Η εξουσία στο Ιράν φαίνεται να μετατοπίζεται ραγδαία προς τους Φρουρούς της Επανάστασης, καθώς ο πόλεμος και οι εσωτερικές εκκαθαρίσεις αποδομούν την παραδοσιακή πολιτικο-θρησκευτική ιεραρχία. Το αποτέλεσμα είναι ένα ασταθές, στρατιωτικοποιημένο σύστημα λήψης αποφάσεων με παγκόσμιες προεκτάσεις.
Aκούγοντας τη ρητορική του πρoέδρου των ΗΠΑ Ντόναλντ Τραμπ, μοιάζει ότι ελάχιστα έχουν αλλάξει στην ιρανική ηγεσία από την έναρξη του πολέμου. Η πιθανότητα ελέγχου των Στενών του Ορμούζ, όπως υπονόησε σε δηλώσεις του στις 23 Μαρτίου, «από εμένα και τον αγιατολάχ», αντανακλά την ασαφή εικόνα εξουσίας στην Τεχεράνη.
Ωστόσο, καθώς το Ιράν εξετάζει το ενδεχόμενο νέων διαπραγματεύσεων, το κρίσιμο ερώτημα παραμένει: ποιος έχει πράγματι την εξουσία να κλείσει μια συμφωνία με τις ΗΠΑ και να την επιβάλει;
Ιράν: Η εξαφάνιση της παραδοσιακής ηγεσίας και η σκιά του Μοτζτάμπα Χαμενεΐ
Ο θεωρούμενος διάδοχος της ανώτατης ηγεσίας, Μοτζτάμπα Χαμενεΐ, δεν έχει εμφανιστεί δημόσια μετά τον θάνατο του πατέρα του και προκατόχου του στην έναρξη του πολέμου στις 28 Φεβρουαρίου.
Παράλληλα, ανώτατοι σύμβουλοι και στρατιωτικοί διοικητές, μεταξύ των οποίων ο Αλί Λαριτζανί, έχουν επίσης εξουδετερωθεί. Το κενό εξουσίας έχει καλυφθεί από ένα αδιαφανές και αποκεντρωμένο δίκτυο θεσμών, σχεδιασμένο να προστατεύει το καθεστώς από πλήγματα «αποκεφαλισμού».
Οι Φρουροί της Επανάστασης και η στρατιωτικοποίηση του κράτους
Στο επίκεντρο αυτής της νέας δομής βρίσκονται οι Φρουροί της Επανάστασης, μια παραστρατιωτική δύναμη περίπου 190.000 μελών, η οποία πλέον φαίνεται να ελέγχει τόσο το κράτος όσο και τον πόλεμο. Όπως σημειώνει, στον Economist, Ιρανός εξόριστος με διασυνδέσεις στο καθεστώς, «ο πόλεμος αυτός είναι ευλογία για τους Φρουρούς, έχει εδραιώσει τη θέση τους στην κορυφή της εξουσίας».
Πολλοί αναλυτές περιγράφουν τη μετάβαση από τη θεοκρατική διακυβέρνηση σε κάτι που μοιάζει περισσότερο με στρατιωτική χούντα, αντίστοιχη με την Αλγερία, την Αίγυπτο ή το Πακιστάν.
Η θεσμική εξουσία έχει πλέον μετατοπιστεί στο Ανώτατο Συμβούλιο Εθνικής Ασφαλείας, το οποίο κυριαρχείται από στρατιωτικές φυσιογνωμίες. Στις 24 Μαρτίου αντικαταστάθηκε ο Λαριτζανί από τον Μοχαμάντ Ζολγκάντρ, στέλεχος των Φρουρών της Επανάστασης. Στο ίδιο όργανο συμμετέχουν ισχυροί παράγοντες όπως ο πρόεδρος του κοινοβουλίου Μοχάμαντ Μπαγκέρ Καλιμπάφ, πρώην αξιωματικός των Φρουρών, καθώς και σειρά στρατηγών.
Παράλληλα, ένα αναβιωμένο αμυντικό συμβούλιο λειτουργεί ως επιχειρησιακό κέντρο πολέμου, επιλέγοντας στόχους και κατευθύνοντας επιθέσεις από υπόγεια καταφύγια.
Η αποκέντρωση των Φρουρών της Επανάστασης και ο φόβος του χάους
Η επιχειρησιακή δομή των Φρουρών της Επανάστασης έχει επίσης μετασχηματιστεί. Η δύναμη έχει χωριστεί σε 31 περιφερειακές υπομονάδες, καθεμία με δικά της αποθέματα όπλων, πυραύλων και drones, καθώς και με αυτονομία δράσης σε περίπτωση διακοπής επικοινωνιών. Η πολιτοφυλακή Μπασίτζ έχει διασπαστεί σε χιλιάδες μικρές κινητές ομάδες, οι οποίες μετά από επιθέσεις έχουν διασπαρεί σε τζαμιά και σχολεία.
Αυτή η αποκέντρωση, αναφέρει ο Economist, ενισχύει την ανθεκτικότητα του συστήματος, αλλά ταυτόχρονα αυξάνει τον κίνδυνο ανεξέλεγκτων επιχειρήσεων που θα μπορούσαν να παρατείνουν τη σύγκρουση και να επηρεάσουν κρίσιμες θαλάσσιες οδούς, όπως τα Στενά του Ορμούζ.
Ιράν: η προσδοκία για μια λαϊκή εξέγερση έχει εξασθενήσει
Παρά τις αρχικές απειλές από κουρδικές και άλλες εθνοτικές ομάδες, οι στρατιωτικές ενισχύσεις των Φρουρών της Επανάστασης και οι επιθέσεις με drone έχουν περιορίσει την κινητικότητά τους. Ταυτόχρονα, η προσδοκία για μια λαϊκή εξέγερση έχει εξασθενήσει.
Αν και σε ορισμένες πόλεις υπήρξαν αντιδράσεις κατά της ηγεσίας, η εντατικοποίηση των βομβαρδισμών και η επιτυχής επιβίωση του καθεστώτος έχουν μειώσει τον ενθουσιασμό. Η κοινωνία φαίνεται εγκλωβισμένη ανάμεσα στον φόβο και την αποδοχή μιας ισχυρότερης από ποτέ στρατιωτικής εξουσίας.
Ένα καθεστώς πιο ισχυρό αλλά και πιο απρόβλεπτο
Όπως σημειώνει στον Economist εκπαιδευτικός από τη Μασχάντ, «κάποτε μιλούσαμε για το τέλος του καθεστώτος όταν τελείωνε ο πόλεμος, τώρα φοβόμαστε τι θα κάνουμε με ένα καθεστώς πιο ισχυρό από ποτέ».
Το Ιράν εισέρχεται έτσι σε μια νέα φάση, όπου οι Φρουροί της Επανάστασης δεν αποτελούν απλώς έναν στρατιωτικό βραχίονα, αλλά τον ίδιο τον πυρήνα της κρατικής εξουσίας — με αβέβαιες συνέπειες για τη Μέση Ανατολή και τη διεθνή σταθερότητα.
