Μια νέα πολιτική σελίδα ανοίγει για τη Σερβία μετά την ιστορική νίκη της «Φοιτητικής Λίστας» στις πρόωρες βουλευτικές εκλογές της 25ης Οκτωβρίου, με τον Αλεξάνταρ Βούτσιτς να παραδέχεται την ήττα του, έπειτα από μια μακρά περίοδο πολιτικής κυριαρχίας. Το κίνημα που γεννήθηκε μέσα από τις φοιτητικές διαδηλώσεις και εξελίχθηκε σε ευρύτερη κοινωνική αμφισβήτηση κατάφερε να μετατρέψει την οργή για τη διαφθορά και τη λειτουργία του κράτους σε εκλογική πλειοψηφία, θέτοντας τις βάσεις για μια διαφορετική διακυβέρνηση στο Βελιγράδι.
Σύμφωνα με τα στοιχεία της IPSOS, με καταμετρημένο το 96% των ψηφοδελτίων, ο συνδυασμός «Φοιτητική Λίστα – Οι φοιτητές νικούν!» συγκεντρώνει το 52,9% των ψήφων και εξασφαλίζει 140 έδρες σε σύνολο 250 στο σερβικό κοινοβούλιο. Ο συνασπισμός «Ενωμένη Σερβία – Αλεξάνταρ Βούτσιτς» περιορίζεται στο 38,8% και στις 104 έδρες, ενώ οι υπόλοιπες επτά κατανέμονται σε εκπροσώπους μειονοτικών κομμάτων.
Ιδιαίτερη πολιτική σημασία έχει και το γεγονός ότι το Σοσιαλιστικό Κόμμα Σερβίας, που ιδρύθηκε από τον Σλόμπονταν Μιλόσεβιτς, μένει για πρώτη φορά στην ιστορία του εκτός κοινοβουλίου, καθώς δεν κατάφερε να υπερβεί το εκλογικό όριο του 3%.
Το αποτέλεσμα συνιστά την κορύφωση μιας μακράς περιόδου κοινωνικών κινητοποιήσεων, αλλά και μια κρίσιμη δοκιμασία για ένα πολιτικό σχήμα που δεν δημιουργήθηκε με βάση την παραδοσιακή κομματική ιεραρχία. Το μεγάλο ερώτημα πλέον δεν είναι μόνο ποιος ηττήθηκε, αλλά ποιος θα αναλάβει να κυβερνήσει τη Σερβία και κατά πόσο η νέα κοινοβουλευτική πλειοψηφία θα καταφέρει να μετατρέψει τις δεσμεύσεις της σε συγκεκριμένες πολιτικές.
Από την τραγωδία στο Νόβι Σαντ στην πολιτική ανατροπή
Η αφετηρία της ανατροπής βρίσκεται στην 1η Νοεμβρίου 2024, όταν κατέρρευσε το στέγαστρο στον σιδηροδρομικό σταθμό του Νόβι Σαντ, στη Βοϊβοντίνα, με αποτέλεσμα να χάσουν τη ζωή τους 16 άνθρωποι. Η τραγωδία, σε έναν σταθμό που είχε υποβληθεί σε εργασίες ανακαίνισης, πυροδότησε έντονες αντιδράσεις για την ασφάλεια των δημόσιων έργων, τις διαδικασίες ανάθεσης συμβάσεων και τις ευθύνες των κρατικών αρχών.
Οι πρώτες διαμαρτυρίες επικεντρώθηκαν στην ανάγκη να δημοσιοποιηθούν τα έγγραφα για την ανακατασκευή του σταθμού, να αποδοθούν ευθύνες και να διασφαλιστεί η λογοδοσία. Σύντομα, όμως, οι κινητοποιήσεις απέκτησαν ευρύτερο πολιτικό χαρακτήρα, με τους φοιτητές να καταγγέλλουν τη διαφθορά, την κυβερνητική αμέλεια και την έλλειψη ανεξαρτησίας των θεσμών.
Οι καταλήψεις πανεπιστημιακών σχολών και οι μαζικές διαδηλώσεις εξαπλώθηκαν σε ολόκληρη τη χώρα. Τον Μάρτιο του 2025, το Βελιγράδι βρέθηκε στο επίκεντρο μιας από τις μεγαλύτερες αντικυβερνητικές συγκεντρώσεις στη σύγχρονη ιστορία της Σερβίας, με τις εκτιμήσεις ανεξάρτητων παρατηρητών να κάνουν λόγο για εκατοντάδες χιλιάδες συμμετέχοντες.
Το κίνημα απέκτησε δυναμική πέρα από τα πανεπιστήμια, προσελκύοντας πολίτες διαφορετικών ηλικιών και πολιτικών πεποιθήσεων. Η δυσαρέσκεια απέναντι στην κυβέρνηση Βούτσιτς μετατράπηκε σταδιακά σε αίτημα συνολικής αλλαγής του τρόπου λειτουργίας του κράτους.
