Στη Σταδίου 15, απέναντι από την Παλαιά Βουλή και λίγα μέτρα από το άγαλμα του Θεόδωρου Κολοκοτρώνη, στέκεται ένα κτίριο που οι περισσότεροι Αθηναίοι προσπερνούν σήμερα χωρίς να γνωρίζουν πόση ιστορία κρύβεται πίσω από τη βαριά του πρόσοψη. Για δεκαετίες από εδώ περνούσαν τηλεφωνικές συνδέσεις, εντολές, ειδήσεις, προσωπικές συνομιλίες και ολόκληρη η καθημερινότητα μιας πόλης που μάθαινε να επικοινωνεί διαφορετικά. Αργότερα, στους ίδιους διαδρόμους εγκαταστάθηκε η διοίκηση του ΟΤΕ, πέρασαν χιλιάδες Αθηναίοι για τους λογαριασμούς και τις τηλεφωνικές τους υποθέσεις και, πολύ αργότερα, εκεί όπου κάποτε δούλευαν τηλεφωνητές και τεχνικοί στήθηκαν έργα σύγχρονης τέχνης.
Σχεδόν έναν αιώνα μετά την κατασκευή του, το παλιό Μέγαρο της Τηλεφωνικής παραμένει στη θέση του, περιμένοντας ακόμη την επόμενη ζωή του. Η ιστορία του αρχίζει το 1930, σε μια Αθήνα πολύ διαφορετική από τη σημερινή. Στις 8 Φεβρουαρίου εκείνης της χρονιάς το ελληνικό Δημόσιο υπέγραψε με τη γερμανική Siemens & Halske τη σύμβαση για την ανάπτυξη και εκμετάλλευση του τηλεφωνικού δικτύου Αθήνας, Πειραιά και περιχώρων.
Λίγους μήνες αργότερα ιδρύθηκε η Ανώνυμος Ελληνική Τηλεφωνική Εταιρεία, η γνωστή ΑΕΤΕ, που θα αναλάμβανε να οδηγήσει τη χώρα στην εποχή της αυτόματης τηλεφωνίας. Για να στεγαστεί η νέα εταιρεία χρειαζόταν ένα κτίριο αντάξιο αυτής της τεχνολογικής μετάβασης. Οι εργασίες στη Σταδίου ξεκίνησαν στις 9 Αυγούστου 1930 και προχώρησαν με εντυπωσιακή για τα δεδομένα της εποχής ταχύτητα. Σε λιγότερο από έναν χρόνο το μέγαρο ήταν έτοιμο. Στις 31 Ιουλίου 1931 πραγματοποιήθηκαν τα εγκαίνιά του και την επομένη η ΑΕΤΕ άρχισε τη δραστηριότητά της. Η Αθήνα αποκτούσε όχι απλώς ένα ακόμη δημόσιο μέγαρο, αλλά ένα από τα κέντρα της νέας τεχνολογικής της εποχής.
Ένα κτίριο ανάμεσα σε δύο εποχές
Τα σχέδια έφεραν την υπογραφή του Αναστάσιου Μεταξά, ενός από τους σημαντικότερους Έλληνες αρχιτέκτονες της εποχής. Ήταν ήδη ο δημιουργός κτιρίων που είχαν σημαδέψει την εικόνα της Αθήνας και στη Σταδίου επέλεξε κάτι διαφορετικό, ένα κτίριο που μοιάζει να πατά ταυτόχρονα στον 19ο και στον 20ό αιώνα. Η πρόσοψη δεν εγκαταλείπει εντελώς τη μνημειακότητα του νεοκλασικισμού, αλλά αποφεύγει τον πλούσιο διάκοσμο των προηγούμενων δεκαετιών. Οι αυστηρές κατακόρυφες γραμμές, οι παραστάδες, οι μεγάλες επιφάνειες και οι λεπτομέρειες Art Deco συνθέτουν αυτό που οι μελετητές έχουν χαρακτηρίσει «αρχαΐζοντα μοντερνισμό». Είναι σαν η παλιά Αθήνα να παραδίδει εδώ τη σκυτάλη στη νέα.
