Η στεγαστική κρίση στην Ισπανία εξελίχθηκε στον καταλύτη που οδήγησε τον Πέδρο Σάντσεθ στην προκήρυξη πρόωρων εκλογών στις 29 Νοεμβρίου. Η κοινοβουλευτική ήττα, η δημοσκοπική άνοδος του δεξιού Λαϊκού Κόμματος (PP) και του ακροδεξιού Vox, σε συνδυασμό με τον κατακερματισμό στην κεντροαριστερά, δημιουργούν ένα πολωμένο σκηνικό και μετατρέπουν την αναμέτρηση σε κρίσιμο πολιτικό στοίχημα.
Ο Πέδρο Σάντσεθ αποφάσισε να προσφύγει πρόωρα στις κάλπες, ποντάροντας ότι θα καταφέρει να μετατρέψει μια σημαντική κοινοβουλευτική ήττα σε νέα πολιτική αφετηρία. Ο Σάντσεθ ρισκάρει στις κάλπες με όπλο το στεγαστικό, καθώς ποντάρει ότι οι μαζικές διαδηλώσεις για τις αυξήσεις των ενοικίων και των τιμών κατοικίας προσφέρουν μια σπάνια ευκαιρία να ανακτήσει πολιτική δυναμική.
Η ανακοίνωση για εκλογές έγινε αμέσως μετά μετά την απόρριψη από το ισπανικό κοινοβούλιο των κυβερνητικών μέτρων για την αντιμετώπιση της στεγαστικής κρίσης.
Η απόφαση δεν ήταν αποτέλεσμα ενός μεμονωμένου κοινοβουλευτικού επεισοδίου. Αντίθετα, ήρθε έπειτα από μήνες συσσωρευμένης πολιτικής πίεσης, κατά τους οποίους η κυβέρνηση δυσκολευόταν όλο και περισσότερο να εξασφαλίσει τις ψήφους που απαιτούνται για να προωθήσει βασικές νομοθετικές πρωτοβουλίες.
Ισπανία: Η στεγαστική κρίση γίνεται πολιτικός καταλύτης
Το άμεσο έναυσμα ήταν η καταψήφιση δύο κυβερνητικών πρωτοβουλιών για τη στέγαση, την ώρα που εκατοντάδες χιλιάδες πολίτες διαδήλωναν σε ολόκληρη τη χώρα για τις αυξανόμενες τιμές των κατοικιών και των ενοικίων. Η υπόθεση της 87χρονης Μαρικάρμεν Αμπασκάλ, η οποία απομακρύνθηκε προσωρινά από το σπίτι της στη Μαδρίτη, όπου ζούσε από το 1956, λειτούργησε ως σύμβολο μιας κρίσης που είχε ήδη μετατραπεί σε ένα από τα σημαντικότερα ζητήματα της ισπανικής κοινωνίας.
Η έξωση πυροδότησε μεγάλες διαδηλώσεις και αναζωπύρωσε τη λαϊκή κινητοποίηση για το στεγαστικό ζήτημα σε όλη τη χώρα.
Η εικόνα αστυνομικών να ανοίγουν την πόρτα της κατοικίας της προκάλεσε έντονες αντιδράσεις. Η υπόθεση πυροδότησε διαδηλώσεις και έδωσε νέα δυναμική σε ένα κίνημα που καταγγέλλει την αδυναμία μεγάλου μέρους του πληθυσμού να ανταποκριθεί στο κόστος στέγασης.
Το Σάββατο, περίπου 70.000 άνθρωποι διαδήλωσαν στη Μαδρίτη, ενώ κινητοποιήσεις πραγματοποιήθηκαν σε περίπου 50 ισπανικές πόλεις. Στη Βαλένθια σημειώθηκαν συγκρούσεις με την αστυνομία, η οποία έκανε χρήση δακρυγόνων και πλαστικών σφαιρών. Συμμετείχαν συνολικά περίπου 500.000 άνθρωποι σε ολόκληρη τη χώρα, σύμφωνα με τους διοργανωτές.
