύθυνση. Επομένως πρέπει να γνωρίζουμε κατ’ αρχάς την πλειοψηφία που θα προκύψει και, αν θα πρέπει να ψηφιστεί από 180 βουλευτές, ή αν θα ψηφιστεί με απλή πλειοψηφία 151 Βουλευτών. Καλό θα ήταν να ισχύσει η απλή πλειοψηφία και να μην χρειαστεί καμία διάταξη 180 ψήφους, ώστε ν’ αποσαφηνιστούν τα πράγματα στην επόμενη Βουλή. Διότι οι πλειοψηφίες κάνουν κόλπα στις αναθεωρητικές βουλές. Αυτό για παράδειγμα που έκανε η ΝΔ με την εκλογή του Προέδρου (της Δημοκρατίας) ήταν απαράδεκτο. Ξεγέλασε τα άλλα κόμματα, καθώς άλλα συμφωνήθηκαν στην προηγούμενη Βουλή και άλλα ψήφισε στην αναθεωρητική Βουλή. Και έτσι καταλήξαμε σε ένα κομματικό πρόεδρο που εκλέγεται με απλή πλειοψηφία. Παλιά έγινε με το κοινοβουλευτικό ασυμβίβαστο που είχε φέρει το ΠΑΣΟΚ. Τους παραμύθιασε ότι δεν θ’ αλλάξει κάτι, και στο τέλος έβαλε το ασυμβίβαστο με αποτέλεσμα το 2008 να γίνει μια αναθεώρηση του Συντάγματος μόνον και μόνον ν’ αλλάξει το ασυμβίβαστο. Δηλαδή δεν έχουν εμπιστοσύνη οι πλειοψηφίες στις αλλαγές αυτές. Επομένως είναι δύσκολο κάποιος να πει εκ των προτέρων ποιες διατάξεις θ’ αλλάξουν, ειδικά αν δεν δούμε τους συσχετισμούς της αναθεωρητικής βουλής και το ποιες διατάξεις έχουν τεθεί προς αναθεώρηση. Κανείς δηλαδή δεν μπορεί να γνωρίζει ποιες πρόκειται ν’ αλλάξουν.
Το σύνταγμα δεν έχει καθόλου έννοιες με οικονομική διάσταση. Π.χ. έλλειμμα, χρέος, δημοσιονομικό φρένο…
Και καλά κάνει. Αυτά δεν είναι θέματα που αντιμετωπίζονται στο Σύνταγμα. Αυτά είναι θέματα της νομοθεσίας. Ένα θέμα που δεν αναδεικνύεται στο δημόσιο λόγο, είναι ότι, αν τα κόμματα συμφωνήσουν με πλειοψηφία των 180 σε μια διάταξη, μπορούν να συμφωνήσουν και σε μια νομοθεσία πολύ περισσότερο. Αν όμως συμφωνήσουν δύο-τρία κόμματα σε κάτι τέτοιο, τότε πολύ δύσκολα μπορεί ν’ αλλάξει στη συνέχεια. Δείτε τι συνέβη στην Γερμανία. Εκεί υπήρχε συνταγματικό φρένο χρέους και μάλιστα μας κουνούσε το δάκτυλο. Όταν όμως η ζορίστηκε (η Γερμανία) το άλλαξε. Άρα να κάνουμε εμείς αυτό που καταργήσανε στην Γερμανία. Επίσης, είναι αστείο αυτό που προτείνουν με τους δημοσίους υπαλλήλους και τον πρόεδρο της Δημοκρατίας και την 6 χρόνια θητεία. Το πρόβλημα του προέδρου είναι διττό: πρώτον, έχει υποβαθμιστεί ο εντελώς ο ρόλος του από 1986 και γι’ αυτό πρέπει να επανέλθουν κάποιες αρμοδιότητες από αυτές που καθαιρέθηκαν, και δεύτερον, το σοβαρό ζήτημα της εκλογής του. Η εκλογή θα πρέπει να γίνεται με αυξημένη πλειοψηφία και να προβλέπονται όσες ψηφοφορίες χρειαστεί μέχρι την εκλογή. Ακριβώς όπως γίνεται στην Ιταλία και την Γερμανία.
