Από μόλις πέντε τον χρόνο, τη δεκαετία του 1960, οι γιγαντιαίες «θερμικές καταιγίδες» έχουν φτάσει περίπου τις 102 ετησίως τη δεκαετία του 2020, δημιουργώντας μια κλιματική κρίση που είναι πλέον αισθητή σε κάθε κάτοικο του πλανήτη.
Εδώ και 18 χρόνια, κάθε χρόνο, τουλάχιστον ένα τέτοιο ακραίο κύμα ζέστης βρίσκεται διαρκώς σε εξέλιξη σε κάποια χώρα, σε μια ανησυχητική ένδειξη της επιτάχυνσης της κλιματικής αλλαγής.
Οι γιγαντιαίες θερμικές καταιγίδες που εξαπλώνονται σε ολόκληρο τον κόσμο προκαλούν θανάτους, πυρκαγιές, ξηρασίες και καταστροφές, σύμφωνα με νέα έρευνα του Reuters.
Τα κύματα ακραίας ζέστης έχουν μετατραπεί -από μεμονωμένα επεισόδια- σε τεράστια, διαδοχικά φαινόμενα που επηρεάζουν μεγάλο μέρος της Γης για μήνες ή χρόνια.
Η έρευνα, η οποία βασίστηκε σε δεδομένα θερμοκρασίας από το 1960 και σε συνεντεύξεις με περισσότερους από 20 μετεωρολόγους και ερευνητές του κλίματος, εισάγει τον όρο «θερμικές καταιγίδες» (heat storms) για να περιγράψει τα μεγαλύτερα και πιο εκτεταμένα κύματα καύσωνα.
Από το 6% της Γης στο 85%
Η μεγαλύτερη θερμική καταιγίδα της δεκαετίας του 1960 κάλυψε περίπου το 6% της επιφάνειας του πλανήτη και διήρκεσε 46 ημέρες, κινούμενη πάνω από τον Ατλαντικό Ωκεανό, τμήματα της Λατινικής Αμερικής και τη Δυτική Αφρική.
Η μεγαλύτερη που έχει καταγραφεί μέχρι σήμερα, με την ονομασία Heat Storm Vera, διήρκεσε 367 ημέρες, από τις 29 Ιουλίου 2023 έως τις 29 Ιουλίου 2024.
Κατά τη διάρκεια της πορείας της, επηρέασε σχεδόν το 85% της επιφάνειας της Γης, φτάνοντας από τροπικές περιοχές έως πολικά γεωγραφικά πλάτη και αγγίζοντας σχεδόν κάθε ανθρώπινο πληθυσμό.
Στις 5 Ιανουαρίου 2024, η Vera έφτασε στο μέγιστο μέγεθός της, καλύπτοντας το 31,3% της επιφάνειας του πλανήτη. Η υψηλότερη θερμοκρασία που συνδέθηκε με το φαινόμενο καταγράφηκε τον Ιούλιο του 2024 στην έρημο Λουτ του Ιράν, όπου ο υδράργυρος έφτασε τους 53,3 βαθμούς Κελσίου.
Η διαφορά σε σχέση με το παρελθόν δεν αφορά μόνο την ένταση, αλλά και τη διάρκεια και τη γεωγραφική έκταση των φαινομένων. Η μεγαλύτερη θερμική καταιγίδα της δεκαετίας του 1960 παρέμεινε σχετικά περιορισμένη, ενώ η Vera εξαπλώθηκε σε τεράστιες περιοχές, επηρεάζοντας κοινότητες σε διαφορετικές ηπείρους.
Από τους θανάτους στη Μέκκα έως τις πυρκαγιές στη Λουιζιάνα
Οι συνέπειες της Vera αποτυπώθηκαν σε καταστροφές που αρχικά έμοιαζαν ασύνδετες μεταξύ τους.
Κατά τη διάρκεια του φαινομένου, οι θερμοκρασίες στο Μεγάλο Τέμενος της Μέκκας στη Σαουδική Αραβία έφτασαν τους 51,8 βαθμούς Κελσίου, ενώ περισσότεροι από 1.300 προσκυνητές έχασαν τη ζωή τους κατά το ετήσιο προσκύνημα Χατζ.
Στις Φιλιππίνες, οι θερμοκρασίες έφτασαν τους 38 βαθμούς Κελσίου σε ορισμένες περιοχές, δημιουργώντας ασφυκτικές συνθήκες σε σχολεία χωρίς κλιματισμό. Στη Μανίλα, εκπαιδευτικός περιέγραψε περιστατικό μαθητή που υπέστη αυτόματη αιμορραγία από τη μύτη, ένα πρόβλημα που μπορεί να εμφανιστεί σε συνθήκες ακραίας ζέστης.
