Η υποψηφιότητα του Τούρκου προέδρου Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν για μια νέα, τρίτη θητεία ανοίγει τον δρόμο για πρόωρες εκλογές τον Απρίλιο του 2028 και αναζωπυρώνει τη συζήτηση για το μέλλον του τουρκικού πολιτικού συστήματος και την κατάσταση του κράτους δικαίου.
Δεν πρόκειται πλέον για ένα σενάριο που κυκλοφορεί στα παρασκήνια της Άγκυρας, σύμφωνα με ανάλυση της γαλλικής Le Figaro.
Ο Μεχμέτ Ουτσούμ, στενός νομικός σύμβουλος του Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν και αντιπρόεδρος του Νομικού Συμβουλίου της Προεδρίας, δήλωσε στις 17 Σεπτεμβρίου ότι ο πρόεδρος θα είναι υποψήφιος για «τελευταία φορά» (τρίτη στη σειρά) στις επόμενες εκλογές και προσδιόρισε ως πιθανή ημερομηνία διεξαγωγής τους την 16η Απριλίου 2028.
Η ημερομηνία έχει ιδιαίτερη πολιτική σημασία, καθώς συμπίπτει με την επέτειο του δημοψηφίσματος του 2017 που οδήγησε στη μετάβαση της Τουρκίας από το κοινοβουλευτικό στο προεδρικό σύστημα.
Πρόωρες εκλογές το «κλειδί» για τον Ερντογάν
Ωστόσο, το τουρκικό Σύνταγμα προβλέπει μόνο δύο πενταετείς προεδρικές θητείες και η δεύτερη του Ερντογάν λήγει τον Μάϊο του 2028. Μετά την ημερομηνία αυτή χάνει το δικαίωμα να είναι υποψήφιος για τρίτη φορά.
Παράλληλα, όμως, αναφέρει το Σύνταγμα ότι εάν το Κοινοβούλιο αποφασίσει την ανανέωση των εκλογών κατά τη διάρκεια της δεύτερης θητείας ενός προέδρου, τότε μπορεί να ανοίξει ο δρόμος για νέα υποψηφιότητά του.
Έτσι, μια προσφυγή στις κάλπες πριν από την ολοκλήρωση της τρέχουσας θητείας θα μπορούσε να επιτρέψει στον Ερντογάν να διεκδικήσει εκ νέου την προεδρία.
Για να διεξαχθούν όμως οι εκλογές νωρίτερα από την προβλεπόμενη ημερομηνία, απαιτείται απόφαση της Μεγάλης Εθνοσυνέλευσης με τουλάχιστον 360 ψήφους σε σύνολο 600 βουλευτών.
Ο Ρετζέπ Ταγίπ Ερντογάν στην τουρκική Εθνοσυνέλευση © EPA/NECATI SAVAS
Οι 360 ψήφοι είναι απαραίτητοι για να οδηγηθεί η πρόταση σε δημοψήφισμα και 400 για να εγκριθεί χωρίς δημοψήφισμα.
Εδώ βρίσκεται και το συνταγματικό «κλειδί» της υπόθεσης.
Το κυβερνητικό στρατόπεδο δεν διαθέτει από μόνο του τις απαιτούμενες 360 ψήφους για να προτείνει κάτι τέτοιο.
Το Κόμμα Δικαιοσύνης και Ανάπτυξης του Ερντογάν (ΑΚ Parti), και ο εθνικιστικός σύμμαχός του, το MHP, διαθέτουν σήμερα συνολικά 326 έδρες, γεγονός που σημαίνει ότι για μια απόφαση πρόωρης προσφυγής στις κάλπες θα χρειαστούν ψήφοι και από άλλους βουλευτές.
«Ειδική συνταγματική πρόβλεψη»
Η εξέλιξη αποκτά μεγαλύτερη σημασία λόγω της προηγούμενης πολιτικής τοποθέτησης του Ερντογάν. Μετά την επανεκλογή του το 2023 είχε παρουσιάσει τη δεύτερη – παρούσα – θητεία του ως «την τελευταία του εντολή».
Τώρα, όμως, το ενδεχόμενο μιας νέας υποψηφιότητας επανέρχεται, αυτή τη φορά μέσω μιας εκλογικής διαδικασίας που θα μπορούσε να ενεργοποιήσει την ειδική συνταγματική πρόβλεψη.
Ο Ερντογάν βρίσκεται στην εξουσία από το 2003, αρχικά ως πρωθυπουργός και από το 2014 ως πρόεδρος. Μετά το αποτυχημένο πραξικόπημα του 2016, το πολιτικό σύστημα της χώρας μετασχηματίστηκε βαθιά.