Μήπως όμως έτσι δεν έχουμε πρόεδρο;
Θα ασκεί τα καθήκοντα του μέχρι την εκλογή του νέου ΠτΔ ο προηγούμενος.
Υπάρχουν και άλλες σημαντικές έννοιες, όπως π.χ. το δημογραφικό. Πρέπει να έχει το σύνταγμα προβλέψεις σε αυτό το επίπεδο;
Oχι. Το Σύνταγμα δεν είναι νόμος και πρέπει να βάζει μόνον γενικές αρχές.
Κώστας Μποτόπουλος: Το νέο Σύνταγμα πρέπει να αντιμετωπίσει την «ιστορική ανεπάρκεια» της συμμετοχής της χώρας στην Ε.Ε.
Δεν χρειάζονται εκτεταμένες αλλαγές στο Σύνταγμα, αναφέρει ο Συνταγματολόγος Κώστας Μποτόπουλος, καθώς μια τέτοια διαδικασία θα είναι αντιπαραγωγική. Εξάλλου όπως αναφέρει προς το powergame.gr, για τις περισσότερες τουλάχιστον από τις αλλαγές που θα προταθούν, ούτε η πολιτική συγκυρία, αλλά ούτε ο τρόπος με τον οποίο προσεγγίζουν τη «συναίνεση» κυβέρνηση και κόμματα της αντιπολίτευσης, δημιουργούν ευννοϊκές συνθήκες για κάτι τέτοιο. Τα δύο πράγματα που πρέπει να «θεραπευθούν» κατά τον ίδιο με τη επιχειρούμενη από την κυβέρνηση, Συνταγματική Αναθεώρηση, είναι οι σχέσεις κράτους και εκκλησίας και η «ιστορική ανεπάρκεια» του Συντάγματος για την συμμετοχή της χώρας μας στην Ε.Ε.
Η πρόταση της κυβέρνησης για την συνταγματική αναθεώρηση θα είναι μια εκτεταμένη πρόταση αλλαγών ή θα περιοριστεί σε ένα, δύο, το πολύ τρία άρθρα του Συντάγματος;
Έχει δημοσιοποιηθεί από τον Πρωθυπουργό η πρόθεση για πέντε-έξι μεγάλες «τομές», όπως ιδιωτικά πανεπιστήμια, περιβάλλον, θητεία Προέδρου της Δημοκρατίας, επιλογή ηγεσίας Δικαιοσύνης, ευθύνη Υπουργών, μονιμότητα στο Δημόσιο, αλλά ακούγεται επίσης ότι στην κυβερνητική πρόταση θα περιλαμβάνονται κοντά στα 70 άρθρα. Η γνώμη μου είναι ότι τέτοια «μεγάλη αναθεώρηση» όχι μόνο δεν χρειάζεται αλλά θα είναι αντιπαραγωγική. Οι δε «τομές» πρέπει να κριθούν μία-μία και αναλόγως του περιεχομένου που θα λάβουν.
Ποια είναι τα άρθρα που απαραιτήτως χρήζουν αλλαγής ώστε να έχουμε αφενός ένα λειτουργικό Σύνταγμα, αφετέρου να προάγεται η δημοκρατία;
Πάντα κατά την προσωπική μου άποψη, το ισχύον Σύνταγμα έχει μία μόνο θεσμική υστέρηση, ως προς τη διαρρύθμιση των σχέσεων Κράτους – Εκκλησίας. Ίσως και μια ιστορική ανεπάρκεια, ως προς την υποδοχή της συμμετοχής της χώρας μας στην Ευρωπαϊκή Ένωση και γενικώς στο «ενωσιακό οικοδόμημα». Παρατηρώ ότι αυτά δεν συζητούνται ενόψει της αναθεώρησης, ενώ συζητούνται πολλά που μπορούν να υλοποιηθούν χωρίς συνταγματική αναθεώρηση.
