Οι καταιγιστικές εξελίξεις του τελευταίου 24ώρου στη Βενεζουέλα, με τη σύλληψη Μαδούρο από τις ειδικές δυνάμεις των ΗΠΑ, προκάλεσαν παγκόσμιες αντιδράσεις. Πρόκειται για τη μεγαλύτερη και πιο άμεση στρατιωτική εμπλοκή των ΗΠΑ στη Λατινική Αμερική από την εισβολή στον Παναμά το 1989 και την ανατροπή Νοριέγκα. Η ταχύτητα και η έκταση της επιχείρησης αιφνιδίασαν τη διεθνή κοινότητα, φίλους και αντιπάλους της Ουάσιγκτον, οι οποίοι εξέφρασαν την έκπληξη τους για την τόσο ανοιχτή επέμβαση σ’ ένα κυρίαρχο κράτος.
Την ώρα που η εικόνα ενός εν ενεργεία αρχηγού κράτους να βρίσκεται σε πολεμικό πλοίο με χειροπέδες και μάσκα στο πρόσωπο, δεν σταματούσε να κάνει τον γύρο του διαδικτύου, ο Ντόναλντ Τραμπ σε συνέντευξη Τύπου δήλωσε ότι οι ΗΠΑ θα αναλάβουν τη διακυβέρνηση της χώρας έως ότου ολοκληρωθεί η μετάβαση της εξουσίας, σηματοδοτώντας παράλληλα το… back to business για τις αμερικανικές πετρελαϊκές εταιρείες, οι οποίες θα δραστηριοποιηθούν εκ νέου στη Βενεζουέλα. Φρόντισε, μάλιστα, να δηλώσει ότι «καμία άλλη χώρα στον κόσμο δεν θα μπορούσε να πετύχει ό,τι πέτυχε η Αμερική».
Η πρωτοφανής σύλληψη ξύπνησε μνήμες από την πάγια τακτική των Αμερικανών στο δεύτερο μισό του 20ου αιώνα να επεμβαίνουν στα εσωτερικά χωρών της Κεντρικής και Λατινικής Αμερικής. Παράλληλα, έφερε ξανά στο προσκήνιο τη διαχρονική συζήτηση για την αέναη σύγκρουση μεταξύ ισχύος και δικαίου: Ο πάντα επίκαιρος «Διάλογος των Μηλίων με τους Αθηναίους» του Θουκυδίδη βρήκε αυτήν τη φορά εφαρμογή στη Βενεζουέλα.
Από το Διεθνές Δίκαιο στο «δίκαιο του ισχυρού»: Η υπόθεση Μαδούρο
Με φόντο τη σύλληψη Μαδούρο από τις ΗΠΑ και τη μεταφορά του στη Νέα Υόρκη για να δικαστεί, ο Guardian κάνει λόγο για την «πουτινικοποίηση» της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής στη Βενεζουέλα: Τον Φεβρουάριο του 2022, η Ρωσία εισέβαλε στην Ουκρανία, παραβιάζοντας το Διεθνές Δίκαιο. Λιγότερο από τέσσερα χρόνια μετά, η αιφνιδιαστική στρατιωτική επίθεση των ΗΠΑ στη Βενεζουέλα, η απαγωγή και σύλληψη του προέδρου της, Νικολάς Μαδούρο, αποτελούν μια δραματική κλιμάκωση της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής. Το πιο ανησυχητικό, όμως, όπως γράφει η βρετανική εφημερίδα, είναι ότι αυτή η επιτυχία της μυστικής επιχείρησης των ΗΠΑ στη Βενεζουέλα ενισχύει την πεποίθηση του Ντόναλντ Τραμπ πως μπορεί να ενεργεί ανεξέλεγκτα στη διεθνή σκηνή και με τον μανδύα του «ειρηνοποιού» να παραβιάζει κατά το δοκούν τους παγκόσμιους κανόνες.
