Καμία άλλη λιβυκή κηδεία δεν θα μπορούσε να προσελκύσει τέτοιο πλήθος. Από κάθε μεριά της χώρας ταξίδεψαν στο Μπάνι Ουαλίντ, στα βορειοδυτικά, για να κηδέψουν τον Saif al-Islam Qaddafi, γιο του εκλιπόντος δικτάτορα της Λιβύης, Muammar Qaddafi. Πολλοί φορούσαν πράσινο – το χρώμα του πεσόντος καθεστώτος – και ανέμιζαν τις σημαίες του. Ορισμένοι ορκίστηκαν εκδίκηση για τη δολοφονία του Saif στις 3 Φεβρουαρίου, όταν ένοπλοι φέρεται να τον πυροβόλησαν στο σπίτι του στην ορεινή πόλη Ζιντάν. «Το μόνο που θα κάνει είναι να ενισχύσει την αποφασιστικότητά μας να απελευθερώσουμε τη Λιβύη», είπε ένας από τους πενθούντες, τυλιγμένος σε ένα σμαραγδένιο μαντήλι.
Οι όχι και τόσο πειστικές δημοσκοπήσεις της Λιβύης δείχνουν ότι ο Saif ήταν το πιο δημοφιλές δημόσιο πρόσωπο της χώρας. Για πολλούς ενσάρκωνε τη νοσταλγία για μια εποχή που η Λιβύη ήταν ενωμένη, ο κρατικός της μηχανισμός λειτουργούσε, το κρατικό της ταμείο ήταν γεμάτο και το σύστημα πρόνοιας άθικτο. Σήμερα οι ληστρικές πολιτοφυλακές οργώνουν τη χώρα, οι αντίπαλες κυβερνήσεις τσακώνονται και οι δημόσιες υπηρεσίες παρακμάζουν. Οι εκκλήσεις του για εκλογές βρήκαν απήχηση σε εκατομμύρια ανθρώπους κουρασμένους από τους πολέμαρχους και τους κλεπτοκράτες που λεηλάτησαν την πλουσιότερη χώρα της Αφρικής.
Το γεγονός ότι κάποιοι θρηνούν έναν άνθρωπο που κατηγορείται από το Διεθνές Ποινικό Δικαστήριο για εγκλήματα κατά της ανθρωπότητας, δεν αποτυπώνει τόσο τις αρετές του όσο για τη ζοφερότητα της Λιβύης μετά το 2011. Από την εξέγερση που ανέτρεψε τον πατέρα του, πέρασαν 15 χρόνια, αλλά η επέτειος της 17ης Φεβρουαρίου πέρασε με σιωπηλές τύψεις.
Οι Πράσινοι, όπως τους αποκαλούν οι Λίβυοι, εξακολουθούν να έχουν πολλές κυβερνητικές θέσεις, ιδίως στις δυνάμεις ασφαλείας στα ανατολικά, όπου κυριαρχεί ο Khalifa Haftar, επικεφαλής της φατρίας Haftar και ισχυρός άνδρας. Φοιτητές με πράσινες κουκούλες οργανώνουν καθιστικές διαμαρτυρίες σε πανεπιστήμια. Ορισμένες νύφες στολίζουν ακόμη και τα γαμήλια αυτοκίνητά τους με πράσινες κορδέλες.
Ωστόσο, η δημοτικότητα χωρίς εξουσία δεν έχει καμία σημασία. Παρ’ όλες τις διακηρύξεις του περί «τρίτου δρόμου», ο Saif δεν διέθετε κανένα από τα μέσα που απαιτούνται για την κατάληψη της εξουσίας. Απελευθερώθηκε από την αιχμαλωσία πριν από μια δεκαετία, αλλά ποτέ δεν εξασφάλισε εδάφη, χρήματα, όπλα ή πιστούς μαχητές. Δεν θα μπορούσε να προελάσει στην Τρίπολη για να εκτοπίσει τον πρωθυπουργό Abdulhamid Dbeiba, και ακόμη λιγότερο να προκαλέσει τους Haftars. Κανένας από τους δύο δεν φάνηκε να ενοχλείται υπερβολικά από τη δολοφονία. Ο κ. Dbeiba εξέφρασε την υποχρεωτική θλίψη του και διέταξε τον γενικό εισαγγελέα του να διερευνήσει τον θάνατο του Saif. Ο Saddam Haftar, ο γιος του ισχυρού άνδρα, του οποίου οι δυνάμεις ασφαλείας είναι γνωστό ότι ξεπαστρεύουν τους εχθρούς του, απαγόρευσε την ταφή στη Σύρτη, τη γενέτειρα των Qaddafi. Ορισμένοι λένε ότι βλέπουν χαρακτηριστικά του Saddam στη δολοφονία. Τέσσερις μασκοφόροι λέγεται ότι αχρήστευσαν τις κάμερες ασφαλείας πριν πυροβολήσουν τον Saif 19 φορές. Ένας συνεργάτης του φερόμενου ως δράστη εμφανίστηκε στο διαδίκτυο, ισχυριζόμενος ότι ενήργησε με εντολή του Saddam.