Στη νότια Λουιζιάνα των ΗΠΑ, η ίδια θερμική καταιγίδα επιδείνωσε ιστορική ξηρασία και συνέβαλε σε εκτεταμένες πυρκαγιές.
Τον Αύγουστο του 2023 καταγράφηκαν σχεδόν 600 ακόμη πυρκαγιές στην πολιτεία, ενώ δύο μήνες αργότερα, καπνός από φωτιά σε βαλτώδη περιοχή δημιούργησε πυκνή ομίχλη καπνού, προκαλώντας καραμπόλα στην οποία ενεπλάκησαν τουλάχιστον 158 οχήματα και έχασαν τη ζωή τους επτά άνθρωποι.
Μεσόγειος και Ελλάδα
Στη Μεσόγειο, οι υψηλές θερμοκρασίες συνέβαλαν επίσης στη δημιουργία συνθηκών που ευνόησαν έναν ισχυρό κυκλώνα το 2023. Οι καταρρακτώδεις βροχοπτώσεις στη Λιβύη οδήγησαν στην κατάρρευση δύο φραγμάτων κοντά στην παράκτια πόλη Ντέρνα, με αποτέλεσμα να πλημμυρίσουν ολόκληρες συνοικίες και να χάσουν τη ζωή τους χιλιάδες άνθρωποι.
Την ίδια περίοδο, η Ελλάδα αντιμετώπισε μία από τις μεγαλύτερες πυρκαγιές που έχουν καταγραφεί στην Ευρώπη, στον Έβρο, με το πύρινο μέτωπο να εξαπλώνεται στο δάσος της Δαδιάς. Μεταξύ των θυμάτων ήταν και μετανάστες που είχαν εγκλωβιστεί στην περιοχή.
Οι επιστήμονες διευκρινίζουν ότι οι θερμικές καταιγίδες δεν προκαλούν από μόνες τους κάθε τέτοια καταστροφή. Δημιουργούν, ωστόσο, συνθήκες που μπορούν να εντείνουν την ξηρασία, να ευνοήσουν τις πυρκαγιές και να επιδεινώσουν τις επιπτώσεις ακραίων καιρικών φαινομένων.
18 χρόνια χωρίς να σταματήσει το φαινόμενο
Ένα από τα πιο ανησυχητικά ευρήματα της έρευνας είναι ότι από τις 6 Ιουλίου 2008 υπάρχει συνεχής αλληλουχία θερμικών καταιγίδων στον πλανήτη. Για περισσότερα από 18 χρόνια, τουλάχιστον ένα τέτοιο φαινόμενο βρίσκεται σε εξέλιξη ανά πάσα στιγμή, ενώ συχνά καταγράφονται περισσότερα ταυτόχρονα.
Οι ερευνητές ονομάζουν το φαινόμενο «αλυσίδες θερμικών καταιγίδων» (heat storm cascades). Οι καταιγίδες αυτές μπορεί να διαδέχονται η μία την άλλη, να επικαλύπτονται ή να διασπώνται σε νέα επεισόδια.
Η μέση διάρκεια αυτών των αλληλουχιών αυξήθηκε από περίπου δύο μήνες τη δεκαετία του 1960 σε εννέα μήνες στις αρχές της δεκαετίας του 2000. Από το 1960 έως την έναρξη της σημερινής αδιάλειπτης αλληλουχίας, μόνο πέντε θερμικές καταιγίδες είχαν ξεπεράσει στο μέγιστο μέγεθός τους το 10% της επιφάνειας της Γης. Στη συνεχιζόμενη αλληλουχία έχουν καταγραφεί 56 τέτοια γιγαντιαία φαινόμενα.
Πώς ορίζεται μια θερμική καταιγίδα
Για τις ανάγκες της έρευνας, το Reuters ανέλυσε θερμοκρασίες από περισσότερα από 1,04 εκατομμύρια γεωγραφικά τμήματα του πλανήτη, αξιοποιώντας δεδομένα του Ευρωπαϊκού Κέντρου Μεσοπρόθεσμων Μετεωρολογικών Προγνώσεων (ECMWF).
