Η ενεργειακή κρίση που προκαλεί ο πόλεμος στο Ιράν φέρνει ξανά στο προσκήνιο μια παλιά αλλά επίμονη αδυναμία της Ευρώπης: την εξάρτησή της από τις διεθνείς αγορές ενέργειας. Όπως επισημαίνει δημοσίευμα του Bloomberg, η νέα ένταση στη Μέση Ανατολή επιβαρύνει μια ήδη εύθραυστη ενεργειακή ισορροπία, αυξάνοντας την πίεση σε κυβερνήσεις, επιχειρήσεις και καταναλωτές.
Η άνοδος των τιμών του φυσικού αερίου και του πετρελαίου, μετά την κλιμάκωση της σύγκρουσης, υπενθυμίζει ότι η Ευρώπη παραμένει ιδιαίτερα εκτεθειμένη στις γεωπολιτικές κρίσεις. Την ώρα που η βιομηχανία πιέζεται από το υψηλό κόστος και οι ενεργειακές ανάγκες αυξάνονται, το ερώτημα για την ενεργειακή ασφάλεια της Γηραιάς Ηπείρου γίνεται ξανά εξαιρετικά πιεστικό.
Η ανησυχία αποτυπώθηκε ξεκάθαρα και στις δηλώσεις του Γάλλου προέδρου Εμανουέλ Μακρόν, ο οποίος μιλώντας σε στελέχη βαριάς βιομηχανίας σε εκδήλωση στο ιστορικό χρηματιστήριο της Αμβέρσας χαρακτήρισε τις υψηλές τιμές ενέργειας στην Ευρώπη «αδυναμία». Μπροστά σε μια αίθουσα γεμάτη εκπροσώπους μεγάλων βιομηχανικών ομίλων, ο Μακρόν έθεσε ευθέως το ζήτημα που απασχολεί πλέον όλο και περισσότερο τις ευρωπαϊκές οικονομίες: το διαρκώς υψηλό ενεργειακό κόστος που απειλεί την ανταγωνιστικότητα της ηπείρου.
Η πίεση στις ευρωπαϊκές βιομηχανίες
Ακόμη και πριν η κρίση στη Μέση Ανατολή ωθήσει προς τα πάνω τις τιμές των ορυκτών καυσίμων, η Ευρώπη αντιμετώπιζε ήδη σοβαρές πιέσεις στον τομέα της ενέργειας. Οι τιμές ηλεκτρικής ενέργειας στην ευρωπαϊκή αγορά παραμένουν σημαντικά υψηλότερες από εκείνες στις Ηνωμένες Πολιτείες και την Κίνα, γεγονός που επιβαρύνει ιδιαίτερα τις ενεργοβόρες βιομηχανίες.
Το αποτέλεσμα είναι ότι ορισμένες επιχειρήσεις έχουν ήδη περιορίσει την παραγωγή τους ή ακόμη και κλείσει μονάδες, καθώς το κόστος λειτουργίας έχει καταστεί μη βιώσιμο. Μεγάλες εταιρείες, όπως η BASF, αλλά και ολόκληροι κλάδοι, όπως η χαλυβουργία, έχουν εκφράσει επανειλημμένα την ανησυχία τους για το αυξανόμενο ενεργειακό κόστος.
Η κατάσταση επιδεινώθηκε τις τελευταίες ημέρες, καθώς οι τιμές φυσικού αερίου στην Ευρώπη εκτινάχθηκαν στο υψηλότερο επίπεδο των τελευταίων τριών ετών. Σύμφωνα με υπολογισμούς του think tank Strategic Perspectives, η αύξηση αυτή ενδέχεται να επιβαρύνει τουλάχιστον 1,3 δισεκατομμύρια ευρώ το ενεργειακό κόστος της ηπείρου.
Παρότι τα επίπεδα των τιμών παραμένουν χαμηλότερα από εκείνα που είχαν καταγραφεί μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία το 2022, η νέα άνοδος έρχεται σε μια στιγμή που οι ευρωπαϊκές οικονομίες προσπαθούν ακόμη να ανακτήσουν την ισορροπία τους.