Ούτε προφανείς διάδοχοι υπάρχουν. Τέσσερις από τους βιολογικούς γιους του Muammar Qaddafi είναι νεκροί- αρκετοί επιζώντες απόγονοι προτιμούν την ασφάλεια της εξορίας. (Ο Saadi βρίσκεται πιθανώς στην Κωνσταντινούπολη, ο Hannibal μόλις βγήκε από μια λιβανέζικη φυλακή, ο Muhammad δεν ήταν ποτέ πολιτικός και η Aisha έχει αποσυρθεί στο Ομάν). Κανένας άλλος διεκδικητής δεν έχει την αναγνωσιμότητα του ονόματος της οικογένειας, ούτε, στην αχανή, αραιοκατοικημένη χώρα, κάτι περισσότερο από μια τοπική ή φυλετική βάση. Για σχεδόν μια δεκαετία ο κ. Dbeiba και οι Haftars εμπόδισαν τις εκλογές και φίμωναν την κοινωνία των πολιτών που θα μπορούσε να ανοίξει το πεδίο.
Εν τω μεταξύ, το κράτος μαραζώνει. Στα χαρτιά, η παραγωγή πετρελαίου το 2025 ήταν σταθερή. Ωστόσο, οι αναλυτές λένε ότι πέρυσι εξαφανίστηκαν 8 δισ. δολάρια από τα περισσότερα από 30 δισ. δολάρια των αναμενόμενων εσόδων από το πετρέλαιο. Οι δύο εξουσιαστές της χώρας έχουν καταλάβει πετρελαιοπηγές, διαβρώνοντας το μονοπώλιο της Εθνικής Εταιρείας Πετρελαίου στην παραγωγή και τις πωλήσεις. Και έχουν «πείσει» την κεντρική τράπεζα να αποδεσμεύσει τα μειούμενα έσοδα ως ενέγγυες πιστώσεις. Η ρευστότητα είναι περιορισμένη. Οι τράπεζες περιορίζουν τις αναλήψεις. Το δηνάριο διολισθαίνει στη μαύρη αγορά και το κόστος των βασικών ειδών διατροφής ανεβαίνει.
Οι Dbeibas και οι Haftars είναι οι ωφελημένοι από την αταξία της Λιβύης. Απέτυχαν να συμφιλιωθούν επίσημα μετά την αποτυχημένη πολιορκία της Τρίπολης από τους Haftars το 2020. Ωστόσο, σήμερα οι Dbeibas και οι Haftars παραμένουν «αυτοκόλλητοι», όπως το θέτει ο Jalel Harchaoui, παρατηρητής της Λιβύης. Τον Ιανουάριο οι εκπρόσωποί τους στο Παρίσι συναντήθηκαν με έναν υψηλόβαθμο Αμερικανό μεσάζοντα και δεσμεύτηκαν να συνεχίσουν να μοιράζονται τα λάφυρα. Αμέσως μετά, ανακοίνωσαν τον πρώτο νέο γύρο υποβολής προσφορών για παραχωρήσεις πετρελαίου από το 2007. Οι δυτικοί μεγάλοι όμιλοι, με επικεφαλής τις Chevron, Eni και Repsol, ήταν μεταξύ των νικητών.
Βέβαια η εξερεύνηση και οι επενδύσεις απαιτούν σταθερότητα και νομιμότητα. Και τα δύο φθίνουν. Η Αμερική συνέστησε πρόσφατα στους πολίτες της να φύγουν μετά από μια «σοβαρή» τρομοκρατική απειλή. Περίπου 30 τζιχαντιστικές ομάδες εξακολουθούν να παραμονεύουν στους ανεξέλεγκτους χώρους της χώρας, λέει ένας Αμερικανός πρώην κατάσκοπος. Χωρίς καλύτερη διακυβέρνηση, το χάος θα ανθίσει όπως και η νοσταλγία.
