Μπαίνοντας σε μια εκκλησία στη Σουηδία, μέσα στο ζοφερό καταχείμωνο, συναντά κανείς συνήθως μια γωνιά που φωτίζεται αμυδρά. Ένα πυκνό σύμπλεγμα κεριών, αναμμένων από επισκέπτες στη μνήμη ενός αγαπημένου προσώπου, προσφέρει μια παύση από την τύρβη και τη βιασύνη της σύγχρονης ζωής. Κάποτε, τέτοιες σκηνές περισυλλογής διακόπτονταν μόνο από τον ήχο των κερμάτων που έπεφταν σε ένα μεταλλικό κουτί, προορισμένο για τη δωρεά που αντιστοιχούσε σε κάθε κερί. Πλέον, όχι. Στη σύγχρονη εποχή τα κεριά παραμένουν, αλλά το κουτί με τα μετρητά συχνά αντικαθίσταται από έναν κωδικό QR. Αντί να ψάχνουν στα πορτοφόλια τους για ψιλά, όσοι επιθυμούν να ανάψουν κερί μεταφέρουν μερικές κορώνες στην εκκλησία μέσω του Swish, μιας πανταχού παρούσας εφαρμογής πληρωμών. Ο ήχος των κερμάτων που χτυπούν στο μέταλλο έχει αντικατασταθεί από το άτονο βόμβο των κινητών τηλεφώνων που αναγγέλλουν την ολοκλήρωση της συναλλαγής.
Η Ευρώπη, ή τουλάχιστον το βόρειο κομμάτι της, είναι η ήπειρος που ξέχασε τα μετρητά. Στη Νορβηγία και τη Σουηδία τα κέρματα και τα χαρτονομίσματα ανήκουν στο παρελθόν μαζί με τους Βίκινγκς και τα καταργημένα καλύμματα κρεβατιού της ΙΚΕΑ. Οι Σουηδοί χρησιμοποιούν πλέον, για το 90% όλων των αγορών τους, ψηφιακές πληρωμές – μόνο οι μισοί χρησιμοποιούν κάποια μετρητά μέσα στο μήνα (ο υπογράφων το άρθρο, συχνός επισκέπτης της Σουηδίας, έχει να δει χαρτονόμισμα της χώρας εδώ και πάνω από μια δεκαετία). Ενώ οι Ιάπωνες έχουν χάρτινα και μεταλλικά γιεν που αντιστοιχούν στο 22% του ΑΕΠ τους χωμένα σε πορτοφόλια και κάτω από στρώματα (ή futon), στη Σουηδία το ποσοστό αυτό είναι κάτω από 1%.
Υπάρχουν όμως κάποιες άλλες περιοχές της ηπείρου που καλύπτουν το χαμένο έδαφος. Τα μετρητά παραμένουν συχνότερα ο κανόνας στη νότια Ευρώπη, όπου οι άνθρωποι είναι φτωχότεροι και οι μικρές επιχειρήσεις στερούνται μερικές φορές της σχολαστικότητας των Σκανδιναβών στη δήλωση όλων των εσόδων τους στην εφορία. Η Γερμανία και η Αυστρία έχουν μια παρατεταμένη αγάπη για το φυσικό χρήμα, εκτιμώντας την ιδιωτικότητα που προσφέρει απέναντι στα κάποτε καταπιεστικά κράτη. Βέβαια, ακόμη κι αυτές εγκαταλείπουν τα μετρητά. Η Ευρώπη διαθέτει τα μισά ΑΤΜ ανά άτομο από ό,τι η Αμερική, και ο αριθμός τους μειώνεται. Οι τράπεζες κρατούν τόσο λίγα μετρητά στη Δανία, ώστε οι ληστές δεν μπαίνουν καν στον κόπο να τις ληστέψουν.