Για τον Σάντσεθ, το πολιτικό παράδοξο είναι εμφανές: η σοσιαλδημοκρατική κυβέρνηση μειοψηφίας βρέθηκε σε ιδιαίτερα δύσκολη θέση ακριβώς πάνω σε ένα ζήτημα στο οποίο θεωρητικά θα μπορούσε να διεκδικήσει πολιτικό πλεονέκτημα.
Τα μέτρα που προωθούσε η κυβέρνηση προέβλεπαν ενισχυμένη προστασία ευάλωτων ενοικιαστών από εξώσεις, παράταση του παγώματος των ενοικίων και αυστηρότερους κανόνες για τις βραχυχρόνιες μισθώσεις. Ωστόσο, η έλλειψη κοινοβουλευτικής πλειοψηφίας οδήγησε στην απόρριψή τους.
Και εκεί ακριβώς βρίσκεται η ουσία της απόφασης για πρόωρες εκλογές. Ο Σάντσεθ επιχειρεί να παρουσιάσει την κοινοβουλευτική αδυναμία όχι ως προσωπική ήττα, αλλά ως πρόβλημα που μόνο οι ψηφοφόροι μπορούν πλέον να λύσουν, δίνοντάς του μια ισχυρότερη εντολή.
«Χρειαζόμαστε να ανανεώσουμε την υποστήριξη των πολιτών», ήταν το μήνυμα του πρωθυπουργού στο τηλεοπτικό του διάγγελμα. Στόχος του, όπως ανέφερε, είναι μια «πολύ μεγαλύτερη προοδευτική πλειοψηφία», που θα επιτρέψει στην κυβέρνηση να αντιμετωπίσει τα ισχυρά συμφέροντα και να προχωρήσει σε νέες κοινωνικές μεταρρυθμίσεις.
Ισπανία: Από την οικονομική επιτυχία Σάντσεθ στην πολιτική πίεση
Η προκήρυξη των εκλογών αποκτά μεγαλύτερη σημασία επειδή η πολιτική κρίση δεν συμβαδίζει με αντίστοιχη οικονομική κατάρρευση. Το αντίθετο. Η Ισπανία διατηρεί μία από τις καλύτερες οικονομικές επιδόσεις στην Ευρώπη.
Η οικονομία αναμένεται να αναπτυχθεί κατά 2,1% φέτος, ρυθμός περίπου τριπλάσιος από εκείνον που προβλέπεται για την ευρύτερη οικονομία της ευρωζώνης, σύμφωνα με τη Goldman Sachs. Η ανεργία βρίσκεται λίγο κάτω από το 10%, στο χαμηλότερο επίπεδο από το 2008.
Η κυβέρνηση μπορεί επίσης να επικαλεστεί τη δημιουργία θέσεων εργασίας, τις επενδύσεις στις Ανανεώσιμες Πηγές Ενέργειας και ένα ευρύτερο προοδευτικό νομοθετικό έργο, που περιλαμβάνει κοινωνικές πολιτικές, δικαιώματα της ΛΟΑΤΚΙ+ κοινότητας, αναπτυξιακή βοήθεια και τη νομιμοποίηση μεταναστών.
Ωστόσο, οι μακροοικονομικές επιδόσεις δεν μεταφράζονται αυτομάτως σε βελτίωση της καθημερινότητας των νοικοκυριών. Οι τιμές των κατοικιών και των ενοικίων συνεχίζουν να αυξάνονται, ενώ το κόστος ζωής περιορίζει την αγοραστική δύναμη. Έτσι, η εικόνα μιας οικονομίας που αναπτύσσεται γρήγορα συνυπάρχει με την αίσθηση μιας κοινωνίας που δυσκολεύεται να εξασφαλίσει βασικές ανάγκες.
Το στεγαστικό βρίσκεται στην καρδιά αυτής της αντίφασης.
