Φανταστείτε να λέγατε σε έναν Ευρωπαίο γραφειοκράτη της δεκαετίας του 1990 τι θα έκανε η Ευρωπαϊκή Ένωση, η οποία στην αρχική της σύλληψη ήταν ένα ειρηνευτικό εγχείρημα, τρεις δεκαετίες αργότερα. Πολεμικά πλοία υπό τις διαταγές της ΕΕ θα καταρρίπτονταν βαλλιστικούς πυραύλους στην Ερυθρά Θάλασσα. Η Ένωση θα εκπαίδευε περισσότερους από 86.000 Ουκρανούς στρατιώτες, παρέχοντάς τους 2 εκατομμύρια σφαίρες, για να αντιμετωπίσουν αποτελεσματικότερα τους Ρώσους εισβολείς. Ένα από τα μεγαλύτερα προγράμματα δαπανών της θα ήταν ένα πακέτο δανείων ύψους 150 δισ. ευρώ (172 δισ. δολάρια) για την αγορά όπλων από τα κράτη μέλη. Όλα αυτά θα ακούγονταν παράλογα.
H «στρατιωτική μηχανή» της ΕΕ βρίσκεται «πλέον σε σταυροδρόμι», λέει ο στρατηγός Sean Clancy, πρόεδρος της Στρατιωτικής Επιτροπής της ΕΕ, μιλώντας στο Economist από το γραφείο του στις Βρυξέλλες. Η επιτροπή συμβουλεύει την επικεφαλής της εξωτερικής πολιτικής της ΕΕ, Kaja Kallas, και εποπτεύει στρατιωτικές επιχειρήσεις όπως οι Ασπίδες, η ναυτική αποστολή στην Ερυθρά Θάλασσα. Ο στρατηγός Clancy είναι ο πρώτος Ιρλανδός τετράστερος στρατηγός εδώ κι έναν αιώνα. Οι προτεραιότητές του κατά το τελευταίο έτος ήταν η καταστολή του λεγόμενου «σκιώδους στόλου» της Ρωσίας, η διευκόλυνση της μετακίνησης στρατιωτικών δυνάμεων σε όλη την Ευρώπη και η ενίσχυση της άμυνας έναντι των drones.
Θεωρητικά, το στρατιωτικό επιτελείο της ΕΕ (το οποίο, για να μην υπάρχει σύγχυση, διαφέρει από τη στρατιωτική επιτροπή του στρατηγού Clancy) εξακολουθεί να είναι προσηλωμένο στη δημιουργία ενός εκστρατευτικού σώματος 50.000 έως 60.000 στρατιωτών. «Αυτή η ιδέα έχει καταστεί μια καθαρά θεωρητική άσκηση», λέει ο Sven Biscop του Ινστιτούτου Egmont, ενός κέντρου μελετών στις Βρυξέλλες. «Κανείς δεν πιστεύει ότι θα υπάρξει ποτέ αυτό το στρατιωτικό σώμα». Αντίθετα, μια νέα «ικανότητα ταχείας ανάπτυξης» (RDC) 5.000 ανδρών είναι πιο ρεαλιστική.
Ο στρατηγός Clancy συγκρίνει τις παραπάνω δυνάμεις με τις παλαιότερες μάχιμες ομάδες της ΕΕ, σχηματισμούς που δέχτηκαν πολλή κριτική, οι οποίοι δεν δοκιμάστηκαν ποτέ και των οποίων οι στρατιώτες παρέμειναν στις χώρες προέλευσής τους. «Τώρα έχουμε πολλές προληπτικές ασκήσεις και επιχειρησιακή εκπαίδευση, καθώς και ενίσχυση κάθε RDC», λέει. «Πραγματοποιεί ασκήσεις. Είναι εκπαιδευμένη. Είναι διαθέσιμη». Για να αναπτυχθεί η RDC θα πρέπει να συμφωνήσουν και τα 27 κράτη μέλη, αλλά αυτή η προοπτική γίνεται όλο και πιο ρεαλιστική, λέει ο στρατηγός: «Όλο και περισσότερο βλέπουμε τώρα να εξετάζεται η χρήση της».