Το αρχικό κτίριο ήταν χαμηλότερο από αυτό που βλέπουμε σήμερα. Αποτελούνταν από ισόγειο και τρεις ορόφους και κατασκευάστηκε με λιθοδομή και πλάκες οπλισμένου σκυροδέματος. Ακολούθησε η προσθήκη δύο ακόμη ορόφων, ενώ αργότερα το συγκρότημα επεκτάθηκε προς τις οδούς Ανθίμου Γαζή και Χρήστου Λαδά. Η νεότερη αυτή πτέρυγα σχεδιάστηκε το 1962 από τον αρχιτέκτονα-μηχανικό Μ. Τσιρώνη. Πίσω από την αυστηρή εξωτερική εικόνα υπήρχε όμως και μια περισσότερο θεατρική εσωτερική πλευρά. Μάρμαρο στην κεντρική είσοδο, διακοσμητικές λεπτομέρειες και, κυρίως, ένας μεγάλος επίπεδος γυάλινος θόλος που άφηνε το φυσικό φως να εισχωρεί στο εσωτερικό. Και μέσα σε αυτό το κέλυφος άρχισε να χτυπά η τηλεφωνική καρδιά της πρωτεύουσας.
Μέγαρο ΑΕΤΕ/ Δεκαετία 1930 – 1940©https://collections.otegroupmuseum.gr
Όταν η Τηλεφωνική έγινε τόπος Αντίστασης
Η πιο δραματική περίοδος στην ιστορία της Σταδίου 15 δεν γράφτηκε όμως με αρχιτεκτονικά σχέδια. Γράφτηκε μέσα στην Κατοχή. Τον Απρίλιο του 1942, σε μια Αθήνα εξαντλημένη από την πείνα και την κατοχική βία, οι εργαζόμενοι της Τηλεφωνικής προχώρησαν σε μεγάλη απεργιακή κινητοποίηση. Η Σταδίου 15 έπαψε για λίγο να είναι απλώς ο χώρος από τον οποίο περνούσαν οι τηλεφωνικές γραμμές της πρωτεύουσας και μετατράπηκε σε εστία αντίστασης. Η κινητοποίηση εκείνη έχει καταγραφεί ως μία από τις πρώτες μεγάλες απεργιακές εκδηλώσεις της κατεχόμενης Αθήνας. Την Πρωτομαγιά του 1944 οι εργαζόμενοι της Τηλεφωνικής πραγματοποίησαν 24ωρη απεργία. Οι κατοχικές αρχές αποφάσισαν να χτυπήσουν το οργανωμένο αντιστασιακό δίκτυο μέσα στην εταιρεία. Στις 4 Μαΐου πραγματοποιήθηκε το περίφημο «Μπλόκο της Τηλεφωνικής».
Η Σταδίου 15 και άλλα τηλεφωνικά κέντρα περικυκλώθηκαν. Περίπου 250 εργαζόμενοι συνελήφθησαν βάσει καταλόγου που, σύμφωνα με τις ιστορικές μαρτυρίες, είχε συνταχθεί από Έλληνα συνεργάτη των γερμανικών αρχών και υπάλληλο της Τηλεφωνικής. Οι συλληφθέντες μεταφέρθηκαν στο Χαϊδάρι. Η απουσία τόσων εργαζομένων προκάλεσε τέτοια δυσλειτουργία στο τηλεφωνικό σύστημα ώστε οι περισσότεροι αφέθηκαν τελικά ελεύθεροι. Δεκαπέντε, όμως, κρατήθηκαν και εκτελέστηκαν στην Καισαριανή. Από εκείνη τη στιγμή η Σταδίου 15 δεν ήταν πια μόνο ένα τεχνολογικό μνημείο. Είχε αποκτήσει και ιστορική μνήμη.
Από την ΑΕΤΕ στον ΟΤΕ
Μετά τον πόλεμο άλλαξε η Ελλάδα και μαζί της άλλαξε και το κτίριο. Η ΑΕΤΕ πέρασε στην ιστορία και το 1949 ιδρύθηκε ο Οργανισμός Τηλεπικοινωνιών Ελλάδος. Το μέγαρο της Σταδίου πέρασε στον νέο οργανισμό και έγινε το διοικητικό του κέντρο. Στην επίσημη τελετή για την ίδρυση του ΟΤΕ, μέσα στο κτίριο βρέθηκαν ο βασιλιάς Παύλος, ο Αρχιεπίσκοπος Σπυρίδων, ο Παναγιώτης Κανελλόπουλος και εκπρόσωποι της πολιτικής ηγεσίας της εποχής. Για τις επόμενες δεκαετίες η ιστορία της Σταδίου 15 ταυτίστηκε σχεδόν με την ιστορία της ελληνικής τηλεφωνίας.