Διαδηλωτές συμμετέχουν σε πορεία, ζητώντας από τις αρχές να αντιμετωπίσουν τα συνεχιζόμενα προβλήματα στέγασης, στη Μαδρίτη της Ισπανίας, στις 3 Οκτωβρίου 2026 ©ΑΠΕ
Η Ισπανία διαθέτει πυκνές και συγκοινωνιακά οργανωμένες πόλεις, με ισχυρή παρουσία πολυκατοικιών και δημόσιων μεταφορών. Περίπου τα δύο τρίτα των Ισπανών κατοικούν σε διαμερίσματα. Το μοντέλο αυτό επί δεκαετίες θεωρήθηκε πλεονέκτημα, καθώς απέτρεψε σε μεγάλο βαθμό την άναρχη εξάπλωση των προαστίων αμερικανικού τύπου, εξηγεί ανάλυση του Cosmos Institute.
Σήμερα, όμως, το ίδιο μοντέλο αντιμετωπίζει μια διαφορετική πρόκληση: δεν κατασκευάζονται αρκετές νέες κατοικίες ώστε να καλυφθεί η αυξανόμενη ζήτηση.
Από το 2021, η Ισπανία απέκτησε περίπου 1,2 εκατομμύρια νέα νοικοκυριά, αλλά κατασκευάστηκαν μόλις 474.000 νέες κατοικίες. Η διαφορά ανάμεσα στη ζήτηση και την προσφορά είναι συνεπώς τεράστια.
Η μετανάστευση, η συγκέντρωση πληθυσμού στη Μαδρίτη, τη Βαρκελώνη και άλλα ισχυρά αστικά κέντρα, αλλά και οι περιορισμοί στην πολεοδομική ανάπτυξη επιτείνουν το πρόβλημα.
Σε ορισμένες περιοχές, ένα μεγάλο πολεοδομικό σχέδιο μπορεί να χρειαστεί έξι έως οκτώ χρόνια για να ολοκληρωθεί, πριν ακόμη ξεκινήσει η πλήρης ανάπτυξη των υποδομών και των οικοπέδων.
Το αποτέλεσμα είναι μια αγορά που αδυνατεί να αντιδράσει γρήγορα όταν η ζήτηση αυξάνεται.
Οι ζητούμενες τιμές στη Μαδρίτη έχουν προσεγγίσει τα 6.000 ευρώ ανά τετραγωνικό μέτρο, ενώ στη Βαρκελώνη ξεπερνούν τα 5.000 ευρώ. Το πρόβλημα είναι ακόμη εντονότερο για τις νεότερες γενιές, καθώς η σχέση μεταξύ μισθών και κόστους κατοικίας έχει επιδεινωθεί σημαντικά.
Το πολιτικό παράδοξο είναι ότι η κυβέρνηση καλείται να διαχειριστεί μια κρίση που δεν μπορεί να λυθεί μόνο με προστασία των ενοικιαστών ή περιορισμούς στις τιμές. Χρειάζεται παράλληλα αύξηση της προσφοράς κατοικιών, ταχύτερες πολεοδομικές διαδικασίες και δυνατότητα των πόλεων να ανταποκριθούν στη ζήτηση.
Ακριβώς αυτή η διάσταση εξηγεί γιατί η στεγαστική κρίση έχει πλέον ξεπεράσει τα όρια μιας κοινωνικής πολιτικής και έχει μετατραπεί σε κεντρικό πολιτικό ζήτημα.
Ισπανία: Από την κοινοβουλευτική ήττα Σάντσεθ στο «όλα ή τίποτα»
Η κυβέρνηση Σάντσεθ βρισκόταν ήδη σε δύσκολη θέση. Από τις εκλογές του 2023 δεν διαθέτει αξιόπιστη και σταθερή κοινοβουλευτική πλειοψηφία. Η κυβερνητική επιβίωση εξαρτάται από ένα σύνθετο σύστημα συμφωνιών με μικρότερα κόμματα, γεγονός που καθιστά κάθε σημαντική ψηφοφορία πολιτική δοκιμασία.