Εδώ και μήνες ο Μαδούρο περιγράφεται από τον Αμερικανό πρόεδρο ως ένας αυταρχικός ηγέτης, που δεν σέβεται τη «βούληση του λαού της Βενεζουέλας» και φέρει μεγάλο μερίδιο ευθύνης για το εμπόριο ναρκωτικών στην Αμερική. Στο πρόβλημα αυτό οι ΗΠΑ του Τραμπ επέλεξαν να δώσουν λύση με χρήση «στρατιωτικής ισχύος». Από τον περασμένο Σεπτέμβριο, το αμερικανικό ναυτικό ανέπτυξε μεγάλο αριθμό πλοίων ανοιχτά των ακτών της Βενεζουέλας, πραγματοποιώντας επιδρομές εναντίον σκαφών που θεωρούνταν ύποπτα για διακίνηση ναρκωτικών στην Καραϊβική και τον Ειρηνικό, καθώς και κατασχέσεις δεξαμενόπλοιων της χώρας. Λαμβάνοντας υπ’ όψιν το πώς φθάσαμε στη σύλληψη Μαδούρο από την Delta Force, κάθε νομική δικαιολογία για την επέμβαση των ΗΠΑ στη Βενεζουέλα κρίνεται πλέον «αδύναμη και προσχηματική».
Εξ ου και οι επικριτές του Αμερικανού προέδρου κάνουν λόγο για μια κίνηση, η οποία εντάσσεται στα γενικότερα «σημεία των καιρών», που θέλουν τη σταδιακή μετάβαση από έναν κόσμο με κανόνες σε μια εποχή με σφαίρες επιρροής, όπου υπάρχουν «φίλοι ή εχθροί», οι οποίοι επιβραβεύονται οικονομικά για την αφοσίωσή τους (βλ. Αργεντινή). Αυτή, όμως, η λογική Τραμπ, γράφει η βρετανική εφημερίδα, ανοίγει τον δρόμο για γενικευμένη αστάθεια, καθώς το «δίκαιο του ισχυρού» έχει τον πρώτο λόγο έναντι του Διεθνούς Δικαίου.
- Διαβάστε ακόμη: Το δόγμα Τραμπ για τη Λατινική Αμερική: Στηρίζει Αργεντινή, απειλεί Βενεζουέλα και Κολομβία
Η σύλληψη Μαδούρο και η επιστροφή του δόγματος Μονρόε
Η σύλληψη Μαδούρο ήρθε μετά από μήνες έντονης πίεσης των ΗΠΑ προς τη Βενεζουέλα, επιβεβαιώνοντας στην πράξη ότι το δόγμα Μονρόε έχει επιστρέψει δριμύτερο στη «δεύτερη φορά» Τραμπ στον Λευκό Οίκο. Υπενθυμίζεται ότι τέλη Οκτωβρίου η γερμανική Die Welt έγραφε πως η δεύτερη προεδρική θητεία του Ντόναλντ Τραμπ σηματοδοτεί την επαναφορά και σκλήρυνση της παραδοσιακής αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής στη Λατινική Αμερική, με σύγχρονο μανδύα την καταπολέμηση των ναρκωτικών, της παράνομης μετανάστευσης και της «τρομοκρατίας».
Προειδοποιούσε, μάλιστα, ότι οι στρατιωτικές επιχειρήσεις των ΗΠΑ στην Καραϊβική δεν αποτελούσαν μεμονωμένα γεγονότα, αλλά εντάσσονται σ’ ένα νέο δόγμα Τραμπ, το οποίο ουσιαστικά αναβιώνει το δόγμα Μονρόε του 19ου αιώνα, μαζί με το update του αγαπημένου «Teddy» των Αμερικανών στις αρχές του 20ου: τις ανοιχτές παρεμβάσεις (σ.σ. στρατιωτικές και οικονομικές) σε Κεντρική και Λατινική Αμερική για την προστασία των αμερικανικών συμφερόντων και των ζωνών επιρροής.
