Σχέδια για την αξιοποίηση του ιστορικού ακινήτου της Πειραϊκής-Πατραϊκής στην Πάτρα φαίνεται ότι βρίσκονται και πάλι υπό εξέταση, καθώς το συγκρότημα παραμένει ένα από τα μεγαλύτερα και πιο σύνθετα αστικά αποθέματα που διαθέτει το Ελληνικό Δημόσιο. Σύμφωνα με πληροφορίες, στο πλαίσιο του στρατηγικού σχεδιασμού του Υπερταμείου εξετάζονται τεχνικές λύσεις που θα μπορούσαν να ενισχύσουν τη λειτουργική και πολεοδομική σύνδεση του ακινήτου με το παραλιακό μέτωπο, στοιχείο που θεωρείται κρίσιμο για την αύξηση της αξίας και των δυνατοτήτων αξιοποίησής του.
Το ακίνητο της Πειραϊκής-Πατραϊκής δεν είναι απλώς ένα ανενεργό εργοστάσιο. Πρόκειται για έναν εκτεταμένο βιομηχανικό οργανισμό, άρρηκτα δεμένο με τη θάλασσα, το λιμάνι και την οικονομική ιστορία της Πάτρας, αλλά και με τη διαδρομή της ελληνικής βιομηχανίας στον 20ό αιώνα. Η σημερινή εικόνα εγκατάλειψης συνοψίζει δεκαετίες ανάπτυξης, ακμής, κρίσης και τελικά αποβιομηχάνισης.
Από το εμπόριο καλτσών στη βιομηχανία
Η ιστορία της Πειραϊκής-Πατραϊκής ξεκινά πολύ πριν αποκτήσει τη μορφή βιομηχανικού κολοσσού. Στις αρχές του 20ού αιώνα, στην Πάτρα, λειτούργησε μια μικρή εμποροβιοτεχνική δραστηριότητα που πουλούσε κάλτσες και έβαφε νήματα, καλύπτοντας βασικές ανάγκες της τοπικής αγοράς. Η αρχική αυτή μορφή επιχείρησης δεν προμήνυε ακόμη τη μετέπειτα εξέλιξη, αποτέλεσε όμως τον πυρήνα πάνω στον οποίο οικοδομήθηκε μια από τις σημαντικότερες ελληνικές βιομηχανίες.
Το 1919 ιδρύεται επίσημα η Πειραϊκή-Πατραϊκή, σε μια περίοδο κατά την οποία η ελληνική οικονομία προσπαθεί να ανασυγκροτηθεί και η κλωστοϋφαντουργία αποτελεί έναν από τους πιο δυναμικούς βιομηχανικούς κλάδους. Η Πάτρα επιλέγεται συνειδητά ως έδρα μεγάλων παραγωγικών εγκαταστάσεων, λόγω του λιμανιού, των σιδηροδρομικών συνδέσεων και της άμεσης πρόσβασης σε πρώτες ύλες και αγορές.
Η συγκρότηση ενός βιομηχανικού οργανισμού
Κατά τις πρώτες δεκαετίες λειτουργίας της, η Πειραϊκή-Πατραϊκή εξελίσσεται σταδιακά από μια περιορισμένη κλωστοϋφαντουργική μονάδα σε έναν πλήρως καθετοποιημένο βιομηχανικό οργανισμό. Η παραγωγή δεν περιορίζεται πλέον στη βαφή νημάτων, αλλά επεκτείνεται στην υφαντουργία, στα τελικά υφάσματα και στα είδη ένδυσης.
Οι εγκαταστάσεις στην Πάτρα αναπτύσσονται σταδιακά κατά μήκος της Ακτής Δυμαίων, σε άμεση γειτνίαση με τη θάλασσα. Η θέση αυτή εξυπηρετεί τη μεταφορά πρώτων υλών και προϊόντων μέσω του λιμανιού, ενώ παράλληλα επιτρέπει τη συνεχή επέκταση του συγκροτήματος. Η εταιρεία επενδύει σε μηχανολογικό εξοπλισμό και τεχνολογία, υιοθετώντας καινοτομίες για την εποχή, γεγονός που της επιτρέπει να αυξάνει την παραγωγική της δυναμικότητα.
Η περίοδος της ακμής: μια «βιομηχανική πόλη»
Η πραγματική ακμή έρχεται στη μεταπολεμική περίοδο. Τις δεκαετίες του 1950 και του 1960, η Πειραϊκή-Πατραϊκή συγκαταλέγεται στους μεγαλύτερους βιομηχανικούς ομίλους της χώρας. Το εργοστάσιο της Πάτρας λειτουργεί ως μια αυτάρκης «βιομηχανική πόλη», με χιλιάδες εργαζόμενους, πλήρη παραγωγική αλυσίδα και υψηλούς όγκους παραγωγής.
Η εταιρεία φτάνει να παράγει δεκάδες εκατομμύρια μέτρα υφάσματος ετησίως, καλύπτοντας μεγάλο μέρος της εγχώριας ζήτησης και αναπτύσσοντας παράλληλα εξαγωγική δραστηριότητα. Τα προϊόντα της Πειραϊκής-Πατραϊκής «ντύνουν» την ελληνική κοινωνία σε μια περίοδο που η εγχώρια βιομηχανία καλύπτει βασικές ανάγκες της χώρας.