Καθώς έχετε διατελέσει σε διάφορες θέσεις οικονομικού ενδιαφέροντος, πρέπει το Σύνταγμα μας να περιλάβει έννοιες όπως π.χ. ελεύθερη αγορά, δημοσιονομική πειθαρχία, δημογραφικό, κοστολόγηση προεκλογικών προγραμμάτων κ.λπ.;
Όλες αυτές οι έννοιες, και οι αντίστοιχες πολιτικές επιλογές, μπορούν κάλλιστα να υλοποιηθούν εντός του πλαισίου του ισχύοντος Συντάγματος. Η ελεύθερη οικονομία, για παράδειγμα, θεμελιώνεται στα άρθρα 5, 17, 106, η δημοσιονομική πειθαρχία στα άρθρα 75, 78, 79, 80 και στους δημοσιονομικούς κανόνες της Ευρωπαϊκής Ένωσης, το δημογραφικό αποτελεί μέρος της υποχρέωσης του Κράτους για «προστασία της οικογένειας» (άρθρο 21), κ.λπ. Η προσθήκη λέξεων δεν εγγυάται κάλυψη των πραγματικών αναγκών, όπως και η διαρκής επίκληση «μεταρρυθμίσεων» δεν ισοδυναμεί με πραγματοποίηση τους.
Πιστεύετε ότι θα υπάρξει η απαραίτητη συναίνεση για αλλαγή του Συντάγματος και αν ναι σε ποια έκταση μπορεί αυτή να επιτευχθεί;
Το βλέπω πολύ δύσκολο, για τις περισσότερες τουλάχιστον από τις αλλαγές που θα προταθούν. Δεν βοηθά ούτε η πολιτική συγκυρία, ούτε ο τρόπος με τον οποίο προσεγγίζουν τη «συναίνεση» η κυβέρνηση, που έχει και το μεγαλύτερο βάρος, αλλά και τα περισσότερα κόμματα της αντιπολίτευσης.
Αντώνης Καραμπατζός: Το Σύνταγμα δεν πρέπει να υπερφορτωθεί
Μικρές πιθανότητες δίνει ο Αντώνης Καραμπατζός, Καθηγητής στη Νομική Σχολή του Εθνικού & Καποδιστριακού Πανεπιστημίου Αθηνών (ΕΚΠΑ) στην ολοκλήρωση της Συνταγματικής Αναθεώρησης που επιχειρεί η κυβέρνηση και ο Πρωθυπουργός Κυριάκος Μητσοτάκης. Όπως αναφέρει οι συσχετισμοί δεν ευνοούν, αλλά όπως σημειώνει υπάρχουν πέντε τομείς όπου θα μπορούσε να υπάρξει πολιτική συναίνεση για μεταβολές στον καταστατικό χάρτη της χώρας μας.
Η αίσθησή σας είναι ότι θα γίνει τελικά η συνταγματική αναθεώρηση;
Η Αναθεωρητική διαδικασία είναι μια δυναμική διαδικασία. Κανείς δεν μπορεί προς το παρόν να προβλέψει, αλλά είναι ζήτημα των πολιτικών συσχετισμών που υφίστανται τώρα, αλλά κι εκείνων που θα διαμορφωθούν μετά τις εκλογές. Είναι πολύ δύσκολο να προβλέψει κάποιος.
Ο κατακερματισμός που δείχνουν οι δημοσκοπήσεις και το ότι δεν θα έχουμε αυτοδύναμη κυβέρνηση αποτελούν εχέγγυα…
Σίγουρα δεν δίνει πολλές πιθανότητες για να προχωρήσει η προτεινόμενη αναθεώρηση.
