«Κυνηγάμε τις σορούς. Είναι όπως τα ζώα στη ζούγκλα. Το λιοντάρι θα πάρει την καλύτερη μερίδα, οι ύαινες θα πρέπει να αρκεστούν στα υπόλοιπα». Με αυτές τις λίγες λέξεις, ένας 39χρονος που δουλεύει στον τομέα των κηδειών και μιλά ανώνυμα στη Le Monde, περιγράφει το τι συμβαίνει στην Ουκρανία αμέσως μετά από έναν βομβαρδισμό. «Αυτό που μετράει είναι να φτάσεις πρώτος».
Ο 39χρονος Ουκρανός -η γαλλική εφημερίδα τον λέει Ιβάν- εργάζεται εδώ και 16 χρόνια για την εταιρεία κηδειών Anubis, μία από τις ηγέτιδες της αγοράς με έδρα την Οδησσό και δραστηριότητα σε όλη την Ουκρανία. Όταν λαμβάνει χώρα ένας βομβαρδισμός, ο Ιβάν σπεύδει αμέσως στο σημείο για να προσφέρει τις υπηρεσίες του στις πενθούσες οικογένειες: «Τους δίνω την κάρτα μου και τους λέω ότι μπορώ να τους βοηθήσω αν το επιθυμούν». Κάποιες φορές υπάλληλοι διαφορετικών γραφείων τελετών που φτάνουν ταυτόχρονα, καταλήγουν να πιάνονται στα χέρια. «Κάποιοι μας δυσφημούν μπροστά στον κόσμο λέγοντας ότι είμαστε πολύ ακριβοί και προσφέρουν το ίδιο πράγμα σε εξευτελιστική τιμή. Αλλά παραμένουμε οι ηγέτες στην Οδησσό» καυχιέται.
Όλοι αυτοί οι υπάλληλοι πληρώνονται με προμήθεια και ο ανταγωνισμός είναι σκληρός. «Για να φτάνουμε πρώτοι, έχουμε άτυπες συμφωνίες με την αστυνομία, τα νοσοκομεία και τα νεκροτομεία που μας ειδοποιούν κατά προτεραιότητα όταν συμβαίνει ένας θάνατος, με αντάλλαγμα οικονομική αμοιβή», συνεχίζει ο Ιβάν. «Όλες οι εταιρείες το κάνουν αυτό, αλλιώς πώς θα επιβίωναν; Δεν είναι διαφθορά, λέγεται αγορά πληροφοριών» διαβεβαιώνει χαμογελώντας. «Είναι μια χαοτική αγορά όπου ο καθένας αρπάζει ό,τι μπορεί. Αν και δεν εγκρίνω αυτές τις μεθόδους, το πιάτο μου διαφορετικά θα ήταν άδειο. Η επιχείρηση των γραφείων τελετών είναι σαν την πορνεία, τη διακίνηση ναρκωτικών και τα τυχερά παιχνίδια, αλλά κανείς δεν πρόκειται να μιλήσει γι’ αυτό ανοιχτά» παραδέχεται.
Ο Muhaylo Serebryakov, υπεύθυνος της ΜΚΟ «Μαζί κατά της Διαφθοράς», γνωρίζει καλά αυτές τις πρακτικές που ήταν διαδεδομένες σε ολόκληρη την Ουκρανία ακόμα και πριν τη ρωσική εισβολή τον Φεβρουάριο του 2022. «Συμβαίνει μέχρι και υπάλληλοι γραφείων τελετών να φτάνουν στο σημείο πριν τις ιατρικές υπηρεσίες έκτακτης ανάγκης ή την αστυνομία, αφού έχουν ειδοποιηθεί έναντι χρηματικού ποσού», επιβεβαιώνει ο ακτιβιστής κατά της διαφθοράς. «Ο πόλεμος έχει επιδεινώσει περαιτέρω αυτές τις παρεκτροπές, δημιουργώντας εύφορο έδαφος για κάθε μορφή διαφθοράς» αναφέρει.
Η αγορά κηδειών στην Ουκρανία αντιστοιχεί σε πάνω από 2,1 δισ. γρίβνες τον χρόνο (43 εκατ. ευρώ). Σύμφωνα με τα επίσημα στοιχεία περιλαμβάνει περισσότερες από 3.000 εταιρείες, οι περισσότερες εκ των οποίων ιδιωτικές. Η προμήθεια που λαμβάνουν οι εργαζόμενοι αυξάνουν ακόμα περισσότερο την πίεση και τον ανταγωνισμό.
Ο Ιβάν ισχυρίζεται ότι λαμβάνει το 11% του ποσού που πληρώνουν οι οικογένειες για κάθε κηδεία. Το καλοκαίρι του 2024, με την αύξηση της θνησιμότητας που συνδέεται με τις διακοπές ρεύματος που οφείλονταν στα ρωσικά χτυπήματα στις ενεργειακές υποδομές, κέρδισε το ισοδύναμο των 2.600 ευρώ, δηλαδή έναν από τους καλύτερους μισθούς του. Γενικά στον κλάδο, το μέσο μηνιαίο εισόδημα κυμαίνεται μάλλον μεταξύ 850 και 1.300 ευρώ.