Χαρακτηριστικό είναι ότι η κυβέρνηση δεν έχει καταφέρει να εγκρίνει νέο κρατικό προϋπολογισμό από το 2023.
Η τελευταία κοινοβουλευτική ήττα ήταν διαφορετική, επειδή συνέπεσε με μια μαζική κοινωνική κινητοποίηση. Το Junts, το δεξιό καταλανικό αυτονομιστικό κόμμα που είχε στηρίξει στο παρελθόν τον Σάντσεθ, συντάχθηκε αυτήν τη φορά με το PP και το Vox στην καταψήφιση των μέτρων.
Ο πρωθυπουργός βρέθηκε έτσι αντιμέτωπος με ένα δίλημμα: είτε να συνεχίσει να κυβερνά χωρίς τη δυνατότητα να περνά βασική νομοθεσία είτε να μετατρέψει την αδυναμία του Κοινοβουλίου σε επιχείρημα υπέρ μιας νέας λαϊκής εντολής.
Επέλεξε το δεύτερο. Η απόφαση, ωστόσο, αποτελεί υψηλού ρίσκου πολιτικό στοίχημα. Οι δημοσκοπήσεις δείχνουν σταθερά το Λαϊκό Κόμμα να προηγείται του PSOE. Σύμφωνα με το Poll of Polls του Politico, το PP κινείται περίπου στο 34%, έναντι 26% για τους Σοσιαλιστές, ενώ το Vox βρίσκεται περίπου στο 18%.
Ιδιαίτερη σημασία έχει η δυναμική του Vox. Στις εκλογές του 2023 είχε συγκεντρώσει 12,4%, ενώ οι τελευταίες μετρήσεις το φέρνουν κοντά στο 18%.
Το σενάριο μιας κυβέρνησης PP με τη συμμετοχή ή τη στήριξη του Vox αποτελεί πλέον ένα από τα βασικά ενδεχόμενα της επόμενης ημέρας. Το τελικό αποτέλεσμα, ωστόσο, θα εξαρτηθεί όχι μόνο από το ποιο κόμμα θα έρθει πρώτο, αλλά και από τον βαθμό κατακερματισμού του Κοινοβουλίου και τις μετεκλογικές συμμαχίες.
Ο Σάντσεθ επιχειρεί να αντιμετωπίσει αυτήν την προοπτική θέτοντας την αναμέτρηση σε ιδεολογικούς όρους. Στο διάγγελμά του κάλεσε τους Ισπανούς να επιλέξουν εάν η χώρα θα παραμείνει «προπύργιο ανοιχτότητας, κοινωνικής δικαιοσύνης και περιβαλλοντικής υπευθυνότητας» ή θα ενταχθεί στο κύμα της Ακροδεξιάς, το οποίο, όπως υποστήριξε, οδηγεί σε οπισθοδρόμηση όπου κυβερνά.
Η στρατηγική είναι σαφής: να μετατραπεί η εκλογική αναμέτρηση από δημοψήφισμα για την κυβέρνηση Σάντσεθ σε επιλογή ανάμεσα σε δύο διαφορετικές πολιτικές κατευθύνσεις.
Το PP, από την πλευρά του, αντέδρασε στην ανακοίνωση με ένα λιτό «ΕΠΙΤΕΛΟΥΣ», έχοντας ζητήσει εδώ και καιρό την προσφυγή στις κάλπες.
Η εκλογική αναμέτρηση θα αποτελέσει, ευθεία σύγκρουση ανάμεσα στο προοδευτικό στρατόπεδο και τη δεξιά. Όπως προειδοποιεί στο Reuters ο οικονομολόγος Λορέντσο Μπερνάλντο ντε Κίρος, το στεγαστικό αποτελεί για τον Σάντσεθ ένα «παράθυρο ευκαιρίας» πριν η Θέουτα και τα σκάνδαλα διαφθοράς επιστρέψουν στο επίκεντρο.