Είναι δελεαστικό να θεωρήσουμε αυτές τις δυνάμεις ως έναν εμβρυακό ευρωπαϊκό στρατό, έναν στρατό που ίσως κάποια μέρα να καλύψει το κενό που άφησε η Αμερική, η οποία τώρα δηλώνει ρητά ότι αναμένει από την Ευρώπη να ηγηθεί της συμβατικής άμυνας της ηπείρου. Τις τελευταίες εβδομάδες, η διάθεση στην Ευρώπη γίνεται όλο και πιο ζοφερή, με τον Donald Trump και άλλους να αμφισβητούν επανειλημμένα το μέλλον του ΝΑΤΟ. Τον Ιανουάριο, ο Mark Rutte, γενικός γραμματέας της Συμμαχίας, χλεύασε την ιδέα ότι η ΕΕ (ή μάλλον η Ευρώπη) θα μπορούσε να υπερασπιστεί τον εαυτό της. «Κάντε όνειρα», είπε, προς φρίκη πολλών Ευρωπαίων. «Δεν μπορείτε». Από εσωτερική σκοπιά, όμως, ο στόχος φαίνεται πολύ διαφορετικός.
Όταν ρωτήθηκε αν οι μάχιμες ομάδες θα μπορούσαν να αντιμετωπίσουν ισότιμα τον ρωσικό στρατό, ο στρατηγός Clancy είναι σαφής ότι κάτι τέτοιο δεν είναι στα σχέδια. «Δεν πρόκειται να εμπλακούμε σε πόλεμο», λέει. «Μιλάμε για υποστήριξη [και] σταθεροποίηση.» (Οι όροι αναφέρονται σε λιγότερο επικίνδυνες αποστολές, όπως η εκκένωση και η παροχή βοήθειας σε περιπτώσεις καταστροφής). Αυτό υποδηλώνει ένα παράδοξο. Όλο και περισσότερο, οι Ευρωπαίοι πιστεύουν ότι το ΝΑΤΟ βρίσκεται σε κρίση, καθώς η Αμερική απομακρύνεται (ή στρέφεται ακόμη και εναντίον) των Ευρωπαίων συμμάχων της. Ωστόσο, αντί να εγκαταλείψουν τη συμμαχία, προσκολλώνται σε αυτήν ακόμη περισσότερο. «Υπό την παρούσα Επιτροπή», λέει ο κ. Biscop, αναφερόμενος στη θητεία της Ursula von der Leyen ως προέδρου, « η συναίνεση ότι ο ρόλος της ΕΕ θα ήταν να διευκολύνει τα κράτη μέλη της ΕΕ να εκπληρώσουν τους στόχους τους στο πλαίσιο του ΝΑΤΟ, προέκυψε πολύ γρήγορα».
Ο στρατηγός Clancy περιγράφει μια κατανομή εργασιών. Λέει ότι τα κράτη μέλη σκέφτονται «όλο και περισσότερο» το άρθρο 42(7), τη ρήτρα αμοιβαίας άμυνας της ΕΕ. Στα χαρτιά, είναι ισχυρότερο από το Άρθρο 5, το παλαιότερο και πιο γνωστό αντίστοιχο του ΝΑΤΟ. Στην πράξη, ωστόσο, οι δύο οργανισμοί έχουν διαφορετικές αποστολές. Οι δυνάμεις της ΕΕ θα πρέπει να επιχειρούν κάτω από το όριο του Άρθρου 5, δηλαδή πριν από το επίπεδο ενός μεγάλου πολέμου στην Ευρώπη, λέει.
«Δεν θέλουμε να θολώσουμε τα όρια μεταξύ αυτού που κάνει η Ευρωπαϊκή Ένωση και αυτού που αποτελεί ευθύνη του ΝΑΤΟ», τονίζει, επισημαίνοντας ότι συνομιλεί συχνά με τους ανώτατους στρατηγούς του ΝΑΤΟ ώστε η επικάλυψη αρμοδιοτήτων να αποφεύγεται. «Είμαι ξεκάθαρος ότι πρέπει να παραμείνουμε σε αυτόν τον ρόλο»
Παρ’ όλα αυτά, το όριο μεταξύ αποστολών σταθεροποίησης χαμηλής έντασης και συγκρούσεων υψηλής γίνεται όλο και πιο ασαφές. Ας δούμε για παράδειγμα την Επιχείρηση Ασπίδες, την αποστολή υπό την ηγεσία της ΕΕ για την υπεράσπιση της ναυτιλίας στην Ερυθρά Θάλασσα, η οποία ξεκίνησε τον Φεβρουάριο του 2024 και παρατάθηκε τον Φεβρουάριο του τρέχοντος έτους. Μέχρι σήμερα, έχει προστατεύσει 600 πλοία, λέει ο στρατηγός Clancy. Γαλλικά πολεμικά πλοία υπό τις διαταγές της έχουν καταρρίψει τρεις βαλλιστικούς πυραύλους που εκτοξεύθηκαν από τους Χούθι της Υεμένης, ενώ ένα γερμανικό πλοίο αναχαίτισε έναν τέταρτο. Οι ναυτικές δυνάμεις έχουν επίσης καταρρίψει 20 drones.