Το βασικό ερώτημα, που τίθεται πλέον, είναι τι θα γίνει από εδώ και πέρα στη Βενεζουέλα. Σε ανάλυσή του το BBC επισημαίνει ότι παρά τους ισχυρισμούς Τραμπ πως οι ΗΠΑ θα καθορίσουν την «επόμενη μέρα» της χώρας, ο στρατός της Βενεζουέλας φαίνεται να διατηρεί ακόμη τον έλεγχο του εδάφους και σημαντικών στρατιωτικών μέσων, την ώρα που η αντιπρόεδρος της χώρας, Ντέλσι Ροντρίγκες, ξεκαθαρίζει ότι «ο Μαδούρο είναι ο μοναδικός πρόεδρος της Βενεζουέλας» και προειδοποιώντας πως «θα υπερασπιστούμε τη χώρα μας και τους φυσικούς της πόρους». Σημειώνεται ότι σε σχετική ερώτηση ο Τραμπ απάντησε ότι η Ροντρίγκες είναι αυτήν τη στιγμή η μόνη που έχει λόγο στην διακυβέρνηση της Βενεζουέλας, καθώς η επικεφαλής της Αντιπολίτευσης και βραβευμένη με Νόμπελ Ειρήνης, Μαρία Κορίνα Ματσάδο, «δεν έχει ούτε τη στήριξη ούτε τον σεβασμό του λαού της χώρας».
Γιατί συγκρούονται ΗΠΑ και Βενεζουέλα;
Οι σχέσεις των δύο χωρών είναι τεταμένες από το 1999, όταν ο Ούγκο Τσάβες ανέλαβε την εξουσία. Ο Τσάβες, δηλωμένος σοσιαλιστής και αντιιμπεριαλιστής, ήρθε σε ρήξη με τις ΗΠΑ λόγω της αντίθεσής του στους «πολέμους τρομοκρατίας» του Μπους του νεότερου σε Αφγανιστάν και Ιράκ, αλλά και των συμμαχιών του με χώρες όπως η Κούβα και το Ιράν. Η ένταση κορυφώθηκε μετά την αποτυχημένη απόπειρα πραξικοπήματος το 2002, για την οποία ο Τσάβες κατηγόρησε ανοιχτά την Ουάσιγκτον.
Για πολλούς στις ΗΠΑ, κυρίως στον σκληρό πυρήνα των Ρεπουμπλικανών, η σοσιαλιστική πορεία της Βενεζουέλας την καθιστά ιδεολογικά και πολιτικά «φυσικό αντίπαλο», μαζί με την Κούβα. Καθώς ο Τσάβες συγκέντρωνε ολοένα και περισσότερες εξουσίες, καταδίωκε αντιπάλους και κρατικοποιούσε τον ιδιωτικό τομέα, οι ΗΠΑ κατήγγειλαν επανειλημμένα παραβιάσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων. Η κατάσταση επιδεινώθηκε ακόμη περισσότερο μετά την άνοδο του Μαδούρο το 2013. Ο πρώην οδηγός λεωφορείου πήρε το «δαχτυλίδι» της διαδοχής, αναλαμβάνοντας τα ηνία μετά τον θάνατο του μέντορά του. Το 2019, στην «πρώτη φορά Τραμπ» στον Λευκό Οίκο, η Ουάσιγκτον χαρακτήρισε την κυβέρνηση Μαδούρο παράνομη και αναγνώρισε τον Χουάν Γκουαϊδό ως μεταβατικό πρόεδρο. Το 2024, ο Μαδούρο φέρεται να ηττήθηκε καθαρά στις εθνικές εκλογές, όμως παρέμεινε στην εξουσία έπειτα από σκληρή καταστολή.
