Μολονότι η προσοχή της διεθνούς κοινής γνώμης είναι στραμμένη στη Βενεζουέλα μετά την αρπαγή του δικτάτορα Νικολά Μαδούρο από τις ΗΠΑ αρχές Ιανουαρίου, κλιμακώνονται ταυτόχρονα οι διαδηλώσεις εναντίον του θεοκρατικού καθεστώς στο Ιράν παρά τα σκληρά μέτρα καταστολής από τις δυνάμεις ασφαλείας των Αγιατολάχ. Η κατακόρυφη άνοδος του κόστους διαβίωσης εξαντλεί τις αντοχές των Ιρανών, την ώρα που η κυβέρνηση ανήγγειλε ότι έπονται νέες ανατιμήσεις από 20% έως και 30% σε βασικά προϊόντα, όπως το μαγειρικό λάδι και τα αυγά, μέσα στις επόμενες εβδομάδες λόγω της κατάργησης του συστήματος επιδοτούμενων ισοτιμιών.
Η οικονομία του Ιράν βρίσκεται υπό συνεχή πίεση εδώ και δεκαετίες από τις δυτικές κυρώσεις, τον υψηλό πληθωρισμό και την υποτίμηση του νομίσματος. Όμως, οι συνθήκες διαβίωσης έχουν επιδεινωθεί από το περασμένο καλοκαίρι. Τέλη Δεκεμβρίου ξεκίνησαν οι απεργιακές κινητοποιήσεις των εμπόρων στα παραδοσιακά μπαζάρ και έπειτα κλιμακώθηκαν οι αντικαθεστωτικές διαδηλώσεις, οδηγώντας στην απώλεια τουλάχιστον 36 ανθρώπων λόγω των ισχυρών δυνάμεων καταστολής.
Πληροφορίες από οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων θέλουν τις δυνάμεις καταστολής, συμπεριλαμβανομένων των παραστρατιωτικών Basij και των Φρουρών της Επανάστασης, να κάνουν όχι μόνον εκτεταμένη χρήση δακρυγόνων ή πλαστικών σφαιρών αλλά και πραγματικών πυρών σε άμαχο πληθυσμό. Την Τετάρτη, αφού τα καταστήματα στα παραδοσιακά μπαζάρ της Τεχεράνης παραμένουν κλειστά για 11η ημέρα, ο Ιρανός πρόεδρος σύστησε την ηπιότερη μεταχείριση των διαδηλωτών, με τους κυβερνώντες να παραδέχονται την τραγική επιδείνωση των συνθηκών, σε μια οικονομία που πάσχει από χρόνια δυσπραγία. «Όλοι οι διαδηλωτές είναι παιδιά μας και κάθε φορά που σκορπίζεται αίμα, μάς πονά», δήλωσε η Φτμέχ Μοχατζεράνι, εκπρόσωπος της κυβέρνησης του Μασούντ Πεζεσκιάν.
Όπως επισημαίνεται από τους New York Times, το κλείσιμο των καταστημάτων στα μπαζάρ του Ταμπρίζ, του Ισφαχάν, του Μασχάντ και του Κερμάν καταδεικνύει τη βαθιά δυσαρέσκεια σε μια χώρα που ο πληθωρισμός πρόσφατα εκτινάχθηκε πάνω από το 48%, σύμφωνα με την Trading Economics. Κάποια από τα πιο χαρακτηριστικά συνθήματα ενάντια του 50ετούς θεοκρατικού καθεστώτος είναι «ελευθερία, ελευθερία, ελευθερία», «μην φοβόσαστε, είμαστε όλοι μαζί» και ο Αλί Χοσεϊνί Χαμενεΐ, ο 2ος θρησκευτικός ηγέτης του Ιράν, «είναι δολοφόνος, η κυριαρχία του είναι άκυρη».
Σε δεινή θέση η οικονομία του Ιράν
Από τα αμερικανικά πλήγματα εναντίον ιρανικών εγκαταστάσεων τον Ιούνιο του 2025, τα οποία σταμάτησαν την 12ήμερη πολεμική σύρραξη μεταξύ της Τεχεράνης και του Ισραήλ, το νόμισμα της ασιατικής χώρας έχει καταρρεύσει πάνω από 60% στα 1,4 εκατ. ριάλ έναντι του δολαρίου. Οι προκλήσεις για τους Ιρανούς εκτιμάται ότι θα επιδεινωθούν περαιτέρω μετά την κατάργηση των επιδοτούμενων συναλλαγματικών ισοτιμιών, μέτρο το οποίο ήταν αναποτελεσματικό σε μια εξασθενισμένη οικονομία από τις πολυετείς δυτικές κυρώσεις.