Άνθρωποι κρατούν τουρκικές σημαίες κατά τη διάρκεια συγκέντρωσης διαμαρτυρίας για την αποτυχημένη απόπειρα πραξικοπήματος κατά του Ερντογάν στις 15 Ιουλίου 2016
© EPA/SEDAT SUNA
Το δημοψήφισμα του 2017 ενίσχυσε σημαντικά τις προεδρικές εξουσίες και από το 2018 η Τουρκία λειτουργεί με το νέο εκτελεστικό προεδρικό σύστημα.
Την ίδια περίοδο, οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων και διεθνείς θεσμοί έχουν καταγράψει σημαντική υποχώρηση της ελευθερίας του Τύπου, της ελευθερίας της έκφρασης και της ανεξαρτησίας της Δικαιοσύνης.
Διώξεις σε ΜΜΕ και επικριτές της κυβέρνησης
Η Freedom House αναφέρει ότι τα τελευταία χρόνια δημοσιογράφοι, μέσα ενημέρωσης και επικριτές της κυβέρνησης αντιμετωπίζουν διώξεις, ενώ εκτιμά ότι η δικαστική ανεξαρτησία έχει υπονομευθεί σημαντικά από πολιτικές παρεμβάσεις στους διορισμούς δικαστών και εισαγγελέων.
Στο επίκεντρο της αντιπαράθεσης βρίσκεται ο δήμαρχος της Κωνσταντινούπολης Εκρέμ Ιμάμογλου, ο οποίος θεωρείται από τους σημαντικότερους πολιτικούς αντιπάλους του Ερντογάν.
Διαμαρτυρία στην Τουρκία για τη σύλληψη και φυλάκιση του Ιμάμογλου © EPA/ERDEM SAHIN
Η φυλάκισή του (κρατείται από τον Μάρτιο του 2025 έως σήμερα) και οι δικαστικές υποθέσεις σε βάρος του έχουν προκαλέσει μεγάλες πολιτικές αντιδράσεις και διαδηλώσεις. Η υπόθεσή του έχει γίνει σύμβολο της σύγκρουσης μεταξύ της κυβέρνησης και της αντιπολίτευσης.
Στο ίδιο πλαίσιο εντάσσονται οι υποθέσεις του Κούρδου πολιτικού Σελαχατίν Ντεμιρτάς και του φιλανθρώπου Οσμάν Καβάλα, οι οποίοι παραμένουν εδώ και χρόνια αντιμέτωποι με βαριές δικαστικές περιπέτειες.
Η κυβέρνηση υποστηρίζει ότι οι διώξεις βασίζονται σε ποινικές και εθνικές υποθέσεις ασφαλείας, ενώ οργανώσεις ανθρωπίνων δικαιωμάτων και ευρωπαϊκοί θεσμοί έχουν επανειλημμένα εκφράσει ανησυχίες για τη χρήση της Δικαιοσύνης εναντίον πολιτικών αντιπάλων και της κοινωνίας των πολιτών.
Διώξεις και κατά πολλών άλλων δημάρχων
Η πίεση δεν περιορίζεται στην κεντρική πολιτική σκηνή. Μετά τις δημοτικές εκλογές του 2024, στις οποίες η αντιπολίτευση κατέγραψε σημαντικές επιτυχίες, αρκετοί δήμαρχοι και εκλεγμένοι αξιωματούχοι βρέθηκαν αντιμέτωποι με έρευνες, συλλήψεις ή απομάκρυνση από τα καθήκοντά τους.
Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση της Σινέμ Ντεντετάς, δημάρχου της μεγάλης περιοχής Ουσκουντάρ στην Κωνσταντινούπολη.
Σινέμ Ντεντετάς © Wikimedia
Συνελήφθη στα τέλη Ιουλίου στο πλαίσιο έρευνας για καταγγελίες περί σύστασης εγκληματικής οργάνωσης, δωροληψίας και εκβίασης και την 1 Αυγούστου απομακρύνθηκε από τα καθήκοντά της.
Παράλληλα, η αντιπολίτευση υπέστη μια σημαντική αναδιάταξη. Ο Οζγκιούρ Οζέλ, ο οποίος είχε ηγηθεί του CHP, αποχώρησε τον Ιούλιο, μαζί με 90 ακόμη βουλευτές, και συμμετείχε στην ίδρυση του «Νέου Κόμματος», το οποίο κατέστη ο δεύτερος μεγαλύτερος κοινοβουλευτικός σχηματισμός.
Στο «Νέο Κόμμα» ανακοίνωσε την ένταξη του και ο Ιμάμογλου πριν ένα μήνα.