Ωστόσο, οι Ασπίδες έδειξαν και τα όρια της στρατιωτικής ισχύος της ΕΕ. Στην αρχή της αποστολής, η «Hessen», μια γερμανική φρεγάτα, έβαλλε κατά λάθος εναντίον ενός αμερικανικού drone τελευταίας τεχνολογίας με δύο ακριβούς πυραύλους αναχαίτισης SM-2, οι οποίοι αστόχησαν. Αργότερα εκείνο το έτος, η φρεγάτα «Hessen», επιστρέφοντας από την Ασία, απέφυγε εντελώς την Ερυθρά Θάλασσα. «Συνολικά, η ανάπτυξη των δυνάμεων κατέδειξε σε αρκετά ναυτικά χωρών πόσο δραστικά ανεπαρκείς είναι οι δυνατότητές τους στην αντιαεροπορική άμυνα, κάτι που επηρεάζει επίσης τη Δανία και το Βέλγιο», λέει ο Alex Luck, ναυτικός αναλυτής.
Υπήρξαν φήμες ότι η Επιχείρηση Ασπίδες θα μπορούσε να διαδραματίσει κάποιο ρόλο στην επαναλειτουργία του Στενού του Ορμούζ. Ωστόσο, ο Johann Wadephul, υπουργός Εξωτερικών της Γερμανίας, δήλωσε ότι η αποστολή υπήρξε «αναποτελεσματική» ακόμη και στο τρέχον καθήκον της. Το να σταλεί σε ένα στενό πέρασμα υπό ακόμη πιο έντονα πυρά θα ήταν παράλογο. «Τίποτα δεν μπορεί πραγματικά να συμβεί έως ότου υπάρξει κάποια μορφή παύσης των εχθροπραξιών», δηλώνει ο στρατηγός.
Ωστόσο, υπάρχουν πολλά που η ΕΕ μπορεί να κάνει, χωρίς να φτάσει στο σημείο να εμπλακεί σε έναν μεγάλο πόλεμο. Πολλά κράτη μέλη είναι επιφυλακτικά όσον αφορά τη συμμετοχή της ΕΕ σε πολεμικές δραστηριότητες, αλλά χαιρετίζουν τον ρόλο της στην ενοποίηση των αμυντικών βιομηχανιών της ηπείρου. Η Ευρώπη διαθέτει δώδεκα διαφορετικούς τύπους αρμάτων μάχης, τη στιγμή που η Αμερική χρησιμοποιεί μόνο έναν. Στόχος της ΕΕ είναι να παρέχει κίνητρα στις χώρες ώστε να αγοράζουν περισσότερα προϊόντα από την ίδια την ήπειρο και, κατά συνέπεια, λιγότερα από το εξωτερικό, μια διαδικασία που συνεπάγεται τριβές τόσο με την Αμερική όσο και με τα ευρωπαϊκά μέλη του ΝΑΤΟ που δεν ανήκουν στην ΕΕ, όπως η Βρετανία, των οποίων οι εταιρείες θα υποστούν ζημίες.
Η στρατιωτική κινητικότητα είναι ένας ακόμη τομέας όπου η «υπερδύναμη» της ΕΕ —η ρύθμιση— επηρεάζει άμεσα την ετοιμότητα για πόλεμο. Στόχος της Ένωσης είναι να δημιουργήσει έως το επόμενο έτος ένα «στρατιωτικό Σένγκεν», ανάλογο με τη ζώνη ελεύθερης μετακίνησης της ΕΕ, με διαδικασίες που θα επιτρέπουν τη μεταφορά μεγάλου στρατιωτικού εξοπλισμού πέρα από τα σύνορα μέσα σε μόλις τρεις ημέρες (μια διαδικασία που σήμερα μπορεί να διαρκέσει περισσότερο από έναν μήνα). Σύμφωνα με τον στρατηγό Clancy, ο προϋπολογισμός της ΕΕ για την περίοδο 2028–2034, ο οποίος βρίσκεται τώρα υπό διαπραγμάτευση και θα οριστικοποιηθεί το 2027, θα πρέπει να περιλαμβάνει δεκαπλάσια αύξηση των δαπανών για τη στρατιωτική κινητικότητα. «Ο Putin δεν πρόκειται να αποτραπεί από τις στρατηγικές ή τις πολιτικές μας», παραδέχεται ο στρατηγός. «Θα αποτραπεί από την εφαρμογή τους.»
© 2026 The Economist Newspaper Limited. All rights reserved. Άρθρο από τον Economist, το οποίο μεταφράστηκε και δημοσιεύθηκε με επίσημη άδεια από το www.powergame.gr. Το πρωτότυπο άρθρο, στα αγγλικά, βρίσκεται στο www.economist.com.