Ως κύμα καύσωνα ορίστηκε μια περίοδος τουλάχιστον πέντε συνεχόμενων ημερών κατά την οποία η μέγιστη ημερήσια θερμοκρασία σε μια περιοχή βρίσκεται στο υψηλότερο 10% των ιστορικών τιμών για τη συγκεκριμένη εποχή. Όταν το φαινόμενο καλύπτει σε κάποια φάση του τουλάχιστον το 1% της επιφάνειας της Γης, χαρακτηρίζεται θερμική καταιγίδα.
Το όριο αυτό αντιστοιχεί σε μια έκταση περίπου ίση με το μισό του Καναδά. Η έρευνα δείχνει ότι, από τη δεκαετία του 1960 έως τη σημερινή δεκαετία, το ποσοστό της επιφάνειας του πλανήτη που είναι πιθανό να καλύπτεται από κύματα καύσωνα και θερμικές καταιγίδες έχει αυξηθεί περισσότερο από 12 φορές.
Παράλληλα, η συγκέντρωση διοξειδίου του άνθρακα στην ατμόσφαιρα έχει αυξηθεί κατά περισσότερο από 30% μέσα στο ίδιο διάστημα. Το φαινόμενο Ελ Νίνιο, που συνδέεται με ασυνήθιστα υψηλές θερμοκρασίες στον Ειρηνικό Ωκεανό, λειτουργεί επιπλέον ως παράγοντας ενίσχυσης των ακραίων θερμών επεισοδίων.
Σύμφωνα με την έρευνα, οι θερμικές καταιγίδες αντιστοιχούσαν κατά μέσο όρο μόλις στο 3% των ημερών με ασυνήθιστα υψηλές θερμοκρασίες σε κάθε σημείο του πλανήτη τη δεκαετία του 1960. Στη δεκαετία του 2020, το ποσοστό έχει αυξηθεί σχεδόν στο 43%.
Η νέα θερμική πραγματικότητα
Οι επιπτώσεις δεν περιορίζονται στην ανθρώπινη υγεία. Οι παρατεταμένες υψηλές θερμοκρασίες επιδεινώνουν τις ξηρασίες, ενισχύουν τις πυρκαγιές, επιβαρύνουν τη γεωργική παραγωγή και μπορούν να αυξήσουν τους κινδύνους για τις εγκύους, μεταξύ άλλων μέσω επιπλοκών όπως η προεκλαμψία.
Υπάρχουν και περιοχές όπου η αύξηση της θερμοκρασίας δημιουργεί νέες δυνατότητες καλλιέργειας. Η Σιβηρία, για παράδειγμα, παράγει πλέον σχεδόν τόσο σιτάρι όσο οι παραδοσιακές αγροτικές περιοχές της Ρωσίας κοντά στη Μαύρη Θάλασσα. Ωστόσο, τα πιθανά οφέλη σε βορειότερα γεωγραφικά πλάτη συνυπάρχουν με την αυξημένη ξηρασία σε άλλες παραγωγικές περιοχές.
Παράγοντας θνησιμότητας
Ο καθηγητής φυσικής γεωγραφίας Τζέιμς Ρένγουικ, του Πανεπιστημίου Βικτόρια του Ουέλινγκτον στη Νέα Ζηλανδία, προειδοποιεί ότι η ακραία ζέστη αποτελεί έναν από τους σημαντικότερους παράγοντες θνησιμότητας που συνδέονται με την κλιματική αλλαγή, καθώς μπορεί να οδηγήσει σε ελλείψεις τροφίμων, πείνα, θανάτους και συγκρούσεις για τους φυσικούς πόρους.
Το Reuters επισημαίνει ότι η ονομασία και η συστηματική παρακολούθηση των θερμικών καταιγίδων μπορούν να βοηθήσουν το κοινό να αντιληφθεί τη σύνδεση ανάμεσα σε καταστροφές που εκδηλώνονται σε διαφορετικές ηπείρους. Το νέο εργαλείο παρακολούθησης της έρευνας καταγράφει τα φαινόμενα σε πραγματικό χρόνο.
Το βασικό συμπέρασμα είναι ότι η ακραία ζέστη δεν αποτελεί πλέον μόνο μια σειρά από μεμονωμένους καύσωνες. Μεγάλες θερμικές καταιγίδες διαδέχονται και επικαλύπτουν η μία την άλλη, δημιουργώντας μια παρατεταμένη παγκόσμια απειλή, οι επιπτώσεις της οποίας επεκτείνονται στην υγεία, στην οικονομία, στην επισιτιστική ασφάλεια και στην ανθεκτικότητα των κοινωνιών.