Η ρύθμιση με Κούρδους και PKK
Μέσα σε αυτό το περιβάλλον, η κυβέρνηση επιχειρεί ταυτόχρονα να προωθήσει μια νέα διαδικασία με τους Κούρδους και το PKK, με στόχο τον τερματισμό της ένοπλης δράσης της οργάνωσης.
Η διαδικασία αυτή δημιουργεί ένα διαφορετικό πολιτικό τοπίο, χωρίς όμως να έχει εξαλείψει την αντιπαράθεση κυβέρνησης και αντιπολίτευσης.
Το γεγονός ότι αποκλείστηκε το σενάριο εκλογών το 2027 δίνει περισσότερο χρόνο στην κυβερνητική Λαϊκή Συμμαχία υπό τον Ερντογάν, που υπολείπεται σε ψήφους, να διαπραγματευτεί με άλλα κόμματα και κυρίως με το φιλοκουρδικό κόμμα DEM, το οποίο διατηρεί στις τάξεις του 56 βουλευτές και είναι το τρίτο μεγαλύτερο κόμμα στην τουρκική εθνοσυνέλευση.
Αν ο Ερντογάν καταφέρει να εξασφαλίσει 34 θετικές ψήφους στην πρότασή του για πρόωρες εκλογές, τότε ανοίγει ο δρόμος του για τρίτη προεδρική θητεία.
Ο ρόλος του φιλοκουρδικού κόμματος για τις ερχόμενες εκλογές είναι σημαντικός και συνδέεται με τις διαπραγματεύσεις της κυβέρνησης στη διαδικασία επίλυσης του Κουρδικού.
Οι διαπραγματεύσεις γίνονται από πέρυσι μέσω της εθνοσυνέλευσης με τη συμμετοχή του Αμπντουλάχ Οτσαλάν, του 78χρονου ηγέτη και ιδρυτή του PKK (που παραμένει φυλακισμένος από το 1999), αλλά είναι πολλά τα ζητήματα που πρέπει να διευθετηθούν.
Koύρδοι διαδηλωτές που ζουν στο Λίβανο κρατούν σημαία με εικόνα το πρόσωπο του Οτσαλάν © EPA/WAEL HAMZEH
Την ίδια ώρα, οι πρόσφατες επιχειρήσεις κατά οργανώσεων και ακτιβιστών ΛΟΑΤΚΙ+ έχουν προκαλέσει νέες διεθνείς αντιδράσεις. Από τις 12 έως τις 14 Σεπτεμβρίου πραγματοποιήθηκαν συντονισμένες αστυνομικές επιχειρήσεις σε πολλές πόλεις, με συλλήψεις ακτιβιστών και περιορισμούς σε οργανώσεις και ιστοτόπους.
Η Human Rights Watch και η Ευρωπαϊκή Ένωση εξέφρασαν ανησυχία για τις επιπτώσεις των μέτρων στην ελευθερία έκφρασης, του συνεταιρίζεσθαι και της ειρηνικής συνάθροισης.
O ρόλος της αντιπολίτευσης
Έτσι, η συζήτηση για τις εκλογές του 2028 δεν αφορά πλέον μόνο το αν ο Ερντογάν θα επιχειρήσει να παραμείνει – πάση θυσία – στην εξουσία.
Αφορά και το κατά πόσο η αντιπολίτευση θα μπορέσει να οργανωθεί, ποιοι πολιτικοί θα έχουν τη δυνατότητα να συμμετάσχουν στην εκλογική αναμέτρηση και ποιο θα είναι το θεσμικό και πολιτικό περιβάλλον μέχρι τότε.
Η 16η Απριλίου 2028 παραμένει προς το παρόν μια προτεινόμενη ημερομηνία και όχι επίσημα προκηρυγμένη εκλογική αναμέτρηση. Για να γίνει πραγματικότητα, απαιτείται η απαιτούμενη κοινοβουλευτική πλειοψηφία.
Ωστόσο όλα δείχνουν ότι μια νέα υποψηφιότητα του Ερντογάν έχει πλέον περάσει από το επίπεδο της πολιτικής εικασίας σε εκείνο του ρεαλιστικού σχεδιασμού.
Μένει να δούμε αν τα ανταλλάγματα που θα προσφέρει ο Ερντογάν για να περάσει η πρόταση πρόωρων εκλογών θα έχουν αποτέλεσμα και ποιοί θα του προσφέρουν – ή θα του αρνηθούν – την δυνατότητα να κυβερνήσει για άλλα 5 χρόνια μετά το 2028.