Όλη αυτή η ηλεκτρονική μεταφορά χρημάτων από τον ένα λογαριασμό στον άλλο κάποτε έμοιαζε με την ενσάρκωση της νεωτερικότητας – ανεξάρτητα από τις διαμαρτυρίες των πλανόδιων, των ζητιάνων και των φοροφυγάδων. Οι πολιτικοί πιέζουν εδώ και καιρό για περισσότερες ψηφιακές πληρωμές, ώστε να βοηθήσουν στην εξάλειψη των αδήλωτων εισοδημάτων και στην πάταξη του ξεπλύματος χρήματος. Η Ελλάδα υποχρέωσε τις επιχειρήσεις, συμπεριλαμβανομένων των εστιατορίων και των ταξί, να δέχονται ψηφιακές πληρωμές και να εκδίδουν αποδείξεις (αν και το ΡΟS στην ταβέρνα μπορεί να βρεθεί βολικά εκτός λειτουργίας όταν φτάνει ο λογαριασμός). Η ΕΕ επέβαλε κατώτατα όρια για τη χρήση μετρητών, απαιτώντας εθνική νομοθεσία που να απαγορεύει τη χρήση χαρτονομισμάτων για πληρωμές μεγάλων επιχειρήσεων. Το 2019 η Ευρωπαϊκή Κεντρική Τράπεζα σταμάτησε ακόμη και την έκδοση νέων χαρτονομισμάτων των 500 ευρώ (584 δολάρια). (Το χαρτονόμισμα ήταν τόσο σπάνιο και τόσο ύποπτο για τη χρηματοδότηση ύποπτων πραγμάτων, που είχε γίνει γνωστό ως «Μπιν Λάντεν»). Στα μάτια των Ευρωπαίων τα μετρητά ήταν χρήματα του χθες και οι ψηφιακές πληρωμές το λαμπερό μέλλον.
Κάποιοι, ιδίως οι λαϊκιστές της δεξιάς, διαμαρτυρήθηκαν. Εδώ και καιρό κατακρίνουν τις ψηφιακές πληρωμές ως ένα γλείψιμο προς τις τράπεζες (οι οποίες κερδίζουν από κάθε κίνηση της κάρτας). Τα μετρητά, λένε, είναι μια μορφή «τυπωμένης ελευθερίας». Ωστόσο, οι καταναλωτές ψηφίζουν με το πορτοφόλι τους. Σε ολόκληρη την ευρωζώνη τα μετρητά χρησιμοποιήθηκαν για το 79% των προσωπικών συναλλαγών το 2016, αλλά μόνο για το 52% το 2024 (και αντιπροσώπευαν μικρότερο μερίδιο της αξίας, επειδή οι κάρτες προτιμώνται για μεγαλύτερες πληρωμές). Οι καφετέριες συνειδητοποίησαν ότι θα μπορούσαν να κάνουν «χρυσές» δουλειές, βάζοντας τους πελάτες να χρησιμοποιούν τις τραπεζικές τους κάρτες αντί να ψάχνουν για κέρματα. Ιδιαίτερα μετά την covid-19, οι πληρωμές σε κέρματα και χαρτονομίσματα έγιναν τόσο σπάνιες σε πολλά καταστήματα που δεν άξιζαν πλέον τον κόπο.
Ένας ολοένα αυξανόμενος αριθμός ανάρτησε πινακίδες που έγραφαν «όχι μετρητά»: σε όλη την Ευρώπη, το 12% όλων των επιχειρήσεων αρνούνταν κατηγορηματικά τα μετρητά το 2024, από 4% μόλις τρία χρόνια νωρίτερα. Σε ορισμένες χώρες το ποσοστό είναι υψηλότερο. Πάνω από ένας στους τρεις κινηματογράφους στις Κάτω Χώρες δεν δέχονται πλέον χαρτονομίσματα και κέρματα. Τα μετρητά έμοιαζαν να οδεύουν προς το χρονοντούλαπο της ιστορίας: λιγότεροι άνθρωποι έπαιρναν ευρώ, επειδή λιγότερα καταστήματα τα δέχονταν, επειδή λιγότεροι άνθρωποι τα χρησιμοποιούσαν, και ούτω καθεξής.