«Αυτό συμβαίνει πραγματικά σε λάθος στιγμή», δήλωσε η Anne-Sophie Corbeau, ερευνήτρια στο Κέντρο Παγκόσμιας Ενεργειακής Πολιτικής στο Παρίσι. «Η Ευρώπη παραμένει πολύ εκτεθειμένη στην παγκόσμια αγορά ενέργειας, τόσο από πλευράς τιμών όσο και από πλευράς όγκου προμηθειών. Για τη βιομηχανία, μια ακόμη ενεργειακή κρίση είναι το τελευταίο πράγμα που χρειάζεται», πρόσθεσε.
Υπαρξιακό ζήτημα η ενεργειακή ασφάλεια της ΕΕ
Η νέα ενεργειακή πίεση έχει πυροδοτήσει έντονες συζητήσεις στις Βρυξέλλες για το πώς μπορεί να περιοριστεί το κόστος ενέργειας και να προστατευθεί η βιομηχανική βάση της Ευρώπης.
Οι προτάσεις που εξετάζονται, περιλαμβάνουν μέτρα, όπως από η μείωση φόρων και επιβαρύνσεων στους λογαριασμούς ενέργειας μέχρι η επανεξέταση ορισμένων κλιματικών πολιτικών που αυξάνουν το κόστος για τις επιχειρήσεις. Ωστόσο, οι επικριτές προειδοποιούν ότι μια τέτοια προσέγγιση θα μπορούσε να υπονομεύσει τη μακροπρόθεσμη στρατηγική της Ευρωπαϊκής Ένωσης για την ενεργειακή μετάβαση.
Σε πρόσφατη συνάντηση αξιωματούχων της ΕΕ, η ενεργειακή ασφάλεια χαρακτηρίστηκε μάλιστα «υπαρξιακό ζήτημα» για την Ένωση, σύμφωνα με άτομα που γνωρίζουν τις συζητήσεις. Οι Ευρωπαίοι ηγέτες αναμένεται να συζητήσουν το θέμα σε Σύνοδο Κορυφής στις 19 Μαρτίου, όπου θα ζητήσουν από την Ευρωπαϊκή Επιτροπή να προτείνει μέτρα για τη μείωση των τιμών και τη στήριξη της βιομηχανίας.
Οι επιπτώσεις του ενεργειακού κόστους είναι ήδη ορατές στον επιχειρηματικό κόσμο. Πολλές εταιρείες αναθεωρούν τα επενδυτικά τους σχέδια, καθυστερούν έργα αποανθρακοποίησης ή εξετάζουν τη μεταφορά παραγωγικών δραστηριοτήτων εκτός Ευρώπης.
Χαρακτηριστικό παράδειγμα αποτελεί η Versalis, η χημική μονάδα του ιταλικού ενεργειακού ομίλου Eni, η οποία ανακοίνωσε το κλείσιμο ορισμένων εργοστασίων της. Οι αποφάσεις αυτές αντανακλούν τον προβληματισμό πολλών ενεργοβόρων βιομηχανιών σχετικά με το κατά πόσο η Ευρώπη παραμένει ανταγωνιστική ως τόπος παραγωγής.
Ο διευθύνων σύμβουλος της BASF, Markus Kamieth, προειδοποίησε ότι η Ευρώπη «χάνει βιομηχανική ικανότητα με ταχύτητα που δεν έχουμε ξαναδεί».
Η ενεργειακή ζήτηση θα μπορούσε να αυξηθεί κατά 57% έως το τέλος της δεκαετίας
Την ίδια στιγμή, οι ενεργειακές ανάγκες της Ευρώπης αναμένεται να αυξηθούν σημαντικά τα επόμενα χρόνια. Η ήπειρος δεν προσπαθεί μόνο να ενισχύσει την ανταγωνιστικότητα της οικονομίας της, αλλά και να συμβαδίσει με την τεχνολογική επανάσταση της τεχνητής νοημοσύνης.
Τα κέντρα δεδομένων που απαιτούνται για την ανάπτυξη εφαρμογών τεχνητής νοημοσύνης καταναλώνουν τεράστιες ποσότητες ηλεκτρικής ενέργειας. Παράλληλα, η ηλεκτροκίνηση των μεταφορών αυξάνει περαιτέρω τη ζήτηση.