Mural στο Καράκας με Τσάβες και Μαδούρο © EPA/MIGUEL GUTIERREZ
Από την έναρξη της δεύτερης προεδρικής του θητείας, ο Τραμπ έθεσε τον Μαδούρο στο επίκεντρο της επιθετικής πολιτικής του. Τον κατηγόρησε για αποσταθεροποιητικές ενέργειες στο δυτικό ημισφαίριο, όπως διακίνηση ναρκωτικών και παράνομη μετανάστευση προς τις ΗΠΑ. Τον Ιούλιο, η Ουάσιγκτον ανακοίνωσε αμοιβή 50 εκατομμυρίων δολαρίων για πληροφορίες που θα οδηγούσαν στη σύλληψή του, χαρακτηρίζοντάς τον έναν από τους μεγαλύτερους εμπόρους ναρκωτικών παγκοσμίως.
Η κυβέρνηση Τραμπ χαρακτήρισε συμμορίες, όπως την Tren de Aragua, τρομοκρατικές οργανώσεις και ξεκίνησε αεροπορικές επιχειρήσεις εναντίον φερόμενων διακινητών ναρκωτικών στην Καραϊβική. Ακολούθησαν κατασχέσεις δεξαμενόπλοιων και περαιτέρω ενίσχυση της στρατιωτικής παρουσίας γύρω από τη χώρα. Ο Τραμπ είχε εκφράσει ανοιχτά την πρόθεσή του για αλλαγή καθεστώτος. Στα τέλη Νοεμβρίου, μάλιστα, έδωσε τελεσίγραφο στον Μαδούρο να παραιτηθεί, προσφέροντάς του ασφαλή έξοδο από τη χώρα. Ο Μαδούρο απέρριψε την πρόταση, δηλώνοντας ότι δεν επιθυμεί μια «ειρήνη σκλάβου» και κατηγορώντας τις ΗΠΑ ότι επιδιώκουν να ελέγξουν τα πετρελαϊκά αποθέματα της Βενεζουέλας.
Ποιος θα κυβερνήσει μετά τη σύλληψη Μαδούρο;
Το επόμενο χρονικό διάστημα παραμένει αβέβαιο. Ο υπουργός Άμυνας της Βενεζουέλας δήλωσε ότι η χώρα θα συνεχίσει να αντιστέκεται, καλώντας τους πολίτες σε ενότητα απέναντι σε αυτό που χαρακτήρισε ξένη εισβολή. Παρότι ο Μαδούρο έχει συλληφθεί, ο κρατικός μηχανισμός και ο στρατός φαίνεται να λειτουργούν κανονικά. Επίσης, όπως μετέδωσε το BBC, δεν είναι ξεκάθαρο αν η επιχείρηση αυτή αποτελεί την απαρχή ευρύτερης σύγκρουσης ή μια μεμονωμένη ενέργεια, καθώς ο Τραμπ διατήρησε ανοιχτό το ενδεχόμενο περαιτέρω στρατιωτικών κινήσεων.
Το μόνο βέβαιο είναι ότι οι ΗΠΑ σκοπεύουν να διαδραματίσουν καθοριστικό ρόλο στο μέλλον της Βενεζουέλας. Ωστόσο, και εδώ υπάρχει σειρά κρίσιμων ερωτημάτων προς απάντηση. Ο Τραμπ δήλωσε ότι η Ουάσιγκτον θα λάβει τις τελικές αποφάσεις, χωρίς ωστόσο να είναι σαφές τι σημαίνει πρακτικά η «διοίκηση» της χώρας από τις ΗΠΑ, καθώς δεν υπάρχουν ενδείξεις κατοχής της πρωτεύουσας, Καράκας.