Εγκαίνια ίδρυσης ΟΤΕ – Μέγαρο Διοίκησης Σταδίου©https://collections.otegroupmuseum.gr/exhibits
Οι τηλεφωνικές γραμμές πολλαπλασιάστηκαν, οι παλιές τεχνολογίες έδωσαν τη θέση τους στις νέες, οι τηλεφωνήτριες και τα χειροκίνητα συστήματα πέρασαν σταδιακά στο παρελθόν, η χώρα μπήκε στην ψηφιακή εποχή. Στη δεκαετία του 1960 προστέθηκε το δεύτερο κτίριο προς την Ανθίμου Γαζή και τη Χρήστου Λαδά, καθώς οι ανάγκες του Οργανισμού είχαν πλέον ξεπεράσει κατά πολύ εκείνες της μικρής ΑΕΤΕ του Μεσοπολέμου. Για γενιές Αθηναίων, πάντως, η Σταδίου 15 δεν ήταν αρχιτεκτονικό μνημείο. Ήταν απλώς «ο ΟΤΕ». Ένας τόπος καθημερινών συναλλαγών, λογαριασμών, αιτήσεων και αναμονής. Μέχρι και τα μέσα της προηγούμενης δεκαετίας πολίτες εξακολουθούσαν να περνούν τις πόρτες του για τις τηλεφωνικές τους υποθέσεις. Το 1989 το ιστορικό κτίριο κηρύχθηκε διατηρητέο ως κτίριο ειδικού αρχιτεκτονικού και ιστορικού ενδιαφέροντος.
Το τέλος της εποχής του ΟΤΕ
Κάποτε όμως ακόμη και τα κτίρια που μοιάζουν αμετακίνητα χάνουν τον λόγο για τον οποίο δημιουργήθηκαν. Η διοίκηση του ΟΤΕ μεταφέρθηκε σταδιακά στο Μαρούσι και το παλιό μέγαρο της Σταδίου άρχισε να αδειάζει. Η τεχνολογία που κάποτε απαιτούσε τεράστιους χώρους, καλώδια, μηχανήματα και εκατοντάδες εργαζομένους είχε συρρικνωθεί σε ψηφιακά δίκτυα και υπολογιστές. Το ακίνητο είχε πλέον μετατραπεί από στρατηγικό τηλεπικοινωνιακό κέντρο σε ένα εξαιρετικά πολύτιμο κομμάτι γης στην καρδιά της Αθήνας. Οι πρώτες προσπάθειες αξιοποίησης είχαν αρχίσει ήδη από το 2008. Εξετάστηκαν εμπορικές χρήσεις, γραφεία και συνδυασμοί των δύο. Χωρίς αποτέλεσμα. Ακολούθησαν προσπάθειες πώλησης και τελικά το 2016 ο ΟΤΕ έβγαλε ξανά το ακίνητο στην αγορά μέσω ηλεκτρονικής δημοπρασίας.
Το κτίριο στη Σταδίου 15© ΒΙ.Δ.Α. – Βιομηχανικά Δελτία Απογραφής/ vidarchives.gr/reports/ αρχείο Β. Χαρίτου
Το ιστορικό κτίριο της Σταδίου είχε συνολική επιφάνεια περίπου 4.694 τ.μ., ενώ δίπλα του βρισκόταν το νεότερο αυτοτελές κτίριο της Ανθίμου Γαζή, επιφάνειας περίπου 1.400 τ.μ. Όλα αυτά πάνω σε οικόπεδο περίπου 900 τ.μ., σε μία από τις πιο προβεβλημένες γωνιές του ιστορικού κέντρου. Νέος ιδιοκτήτης έγινε ο ομογενής επιχειρηματίας από τη Βενεζουέλα Θεόδωρος Δουζόγλου. Για το ακριβές τίμημα οι δημοσιευμένες πληροφορίες διαφέρουν, πηγές το έχουν τοποθετήσει από περίπου 11 εκατ. ευρώ έως 13 εκατ. ευρώ, ενώ άλλες εκτιμήσεις της εποχής έφθαναν ακόμη και τα 17 εκατ. ευρώ.
Από τα τηλέφωνα στα έργα τέχνης
Πριν όμως αποκτήσει τη νέα χρήση που σχεδιάζει ο ιδιοκτήτης της, η Σταδίου 15 έζησε μια απροσδόκητη δεύτερη ζωή. Το 2018 το κτίριο άνοιξε ξανά για το κοινό ως βασικός χώρος της 6ης Μπιενάλε της Αθήνας, με τίτλο «ANTI». Η Μπιενάλε της Αθήνας είναι μια μεγάλη διεθνής διοργάνωση σύγχρονης τέχνης που πραγματοποιείται σε διαφορετικά σημεία της πόλης. Για την έκδοση του 2018 οι διοργανωτές επέλεξαν ως κεντρικό χώρο το παλιό κτίριο του ΟΤΕ ακριβώς επειδή η ιστορία του ταίριαζε με τη θεματική τους, ένα κτίριο συνδεδεμένο με την επικοινωνία και την τεχνολογία, το οποίο είχε ζήσει τη μετάβαση από τον αναλογικό στον ψηφιακό κόσμο.