Ωστόσο, οι αρχές θεωρούν πλέον ότι το ηλεκτρονικό χρήμα ενδέχεται να αποτελεί υπερβολή. Θα επιθυμούσαν, αν όχι μια επιστροφή στα μετρητά, τουλάχιστον τη διασφάλιση ότι αυτά θα συνεχίσουν να λειτουργούν ως καθολικά αποδεκτό μέσο πληρωμής. Το 2021, απόφαση του ανώτατου δικαστηρίου της Ευρωπαϊκής Ένωσης επιβεβαίωσε ότι το χαρτονόμισμα πρέπει, κατ’ αρχήν, να γίνεται αποδεκτό. Προκειμένου να αρθεί κάθε εναπομείνασα αμφιβολία, τον Δεκέμβριο οι υπουργοί των 27 κρατών-μελών της ΕΕ επανέλαβαν τη βούλησή τους να απαγορεύσουν στις επιχειρήσεις να αρνούνται την αποδοχή χαρτονομισμάτων και κερμάτων. Στο πλαίσιο επικείμενης νομοθετικής ρύθμισης, τα καταστήματα και τα εστιατόρια θα εξακολουθούν να μπορούν να δηλώνουν την προτίμησή τους για ψηφιακές πληρωμές, θα υποχρεούνται όμως ταυτόχρονα να δέχονται και τα παραδοσιακά μετρητά.
Γιατί αυτή η φαινομενική υποχώρηση; Μια ανησυχία είναι ότι μια σημαντική μειοψηφία εξακολουθεί να αποστρέφεται την ψηφιακή τεχνολογία. Οι νεόφερτες εφαρμογές και οι κλειδωμένες με PIN κάρτες είναι υπέροχες για τους νέους και τους συνδεδεμένους τύπους και ανεκτές για τους μεσήλικες και τους όσους έχουν όρεξη να μάθουν να τις χειρίζονται. Όμως, για τους ηλικιωμένους η εμπειρία του ζογκλέρ με τις τραπεζικές κάρτες και τις εφαρμογές μπορεί να είναι απογοητευτική, ενώ ορισμένοι φτωχοί δυσκολεύονται να ανοίξουν τραπεζικούς λογαριασμούς.
Μια άλλη ανησυχία, που προέκυψε πιο πρόσφατα, επικεντρώνεται στην ανθεκτικότητα των συστημάτων πληρωμών. Όσο βολικά και αν είναι όταν τα πράγματα λειτουργούν καλά, για να κινηθούν τα χρήματα «άυλα» απαιτείται ηλεκτρικό ρεύμα και σύνδεση δεδομένων. Οι Ισπανοί που αντιμετώπισαν την περασμένη άνοιξη εκτεταμένες διακοπές ρεύματος δυσκολεύτηκαν να αγοράσουν τρόφιμα και άλλα είδη πρώτης ανάγκης.
Και φυσικά, δεν πρέπει να ξεχνάμε τις απειλές των χάκερ και των τρίτων ανταγωνιστών. Ορισμένοι ανησυχούν ότι οι υπερβολικά πολλές ψηφιακές πληρωμές αφήνουν την Ευρώπη εξαρτημένη από τις εταιρείες Visa και MasterCard, αμερικανικές εταιρείες με απρόβλεπτους πολιτικούς «αφέντες». (Η ΕΚΤ μελετά την έκδοση «ψηφιακού ευρώ» ως απάντηση, αν και αυτό θα πάρει χρόνια). Στις Βαλτικές και τις Σκανδιναβικές χώρες, όπου η αγωνία επικεντρώνεται στα ρωσικά σαμποτάζ, τα συστήματα ψηφιακών πληρωμών λειτουργούν πλέον για κάποιο διάστημα ακόμη και όταν κόβεται το ρεύμα. Βέβαια, αν θέλουμε να μιλήσουμε για ανθεκτικότητα, τίποτα δεν ξεπερνά τα μετρητά. Οι Σουηδοί εδώ και καιρό συμβουλεύονται να αποθηκεύουν αρκετά χαρτονομίσματα και κέρματα για να βγάλουν μια εβδομάδα, κάτι που συνιστά τώρα και η ΕΕ. Μετά από χρόνια που η Ευρώπη πληρώνει με ένα κλικ, ανακαλύπτει ότι μερικά ψιλά αξίζει να μένουν στο συρτάρι.
© 2026 The Economist Newspaper Limited. All rights reserved. Άρθρο από τον Economist, το οποίο μεταφράστηκε και δημοσιεύθηκε με επίσημη άδεια από το www.powergame.gr. Το πρωτότυπο άρθρο, στα αγγλικά, βρίσκεται στο www.economist.com.