Εσείς τι θα θέλατε ν’ αλλάξει στο ελληνικό σύνταγμα;
Πέντε είναι οι τομείς στους οποίους φαίνεται να υπάρχει και μια γενικότερη συναίνεση. Πρώτον η αναμόρφωση του καθεστώτος της ποινικής ευθύνης των υπουργών, το περίφημο άρθρο 86. Δεύτερον η αναμόρφωση του τρόπου επιλογής των ανωτάτων δικαστών, της ηγεσίας της δικαιοσύνης όπως έχει επικρατήσει να λέγεται. Τρίτον, κάποιες ρυθμίσεις για το πολιτικό χρήμα και το πολιτικό σύστημα, να υπάρξουν δηλαδή νέες διατάξεις για τη διαφάνεια στη λειτουργία του πολιτικού συστήματος. Τέταρτον η αναβάθμιση του ρόλου της Βουλής, με κάποιας μορφής ασυμβίβαστου της ιδιότητας του Βουλευτή και του Υπουργού και, πέμπτον, είναι η αναμόρφωση της ίδιας της διαδικασίας αναθεώρησης του Συντάγματος. Δηλαδή του άρθρου 110, εντός των στενών βεβαίως πλαισίων που θέτει το σύνταγμα. Υπάρχουν διατάξεις που δεν είναι αναθεωρητές. Η δομή της αναθεωρητικής διαδικασίας δεν μπορεί να πειραχτεί, αλλά κάποιες επιμέρους παράμετροι διαδικαστικές θα πρέπει ν’ αλλάξουν. Όπως επι παραδείγματι, να μπορεί να ξεκινήσει νέα αναθεωρητική διαδικασία άμεσα για εκείνες τις διατάξεις που δεν είχαν αναθεωρηθεί πρόσφατα. Δηλαδή να μην περιμένουμε την 5ετία από την προηγούμενη αναθεώρηση σε σχέση με διατάξεις που δεν αναθεωρήθηκαν. Η πενταετία να ισχύσει μόνον για τις αναθεωρηθείσες διατάξεις. Ή να ανανεώνεται η αναθεωρητική διαδικασία σε μια Βουλή, με αυξημένες πλειοψηφίες και διαφορετικές πλειοψηφίες, έτσι ώστε ν’ αποφεύγεται αυτό το περίεργο φαινόμενο που βρισκόμαστε σήμερα.
Σε οικονομικό επίπεδο πρέπει να υπάρξουν έννοιες μέσα στο Σύνταγμα, όπως δημοσιονομική πειθαρχία, έλλειμμα κ.ά., με δεδομένο ότι η χώρα βρέθηκε στο χείλος της καταστροφής;
Νομίζω ότι τέτοιου είδους κανόνες, ακόμη και αν μπουν δύσκολα θα δεσμεύσουν το πολιτικό σύστημα. Γενικά είμαι κατά της υπερφόρτωσης του Συντάγματος με ρυθμίσεις. Άλλωστε και στη Γερμανία που υπάρχει αυτή η περίφημη διάταξη περί δημοσιονομικού φρένου, παρατηρήθηκαν ένα σωρό προβλήματα όταν δημιουργήθηκαν οι έκτακτες περιστάσεις με την χρηματο-οικονομική βοήθεια προς τις αδύναμες χώρες της Ευρώπης, με την πανδημία κ.ο.κ. Αναγκάσθηκαν να αναθεωρήσουν τις αρχικές τους παραδοχές. Τέτοιου είδους δεσμεύσεις νομίζω δεν πρέπει να μπαίνουν στο Σύνταγμα. Το συλλογικό τραύμα άλλωστε της κρίσης είναι αρκετό για να μας επαναφέρει σε μια κατάσταση, δημοσιονομικής κανονικότητας.
Το δημογραφικό, είναι μια έννοια που πρέπει να μπει στο Σύνταγμα;
Όχι. Δεν πρέπει να γίνει το Σύνταγμα ένα ευχολόγιο. Η πολιτική πρέπει να κάνει αυτά που πρέπει και ν’ αναπτυχθούν οι δημόσιες πολιτικές. Το σύνταγμα πρέπει να είναι όσο το δυνατόν πιο λιτό και περιεκτικό, όσο το δυνατόν γίνεται. Είμαι κατά της υπερφόρτωσης με ρυθμίσεις.