Διαδηλωτές συμμετέχουν σε πορεία, ζητώντας από τις αρχές να αντιμετωπίσουν τα συνεχιζόμενα προβλήματα στέγασης, στη Μαδρίτη της Ισπανίας, στις 3 Οκτωβρίου 2026 ©ΑΠΕ
Το μεταναστευτικό, η ακροδεξιά και ο κατακερματισμός της κεντροαριστεράς
Η προεκλογική μάχη δεν θα περιοριστεί, όμως, στο στεγαστικό. Το PP και κυρίως το Vox αναμένεται να επιχειρήσουν να μεταφέρουν το επίκεντρο στη μετανάστευση και προσωπικά στον Σάντσεθ.
Η κρίση στη Θέουτα επιβάρυνε σημαντικά το πολιτικό περιβάλλον. Κατά τις μαζικές αφίξεις μεταναστών από το Μαρόκο, τουλάχιστον 141 άνθρωποι έχασαν τη ζωή τους, ενώ χιλιάδες παρέμειναν στην ισπανική επικράτεια, δημιουργώντας σοβαρές υλικοτεχνικές και κοινωνικές πιέσεις.
Ο Σάντσεθ έχει υιοθετήσει αυστηρή στάση απέναντι στις παράτυπες εισόδους, αλλά ταυτόχρονα έχει ακολουθήσει πιο ανοιχτή πολιτική απέναντι στη μετανάστευση από χώρες όπως αυτές της Λατινικής Αμερικής. Νωρίτερα μέσα στη χρονιά επέτρεψε σε περισσότερους από 1 εκατομμύριο μη καταγεγραμμένους μετανάστες να υποβάλουν αίτηση για νομιμοποίηση, με στόχο την ένταξή τους στην επίσημη αγορά εργασίας.
Ο ηγέτης του Vox, Σαντιάγο Αμπασκάλ, έχει ήδη υιοθετήσει ιδιαίτερα επιθετική ρητορική, υποστηρίζοντας ότι η κυβέρνηση απέτυχε στη διαχείριση της κρίσης στη Θέουτα. Η άνοδος του κόμματος στις δημοσκοπήσεις ενισχύει τη θέση του στις διαπραγματεύσεις που θα ακολουθήσουν μετά τις εκλογές.
Την ίδια ώρα, ο Σάντσεθ αντιμετωπίζει πρόβλημα και στην κεντροαριστερά. Ο χώρος που βρισκόταν κάποτε υπό την επιρροή του Podemos παραμένει κατακερματισμένος, ενώ το Sumar βρίσκεται σε διαδικασία ανασύνταξης.
Η αντιπρόεδρος της κυβέρνησης, Γιολάντα Ντίαθ, έχει αποφασίσει να μην είναι υποψήφια, αφήνοντας κενό ηγεσίας. Μια νέα πολιτική πλατφόρμα, το «Frente Amplio» -«Ευρύ Μέτωπο»- αναμένεται να παρουσιαστεί στις 17 Οκτωβρίου, με τη Μόνικα Γκαρσία να εμφανίζεται ως μία από τις πιθανότερες επικεφαλής.
Παράλληλα, παραμένει ανοιχτό εάν στην προσπάθεια θα συμμετάσχουν οι Podemos ή πρόσωπα όπως η πρώην δήμαρχος της Βαρκελώνης, Άντα Κολάου.
Αυτό μπορεί να αποδειχθεί κρίσιμο για την έκβαση της αναμέτρησης. Για να παραμείνει στην εξουσία, ο Σάντσεθ δεν χρειάζεται μόνο να περιορίσει το προβάδισμα του PP. Χρειάζεται, παράλληλα, έναν επαρκώς ισχυρό αριστερό χώρο γύρω από το PSOE, ώστε να διατηρηθεί η δυνατότητα σχηματισμού κυβερνητικού συνασπισμού.