Όπως αναφέρεται σε ρεπορτάζ του France 24, ένα μπουκάλι μαγειρικού λαδιού κόστιζε 790.000 ριάλ προ μηνών και σήμερα η τιμή του έχει αναρριχηθεί στα 1,95 εκατ. ριάλ. Τις μεγαλύτερες πιέσεις δέχονται τα μεσαία και χαμηλά εισοδηματικά στρώματα. Σύμφωνα με την Deutsche Welle, ο μισθός ενός μέσου Ιρανού κινείται στα 1οο δολάρια, ένα ποσό που δεν είναι αρκετό για να καλύψει βασικές ανάγκες. Ένας έμπορος δήλωσε στο ειδησεογραφικό δίκτυο Iran International ότι η οικονομική κατάσταση στη χώρα είναι τόσο σοβαρή που η κυβέρνηση δεν την αρνείται πια. «Ακόμη και με μηνιαίο μισθό 400 εκατ. ριάλ -δηλαδή περίπου 280 δολάρια- ζει κανείς κάτω από το όριο της φτώχειας στην Τεχεράνη. Όλοι έχουν φτάσει στα όρια τους με κάθε έννοια» δήλωσε χαρακτηριστικά.
Μεγάλη εξάρτηση από τις εισαγωγές τροφίμων
Αχίλλειος πτέρνα της ιρανικής οικονομίας είναι η εξάρτησή της από τις εισαγωγές τροφίμων σε ποσοστό που φτάνει 25% της συνολικής προσφοράς, σύμφωνα με τα πιο πρόσφατα στοιχεία. Το ποσοστό αυτό είναι ακόμη υψηλότερο όταν πρόκειται για βασικά τρόφιμα, όπως το ρύζι, το μαγειρικό λάδι και το καλαμπόκι, παρά την εγχώρια αγροτική παραγωγή. Αυτός είναι ο λόγος που το Ιράν χρησιμοποιούσε επί σειρά ετών το σύστημα των επιδοτούμενων συναλλαγματικών ισοτιμιών για να στηρίξει τις εισαγωγές βασικών αγαθών και να συγκρατήσει τον πληθωρισμό. Ωστόσο, επικράτησε διαφθορά και διευρύνθηκαν οι κοινωνικές ανισότητες.
Ο Ιρανός πρόεδρος, Μαζούτ Πεζεσκιάν δήλωσε ότι η κυβέρνηση έχει δαπανήσει περίπου 18 δισ. δολάρια στις επιδοτούμενες συναλλαγματικές ισοτιμίες, προσθέτοντας ότι τα κεφάλαια αυτά θα μπορούσαν να χρησιμοποιηθούν πιο αποτελεσματικά. Σκοπός είναι να αναδιανεμηθούν οι επιδοτήσεις αυτές για να καταλήξουν απευθείας στον καταναλωτή αντί των παραγωγών ή των μεσαζόντων.
Ο Ιρανός πρόεδρος δεσμεύτηκε, επίσης, για μεταρρυθμίσεις στο νομισματικό και τραπεζικό τομέα της χώρας για να προστατεύσει την αγοραστική δύναμη των νοικοκυριών. Ωστόσο, δεν κατάφερε να αμβλύνει την αγανάκτηση ακόμη και υποστηρικτών του. Πέραν της έντονης δυσαρέσκειας των πολιτών, έντονες αντιδράσεις εκφράζουν επίσης μέλη του κοινοβουλίου. Σημειώνεται ότι η κυβέρνηση χρειάστηκε να αναπροσαρμόσει τον προϋπολογισμό για να κερδίσει την προέγκριση του κοινοβουλίου ενόψει της έναρξης του νέου δημοσιονομικού έτους τον επόμενο Μάρτιο.
Πηγές του Iran International αποκάλυψαν πως ο αναθεωρημένος προϋπολογισμός περιλαμβάνει μισθολογικές αυξήσεις 43% αντί του αρχικού 20% και μείωση του φόρου προστιθέμενης αξίας από το 12% στο 10%. Περιλαμβάνονται, επίσης, μέτρα για την αγορά σιταριού και ψωμιού, ενώ δρομολογούνται αναπροσαρμογές στις συντάξεις. Ωστόσο, όπως επισημαίνει η δικηγόρος Γκίσσου Νία στο Atlantic Council, «σαν τις διαμαρτυρίες τον Δεκέμβριο του 2017, υπάρχει συχνά ένας οικονομικός παράγοντας. Αλλά όταν ακούμε τα συνθήματα και το μέγεθος των διαμαρτυριών, πρόκειται για μια βαθιά δυσαρέσκεια απέναντι στο καθεστώς του Ιράν και την επιθυμία αυτό να εξαφανιστεί».