Στο μεταξύ μετά τη ρωσική εισβολή έχει αυξηθεί και το κόστος. Πριν τον Φεβρουάριο του 2022, μια κηδεία κόστιζε κατά μέσο όρο 200 δολάρια. Σήμερα κοστίζει στην Anubis από 500 έως 1.000 δολάρια, αλλά η τιμή του φέρετρου μπορεί να φτάσει τα 2.500 δολάρια ή ακόμη και 10.000 για τα πιο πολυτελή.
Από την άλλη, τα ποσά που καταβάλλουν τα γραφεία τελετών στους πληροφοριοδότες εξαρτώνται από το προφίλ των δεύτερων. Ένας διασώστης ασθενοφόρου που εργάζεται στην Οδησσό και δηλώνει ότι αποδοκιμάζει αυτές τις μεθόδους, λέει στη Le Monde ότι «κάθε θάνατος που αναφέρεται αποφέρει μεταξύ 70 και 120 δολαρίων». Στην υπηρεσία του, οι υπάλληλοι για πολύ καιρό ειδοποιούσαν τις εταιρείες οι ίδιοι. Αλλά πλέον ο καθένας υποχρεούται να αναφέρει την πληροφορία στα κεντρικά της εταιρείας του, η οποία στη συνέχεια καλεί εκείνη το γραφείο τελετών έναντι αμοιβής. «Έχουμε μια άτυπη συμφωνία με την Anubis», διευκρινίζει. «Ήδη απολύθηκε ένας υπάλληλος, επειδή κάλεσε ο ίδιος το γραφείο τελετών αντί να ειδοποιήσει τα κεντρικά».
Οι κηδείες αμάχων είναι ιδιαίτερα επιρρεπείς σε τέτοιου είδους φαινόμενα· κάτι που συμβαίνει λιγότερο σε κηδείες στρατιωτικών γιατί είναι πιο προστατευμένες. Το κόστος της κηδείας των στρατιωτών καλύπτεται από τις δημοτικές αρχές, οι οποίες παρέχουν δωρεάν στις οικογένειες το φέρετρο, τον σταυρό και τη μεταφορά της σορού, μια παροχή που ισοδυναμεί με 15.000 γρίβνες (300 ευρώ). «Μεταξύ μας, το λέμε “το πακέτο SDF” [σ.μ. αστέγου/βασικό]», ειρωνεύεται ο Ιβάν. «Πολλές οικογένειες το παίρνουν. Όσες επιθυμούν κάτι επιπλέον, πληρώνουν από την τσέπη τους».
Σε έγγραφο του 2022 του ουκρανικού υπουργείου για την Ανάπτυξη Κοινοτήτων και Εδαφών, το οποίο δεν δημοσιεύθηκε ποτέ αλλά περιήλθε στα χέρια της Le Monde, το υπουργείο αναφέρει πως «η διαφθορά και οι καταχρήσεις στον τομέα των υπηρεσιών κηδειών παραμένουν ένα από τα πιο σημαντικά και πολύπλοκα προβλήματα της ανάπτυξης των τοπικών κοινοτήτων». Επισημαίνει πως οι «παράτυπες» συμφωνίες που συνάπτονται από τις εταιρείες με μέλη των δυνάμεων επιβολής του νόμου και το ιατρικό προσωπικό είναι «συνήθεις», συνιστούν «παραβίαση των δικαιωμάτων των οικογενειών» και δημιουργούν «αδικαιολόγητο πλεονέκτημα για ορισμένους παράγοντες της αγοράς».
Το έγγραφο μιλά και για «αδικαιολόγητες νεκροψίες», τις οποίες «διενεργούν υπάλληλοι των νεκροτομείων με μοναδικό σκοπό να αναγκάσουν τις οικογένειες να πληρώσουν για μια υπηρεσία». Ακόμα, τα γραφεία τελετών υπερχρεώνουν τις υπηρεσίες τους κρίνοντας από την εμφάνιση των οικογενειών. «Όσο πιο εύπορες φαίνονται, τόσο περισσότερο αυξάνεται η τιμή», καταγγέλλει ο Muhaylo Serebryakov.
Το κείμενο αυτό συντάχθηκε προκειμένου να μπει σε εφαρμογή σχέδιο δράσης από το υπουργείο με στόχο την πάταξη της διαφθοράς στο πεδίο των κηδειών. Ωστόσο το σχετικό νομοσχέδιο που σκιαγραφήθηκε τότε έμεινε στο συρτάρι και δράση δεν αναλήφθηκε ποτέ.
Πηγή της γαλλικής εφημερίδας, από το δημόσιο κομμάτι της αγοράς κηδειών στην Ουκρανία, εξηγεί αυτή την αδράνεια: «Σήμερα, οτιδήποτε σχετίζεται με τον θάνατο είναι υπερβολικά οδυνηρό. Οι άνθρωποι, τραυματισμένοι, προτιμούν να αποφεύγουν το θέμα και όσοι έχουν εξαπατηθεί ντρέπονται να το πουν. Ο πόλεμος είναι η ιδανική στιγμή για να ευδοκιμήσει αυτή η μαφία των γραφείων τελετών. Οι άνθρωποι έχουν άλλες προτεραιότητες και επικεντρώνονται στην επιβίωσή τους».