Το προηγούμενο εκλογικό παράδειγμα δείχνει, πάντως, ότι ο Ισπανός πρωθυπουργός δεν εγκαταλείπει εύκολα τη μάχη. Το 2023, όταν το PP προηγούνταν στις δημοσκοπήσεις, πολλοί θεωρούσαν πιθανή την αποχώρησή του από την πρωθυπουργία. Ο Σάντσεθ, ωστόσο, κατάφερε να συγκεντρώσει την απαιτούμενη κοινοβουλευτική υποστήριξη και να παραμείνει στην εξουσία. Είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους οι αναλυτές αποφεύγουν να θεωρήσουν δεδομένη την ήττα του και εξακολουθούν να τον αντιμετωπίζουν ως έναν από τους πιο ανθεκτικούς ηγέτες της ευρωπαϊκής Αριστεράς.
Το ερώτημα τώρα είναι εάν αυτή η πολιτική ανθεκτικότητα μπορεί να αντέξει σε μια πολύ δυσκολότερη συνθήκη, όπου συμπίπτουν οι δυσμενείς δημοσκοπήσεις, ο κοινοβουλευτικός κατακερματισμός, η στεγαστική κρίση και η άνοδος της ακροδεξιάς και το πολιτικό φλερτ που αναπτύσσεται με το δεξιό Λαϊκό Κόμμα για πιθανή κοινοβουλευτική συνεγασία, ακόμα και συγκυβέρνηση.
Εκατοντάδες παράτυποι μετανάστες που πέρασαν στη Θέουτα επιστρέφουν στο Μαρόκο © EPA/JALAL MORCHIDI
Το στοίχημα της 29ης Νοεμβρίου στην Ισπανία και η επόμενη ημέρα
Η πολιτική του διαδρομή έχει χαρακτηρίσει τον Σάντσεθ ως έναν από τους πιο ανθεκτικούς ηγέτες της ευρωπαϊκής Αριστεράς. Το ερώτημα τώρα είναι εάν αυτή η πολιτική ανθεκτικότητα μπορεί να αντιμετωπίσει μια συνθήκη όπου συνδυάζονται δυσμενείς δημοσκοπήσεις, κοινοβουλευτικός κατακερματισμός, στεγαστική κρίση, μεταναστευτικό και υποθέσεις διαφθοράς.
Το πολιτικό μήνυμα είναι, συνεπώς, ευρύτερο από την εκλογική τύχη του Σάντσεθ. Η Ισπανία καλείται να απαντήσει στο ερώτημα εάν μπορεί να διατηρήσει το μοντέλο των πυκνών και λειτουργικών πόλεών της, ενώ ταυτόχρονα αυξάνει αρκετά γρήγορα την προσφορά κατοικιών.
Χωρίς επιτάχυνση των πολεοδομικών διαδικασιών και χωρίς σημαντική αύξηση της κατασκευής νέων κατοικιών, οι κοινωνικές πιέσεις δύσκολα θα υποχωρήσουν. Και όσο η στέγαση απορροφά μεγαλύτερο μέρος του εισοδήματος, τόσο θα μετατρέπεται από οικονομικό πρόβλημα σε μια αναμέτρηση «όλα ή τίποτα». Εάν καταφέρει να ανακτήσει πολιτική δυναμική, να συσπειρώσει την Αριστερά και να περιορίσει τη δυναμική PP και Vox, θα έχει επιβεβαιώσει για ακόμη μία φορά τη φήμη του.
Σε κάθε περίπτωση, η επόμενη ημέρα δεν θα κριθεί μόνο στο κοινοβούλιο. Θα κριθεί και στις πόλεις, στα ενοίκια και στις τιμές των κατοικιών. Γιατί αυτό που ξεκίνησε ως στεγαστική κρίση έχει ήδη εξελιχθεί σε κρίση πολιτικής νομιμοποίησης – και πλέον αποτελεί το βασικό πεδίο μάχης για το μέλλον της Ισπανίας.