Παράλληλα, ο όμιλος επεκτείνεται και εκτός Πάτρας, δημιουργώντας ή εξαγοράζοντας εργοστασιακές μονάδες σε διάφορες περιοχές της Ελλάδας, αλλά και στο εξωτερικό. Σε επίπεδο απασχόλησης, η Πειραϊκή-Πατραϊκή εξελίσσεται σε έναν από τους μεγαλύτερους εργοδότες της χώρας, με ισχυρό κοινωνικό αποτύπωμα.
Κοινωνικός ρόλος και τοπικό αποτύπωμα
Η παρουσία της Πειραϊκής-Πατραϊκής διαμορφώνει για δεκαετίες την οικονομική και κοινωνική φυσιογνωμία της Πάτρας. Ολόκληρες συνοικίες στη νότια πλευρά της πόλης αναπτύσσονται γύρω από το εργοστάσιο, ενώ η βιομηχανία αποτελεί βασικό σημείο αναφοράς για την εργατική τάξη της περιοχής.
Το εργοστάσιο δεν είναι απλώς χώρος εργασίας, αλλά κεντρικό στοιχείο της καθημερινότητας χιλιάδων οικογενειών. Η λειτουργία του επηρεάζει την τοπική αγορά, τις μεταφορές, την κατοικία και την κοινωνική ζωή της πόλης.
Η σταδιακή παρακμή και το τέλος της παραγωγής
Από τη δεκαετία του 1970 και μετά, το περιβάλλον αρχίζει να αλλάζει. Ο διεθνής ανταγωνισμός, το αυξημένο κόστος παραγωγής, η είσοδος φθηνότερων εισαγόμενων προϊόντων και οι διαρθρωτικές αδυναμίες της ελληνικής κλωστοϋφαντουργίας πλήττουν την εταιρεία. Η παραγωγή περιορίζεται, τα οικονομικά προβλήματα εντείνονται και οι θέσεις εργασίας μειώνονται.
Τις επόμενες δεκαετίες, τμήματα του συγκροτήματος εγκαταλείπονται, ενώ η λειτουργία του εργοστασίου φθίνει σταδιακά. Η οριστική παύση της παραγωγικής δραστηριότητας έρχεται χωρίς να υπάρξει κάποιο οργανωμένο σχέδιο για την επόμενη ημέρα των εγκαταστάσεων, αφήνοντας πίσω έναν τεράστιο βιομηχανικό όγκο χωρίς χρήση.
Το ακίνητο σήμερα
Το συγκρότημα της Πειραϊκής-Πατραϊκής βρίσκεται στην Ακτή Δυμαίων και εκτείνεται σε 180 έως 220 στρέμματα, ανάλογα με την οριοθέτηση. Περιλαμβάνει μεγάλους βιομηχανικούς όγκους, αποθήκες, μηχανοστάσια, διοικητικά κτίρια, δεξαμενές και εσωτερικό οδικό δίκτυο. Η βαριά βιομηχανική αρχιτεκτονική αποτελεί στοιχείο βιομηχανικής κληρονομιάς, αλλά ταυτόχρονα αυξάνει σημαντικά το κόστος αποκατάστασης και επανάχρησης.
Σε ιδιοκτησιακό επίπεδο, το ακίνητο πέρασε από την Πειραϊκή-Πατραϊκή στο Ελληνικό Δημόσιο και στη συνέχεια εντάχθηκε στο χαρτοφυλάκιο της ΕΤΑΔ Α.Ε., θυγατρικής της ΕΕΣΥΠ – Υπερταμείο. Παρά τις κατά καιρούς ιδέες και συζητήσεις, δεν εγκρίθηκε ποτέ επίσημο και δεσμευτικό σχέδιο αξιοποίησης, ούτε προχώρησε ειδικός χωρικός σχεδιασμός ή διαγωνιστική διαδικασία.
Ένα ανοιχτό στοίχημα για την Πάτρα
Σήμερα, η Πειραϊκή-Πατραϊκή λειτουργεί ως ένα εκτεταμένο αστικό κενό, διακόπτοντας τη συνέχεια της πόλης με το παραλιακό της μέτωπο και αποτελώντας τη μεγαλύτερη ανεκμετάλλευτη αστική εφεδρεία της Πάτρας. Η αξιοποίησή της θα μπορούσε να αλλάξει ριζικά τον αστικό χάρτη της πόλης, όμως η κλίμακα, το κόστος και η πολυπλοκότητα του έργου καθιστούν το εγχείρημα εξαιρετικά απαιτητικό.
Η ιστορία της Πειραϊκής-Πατραϊκής, από το μικρό κατάστημα καλτσών έως τον βιομηχανικό κολοσσό και τη σημερινή εγκατάλειψη, συμπυκνώνει τη διαδρομή της ελληνικής βιομηχανίας τον τελευταίο αιώνα. Το αν το ακίνητο αυτό θα παραμείνει σύμβολο της αποβιομηχάνισης ή θα περάσει σε μια νέα φάση ζωής, παραμένει ένα από τα πιο δύσκολα και κρίσιμα στοιχήματα για την Πάτρα και τη δημόσια ακίνητη περιουσία.