Αυτό που είναι πλέον ορατό είναι πως η Βενεζουέλα εισέρχεται σε μια εξαιρετικά αβέβαιη μεταβατική περίοδο, χωρίς ξεκάθαρο οδικό χάρτη για το μέλλον. Το βασικό ερώτημα που τίθεται είναι ποιος και με ποιον τρόπο θα κυβερνήσει τη χώρα. Ο Ντόναλντ Τραμπ είπε ότι οι ΗΠΑ θα «τρέξουν» τη Βενεζουέλα, χωρίς να διευκρινίσει αν αυτό σημαίνει προσωρινή διοίκηση, επιβολή πολιτικής λύσης ή πίεση για νέες εκλογές. Αν και πολλοί ανέμεναν ότι η Ουάσιγκτον θα στήριζε ανοιχτά την αντιπολίτευση και τη Μαρία Κορίνα Ματσάδο, ο ίδιος ο Τραμπ εμφανίζεται επιφυλακτικός απέναντί της, αφήνοντας ανοιχτό το ενδεχόμενο συνεργασίας ακόμη και με στελέχη του καθεστώτος Μαδούρο, όπως η Ντέλσι Ροντρίγκες. Αυτό ενισχύει τα σενάρια μιας πιθανής «ομαλής» μετάβασης, όπου μέλη του παλιού καθεστώτος θα παραμείνουν στην εξουσία με αντάλλαγμα πολιτική και νομική προστασία.
Εξόριστοι πολίτες της Βενεζουέλας στη Φλόριντα πανηγυρίζουν για τη σύλληψη Μαδούρο από τις ΗΠΑ © EPA/CRISTOBAL HERRERA-ULASHKEVICH
Ταυτόχρονα, όμως, το εσωτερικό της Βενεζουέλας παραμένει εξαιρετικά εύθραυστο. Το κράτος εξακολουθεί να ελέγχει τον στρατό, τη Δικαιοσύνη και ισχυρές ένοπλες παραστρατιωτικές ομάδες, γεγονός που καθιστά κάθε μετάβαση επικίνδυνη, με σημαντικά ρίσκα για τον Τραμπ και την πολιτική που επιχειρεί να εφαρμόσει στη χώρα. Πολλοί αναλυτές προειδοποιούν ότι η απομάκρυνση του Μαδούρο δεν συνεπάγεται αυτόματα και την κατάρρευση του συστήματος εξουσίας που οικοδομήθηκε τα τελευταία χρόνια. Αντίθετα, υπάρχει ο κίνδυνος εσωτερικών συγκρούσεων, κατακερματισμού της εξουσίας και παρατεταμένης αστάθειας. Εξ ου και η βαθιά καχυποψία απέναντι στην αμερικανική επέμβαση, αλλά και ο φόβος ότι η Βενεζουέλα μπορεί να μετατραπεί σε πεδίο γεωπολιτικών πειραματισμών, με κύριο διακύβευμα τον έλεγχο των τεράστιων ενεργειακών της πόρων. Το μέλλον της Βενεζουέλας, λοιπόν, ισορροπεί ανάμεσα στην προοπτική μιας δημοκρατικής επανεκκίνησης και στον κίνδυνο ενός νέου κύκλου βίας και εξάρτησης, με τις επόμενες αποφάσεις της Ουάσιγκτον να αποτελούν τον καθοριστικό παράγοντα.
Σημειώνεται ότι προηγούμενες αμερικανικές στρατιωτικές ασκήσεις -επί χάρτου- είχαν προβλέψει πως μια επιχείρηση «αποκεφαλισμού» της ηγεσίας στη Βενεζουέλα θα μπορούσε να οδηγήσει σε παρατεταμένο χάος, με μαζική φυγή προσφύγων και συγκρούσεις μεταξύ αντίπαλων ομάδων για τον έλεγχο της κεντρικής διοίκησης -σενάριο διόλου απίθανο, που έρχεται να επιβεβαιώσει ότι η πλούσια σε πετρέλαιο χώρα της Λατινικής Αμερικής έχει μπει πλέον σε αχαρτογράφητα νερά.
