Η πρόσφατη απόφαση του Ευρωπαϊκού Κοινοβουλίου να «παγώσει» τη συμφωνία και να ζητήσει γνωμοδότηση από το Δικαστήριο της Ευρωπαϊκής Ένωσης (ΔΕΕ) για τη συμβατότητα της υπογραφής ΕΕ–Mercosur με τις ευρωπαϊκές συνθήκες, προκάλεσε πολιτικό σεισμό στις Βρυξέλλες.
Για τους υποστηρικτές της συμφωνίας, η κίνηση αυτή ισοδυναμεί με σοβαρή καθυστέρηση — ίσως και έως δύο χρόνια — σε μια εμπορική συμφωνία που θεωρείται στρατηγικής σημασίας για την Ευρώπη.
Το κρίσιμο ερώτημα, όμως, είναι αν η Ευρωπαϊκή Επιτροπή διαθέτει τα θεσμικά εργαλεία να προχωρήσει ακόμη και χωρίς την πλήρη πολιτική συναίνεση του Κοινοβουλίου.
Η απάντηση είναι: ναι, υπό προϋποθέσεις.
Το «παράθυρο» της προσωρινής εφαρμογής
Οι Συνθήκες της Ευρωπαϊκής Ένωσης επιτρέπουν την προσωρινή εφαρμογή διεθνών εμπορικών συμφωνιών πριν από την ολοκλήρωση της διαδικασίας κύρωσης από όλα τα κράτη-μέλη. Η πρακτική αυτή αφορά κυρίως τα τμήματα των συμφωνιών που εμπίπτουν στην αποκλειστική αρμοδιότητα της ΕΕ — δηλαδή ζητήματα εμπορίου, δασμών και τελωνειακών ρυθμίσεων.
Στην περίπτωση της Mercosur, η Ευρωπαϊκή Επιτροπή θα μπορούσε να εισηγηθεί στο Συμβούλιο της ΕΕ την προσωρινή εφαρμογή των εμπορικών διατάξεων, παρακάμπτοντας ουσιαστικά το πολιτικό «φρένο» που έβαλε το Ευρωκοινοβούλιο μέσω της προσφυγής στο ΔΕΕ.
Μια τέτοια απόφαση θα απαιτούσε έγκριση από τα κράτη-μέλη στο Συμβούλιο — όχι όμως την ολοκλήρωση της πλήρους κοινοβουλευτικής διαδικασίας κύρωσης.
Δεν είναι πρωτοφανές
Το προηγούμενο της συμφωνίας CETA με τον Καναδά είναι ενδεικτικό. Αν και η συμφωνία θεωρείται «μικτή» και απαιτεί κύρωση από τα εθνικά κοινοβούλια, μεγάλο μέρος της εφαρμόζεται προσωρινά από το 2017, παρά το γεγονός ότι ακόμη και σήμερα δεν έχει κυρωθεί από όλα τα κράτη-μέλη.
Στην πράξη, η ΕΕ απολαμβάνει ήδη τα περισσότερα εμπορικά οφέλη της συμφωνίας, ενώ οι πολιτικές και νομικές εκκρεμότητες παραμένουν ανοικτές.
Αυτό ακριβώς το μοντέλο θα μπορούσε να ακολουθηθεί και για τη Mercosur.
Πολιτική σύγκρουση και το διακύβευμα
Η ψήφος του Ευρωκοινοβουλίου θεωρήθηκε από το Ευρωπαϊκό Λαϊκό Κόμμα και αρκετές κυβερνήσεις ως πολιτική κίνηση καθυστέρησης, με ιδεολογικά και εσωτερικά κίνητρα, κυρίως γύρω από περιβαλλοντικά και αγροτικά ζητήματα. Για τη Γερμανία — τον ισχυρότερο υποστηρικτή της συμφωνίας — αλλά και για την πρόεδρο της Κομισιόν Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, η εξέλιξη αυτή αποτέλεσε σαφές πλήγμα.
Οι υποστηρικτές της Mercosur υποστηρίζουν ότι η Ευρώπη δεν έχει την πολυτέλεια να «παγώσει» μια συμφωνία που δημιουργεί μια ζώνη ελεύθερου εμπορίου με περίπου 700 εκατομμύρια καταναλωτές.
Σε μια περίοδο όπου οι ΗΠΑ υιοθετούν πιο προστατευτική στάση και η Κίνα επεκτείνει την επιρροή της στη Λατινική Αμερική, η καθυστέρηση θεωρείται στρατηγικό λάθος που αποδυναμώνει τη θέση της ΕΕ στο παγκόσμιο εμπόριο.
Το Ευρωκοινοβούλιο δεν μπορεί να αγνοηθεί πλήρως
Παρά τη δύναμή της η Κομισιόν δεν μπορεί να αγνοήσει πλήρως το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο. Ακόμη και η προσωρινή εφαρμογή απαιτεί τη συγκατάθεσή του, έστω και σε διαδικαστικό επίπεδο.
Επιπλέον, μια αρνητική γνωμοδότηση του ΔΕΕ — αν και δεν είναι δεδομένη — θα μπορούσε να υποχρεώσει την Επιτροπή να επαναδιαπραγματευτεί κρίσιμα σημεία της συμφωνίας.
Γι’ αυτό και, επισήμως, η Κομισιόν τηρεί στάση αναμονής, δηλώνοντας ότι θα συνεχίσει τις διαβουλεύσεις με τα κράτη-μέλη και τους ευρωβουλευτές προτού αποφασίσει τα επόμενα βήματα.
Στην ουσία, η υπόθεση Mercosur δεν αφορά μόνο το εμπόριο. Αποτελεί πεδίο σύγκρουσης για το ποιος καθορίζει την ευρωπαϊκή στρατηγική: τα θεσμικά όργανα με άμεση γεωπολιτική ματιά ή ένα Ευρωκοινοβούλιο που εκφράζει αυξανόμενες κοινωνικές, περιβαλλοντικές και αγροτικές ανησυχίες.
Η δυνατότητα της Κομισιόν να προχωρήσει με προσωρινή εφαρμογή δείχνει ότι, ακόμη και μέσα στο περίπλοκο θεσμικό οικοδόμημα της ΕΕ, η εκτελεστική εξουσία διαθέτει τρόπους να επιβάλει στρατηγικές επιλογές.