Το εσωτερικό του κτίριο στη Σταδίου 15© Φωτογραφία Νύσος Βασιλόπουλος/ anti.athensbiennale.org/venues
Έτσι, εκεί όπου κάποτε βρίσκονταν τηλεφωνικά κέντρα, γραφεία και τεχνικές εγκαταστάσεις, τοποθετήθηκαν έργα σύγχρονης τέχνης. Οι παλιοί διάδρομοι γέμισαν ξανά ανθρώπους και οι χώροι που είχαν μείνει σιωπηλοί απέκτησαν, έστω προσωρινά, καινούργια χρήση. Ήταν μια μικρή παρένθεση στη μακρά ζωή του κτιρίου. Μετά το τέλος της διοργάνωσης οι πόρτες έκλεισαν ξανά.
Η επόμενη ζωή σχεδιάζεται ως ξενοδοχείο
Το επόμενο κεφάλαιο που σχεδιάζεται για τη Σταδίου 15 βρίσκεται πολύ μακριά από την τηλεφωνία. Το σχέδιο προβλέπει τη μετατροπή του συγκροτήματος σε ξενοδοχείο πέντε αστέρων, συνολικά 91 δωματίων και 240 κλινών. Τα 61 δωμάτια προβλέπεται να δημιουργηθούν στο ιστορικό διατηρητέο και τα υπόλοιπα 30 στο δεύτερο κτίριο. Ο ίδιος ο Θεόδωρος Δουζόγλου έχει δείξει στις δημόσιες τοποθετήσεις του στο παρελθόν ότι βλέπει τη συγκεκριμένη επένδυση διαφορετικά από ένα συνηθισμένο ξενοδοχειακό εγχείρημα. «Ως Έλληνας του εξωτερικού θέλω να κάνω κάτι διαφορετικό. Το διαφορετικό δεν είναι ό,τι πιο εύκολο να το πετύχει κανείς», έχει δηλώσει, συνδέοντας μάλιστα τη Σταδίου με το Πεντελικόν, ένα ακόμη ιστορικό ξενοδοχειακό ακίνητο που έχει περάσει στο χαρτοφυλάκιό του.
Το κτίριο στη Σταδίου 15© ΒΙ.Δ.Α. – Βιομηχανικά Δελτία Απογραφής/ vidarchives.gr/reports/ αρχείο Β. Χαρίτου
Για τον ίδιο, η αξία της Σταδίου 15 δεν βρίσκεται μόνο στα τετραγωνικά μέτρα της. Βρίσκεται και στη θέση της, αλλά κυρίως στη μνήμη που κουβαλά. «Θεωρώ ότι όπως και το Πεντελικόν, το κτίριο της Σταδίου έχει συναισθηματική αξία για μεγάλη μερίδα των Ελλήνων», έχει αναφέρει. Και πράγματι, το σημείο δύσκολα θα μπορούσε να είναι περισσότερο κεντρικό. Δίπλα στην Παλαιά Βουλή και στον Κολοκοτρώνη, απέναντι από την Τράπεζα της Ελλάδος και πάνω σε έναν δρόμο που τα τελευταία χρόνια συγκεντρώνει ξανά μεγάλες επενδύσεις, το παλιό μέγαρο βρίσκεται στην καρδιά της ιστορικής Αθήνας.
Γι’ αυτό και ο πήχης που έχει θέσει ο ιδιοκτήτης του είναι ιδιαίτερα ψηλά. Σύμφωνα με όσα έχει δηλώσει, έχουν υπάρξει επαφές με μεγάλους ξενοδοχειακούς ομίλους, με στόχο το μελλοντικό ξενοδοχείο να μην αποτελέσει απλώς ακόμη μία πολυτελή μονάδα στο κέντρο. Η φιλοδοξία του είναι να γίνει «σημείο παγκόσμιας αναφοράς». Ο ίδιος μάλιστα είχε περιγράψει με έναν μάλλον ασυνήθιστο τρόπο το μέγεθος του στοιχήματος: «Τρέλα; Μπορεί να είναι μία τρέλα. Αλλά είναι μία τρέλα με πολύ πάθος και πίστη». Μέχρι σήμερα, πάντως, η μεγάλη μεταμόρφωση παραμένει σε αναμονή, καθώς ο Έλληνας ομογενής δεν έχει δώσει σημάδια ζωής. Το κτίριο εξακολουθεί να στέκεται κλειστό και το μέλλον του προς το παρόν είναι αβέβαιο.