Σύμφωνα με εκτιμήσεις της BloombergNEF, η τελική ζήτηση ενέργειας στην Ευρώπη θα μπορούσε να αυξηθεί κατά 57% έως το τέλος της δεκαετίας σε σχέση με τα επίπεδα του 2024, με τα ηλεκτρικά οχήματα και τα κέντρα δεδομένων να αποτελούν τους βασικούς παράγοντες της αύξησης.
Εξάρτηση από το LNG
Μετά τη ρωσική ενεργειακή κρίση του 2022, η Ευρώπη στράφηκε μαζικά στο υγροποιημένο φυσικό αέριο (LNG) που μεταφέρεται δια θαλάσσης, προκειμένου να αντικαταστήσει τις προμήθειες από τη Ρωσία. Ωστόσο, η επιλογή αυτή την καθιστά περισσότερο εκτεθειμένη στις διεθνείς αγορές φυσικού αερίου και στις γεωπολιτικές εντάσεις.
Η κατάσταση έγινε ακόμη πιο ασταθής μετά την επίθεση με ιρανικά drones σε μεγάλη εγκατάσταση LNG στο Κατάρ, γεγονός που αύξησε τον ανταγωνισμό για τα διαθέσιμα φορτία φυσικού αερίου.
Όπως σημείωσε ο επίτροπος Ενέργειας της ΕΕ, Νταν Γιόργκενσεν, το πρόβλημα δεν είναι απαραίτητα η άμεση διακοπή των προμηθειών, αλλά οι ευρύτερες επιπτώσεις στις παγκόσμιες αγορές. «Οι εξελίξεις αυτές επηρεάζουν άμεσα τις τιμές και τελικά πλήττουν και τους Ευρωπαίους καταναλωτές», δήλωσε.
Η ενεργειακή διάσταση συνδέεται πλέον και με την ασφάλεια. Κατά τη διάρκεια της Διάσκεψης Ασφαλείας του Μονάχου, στρατιωτικοί και πολιτικοί αξιωματούχοι υπογράμμισαν ότι οι σύγχρονες ένοπλες δυνάμεις γίνονται όλο και πιο ενεργοβόρες.
Η παραγωγή στρατιωτικού εξοπλισμού, από πυραύλους μέχρι θωρακισμένα οχήματα, απαιτεί μεγάλες ποσότητες ενέργειας, ενώ τα σύγχρονα συστήματα άμυνας –όπως τα drones και τα ψηφιακά δίκτυα– βασίζονται σε ολοένα πιο ενεργοβόρες υποδομές.
Το δίλημμα της πράσινης μετάβασης
Η Ευρώπη προσπαθεί να αντιμετωπίσει το ενεργειακό πρόβλημα μέσω της ταχείας ανάπτυξης ανανεώσιμων πηγών ενέργειας. Η αιολική και η ηλιακή ενέργεια διαθέτουν πολύ χαμηλό λειτουργικό κόστος και θεωρούνται το κλειδί για τη μείωση της εξάρτησης από τα ορυκτά καύσιμα.
Ωστόσο, ορισμένοι αναλυτές υποστηρίζουν ότι οι ενεργειακές ανάγκες που δημιουργούν η τεχνητή νοημοσύνη, τα κέντρα δεδομένων και η ηλεκτροκίνηση ενδέχεται να αυξήσουν σημαντικά την πίεση στο ευρωπαϊκό ενεργειακό σύστημα.
Η συζήτηση έχει ήδη ανοίξει στις Βρυξέλλες, όπου ορισμένες κυβερνήσεις ζητούν επιβράδυνση της πράσινης μετάβασης. Η ιταλική κυβέρνηση, για παράδειγμα, πρότεινε την προσωρινή αναστολή του ευρωπαϊκού συστήματος εμπορίας εκπομπών άνθρακα.
Ωστόσο, άλλοι προειδοποιούν ότι η επιστροφή στα ορυκτά καύσιμα θα επιδεινώσει μακροπρόθεσμα το πρόβλημα της ενεργειακής εξάρτησης.
Όπως σημείωσε ο ευρωβουλευτής Thomas Pellerin-Carlin, «ο μόνος τρόπος για πραγματική ενεργειακή ασφάλεια είναι η απεξάρτηση από τα ορυκτά καύσιμα».