Τι είναι η «Φοιτητική Λίστα» και πώς οργανώθηκε
Παρά την ονομασία της, η «Φοιτητική Λίστα» δεν αποτελεί ένα συμβατικό κόμμα ούτε μια παράταξη που στελεχώνεται αποκλειστικά από φοιτητές. Πρόκειται για ένα ευρύ εκλογικό σχήμα που συγκροτήθηκε με πρωτοβουλία του φοιτητικού κινήματος, με στόχο να εκπροσωπήσει την κοινωνική απαίτηση για διαφάνεια, λογοδοσία και θεσμικές μεταρρυθμίσεις.
Ένα από τα βασικά χαρακτηριστικά του είναι η απουσία παραδοσιακής ηγετικής δομής. Κατά τη διάρκεια των κινητοποιήσεων, οι φοιτητές οργανώνονταν μέσα από συνελεύσεις, γνωστές ως «plenums», στις οποίες συζητούνταν και λαμβάνονταν συλλογικά οι αποφάσεις. Με αυτόν τον τρόπο επιδίωξαν να διατηρήσουν την αυτονομία τους από τα υφιστάμενα κόμματα της αντιπολίτευσης και να αποφύγουν την ανάδειξη ενός μοναδικού προσώπου που θα μπορούσε να ταυτιστεί με το σύνολο του κινήματος.
Η μετάβαση από τις διαδηλώσεις στην εκλογική αναμέτρηση απαίτησε, ωστόσο, διαφορετική στρατηγική. Η λίστα συγκροτήθηκε με υποψηφίους από τον χώρο της επιστήμης, της πανεπιστημιακής εκπαίδευσης, της οικονομίας, του πολιτισμού και της κοινωνικής δράσης, χωρίς να περιλαμβάνει φοιτητές στο ψηφοδέλτιο.
Η επιλογή αυτή αποσκοπούσε στο να παρουσιαστεί ένα σχήμα με πρόσωπα που διαθέτουν επαγγελματική εμπειρία και θα μπορούσαν να αναλάβουν κοινοβουλευτικές και κυβερνητικές ευθύνες. Η υποψηφιότητα εγκρίθηκε αφού συγκεντρώθηκαν 69.099 επικυρωμένες υπογραφές υποστήριξης, έναντι των 10.000 που απαιτούσε η νομοθεσία.
Ποιοι βρίσκονται στη λίστα και ο ρόλος του Ντέγιαν Μποντιρόγκα
Επικεφαλής του ψηφοδελτίου τέθηκε ο Ίλια Σρντάνοβιτς, καθηγητής Ιατρικής και καρδιολόγος στο Νόβι Σαντ. Η θέση του στην κορυφή της λίστας, ωστόσο, δεν σημαίνει αυτομάτως ότι έχει επιλεγεί για την πρωθυπουργία, καθώς το κίνημα δεν έχει ανακοινώσει οριστικά ποιος θα αναλάβει την ηγεσία της νέας κυβέρνησης.
Στα πρόσωπα που ξεχωρίζουν περιλαμβάνονται ο πρώην διοικητής της Εθνικής Τράπεζας της Σερβίας Ντέγιαν Σόσκιτς, ο ηθοποιός Τίχομιρ Στάνιτς, ο κοινωνιολόγος Γιόβο Μπάκιτς και ο ακτιβιστής Ζλάτκο Κοκάνοβιτς, ο οποίος έχει αναδειχθεί σε επικριτή του σχεδίου εξόρυξης λιθίου στην περιοχή Γιάνταρ. Στο ψηφοδέλτιο συμμετέχουν επίσης πανεπιστημιακοί, επιστήμονες, μηχανικοί και νομικοί.
Ιδιαίτερο ενδιαφέρον παρουσιάζει η συμμετοχή του Ντέγιαν Μποντιρόγκα, του πρώην αστέρα του σερβικού μπάσκετ και άλλοτε παίκτη του Παναθηναϊκού, ο οποίος βρίσκεται στην 24η θέση του ψηφοδελτίου. Με βάση την εκτιμώμενη κατανομή των εδρών, η εκλογή του στο σερβικό κοινοβούλιο θεωρείται εξασφαλισμένη, εφόσον επιβεβαιωθούν τα αποτελέσματα.
Ο Μποντιρόγκα είχε εκφράσει τη στήριξή του στις φοιτητικές κινητοποιήσεις ήδη από τον Δεκέμβριο του 2024, χαρακτηρίζοντας τη στάση των φοιτητών έξυπνη, αξιοπρεπή και θαρραλέα. Την ημέρα των εκλογών, ψήφισε στο Βελιγράδι και υπογράμμισε την ανάγκη να επιστρέψει το κράτος στους πολίτες.
Η παρουσία του έχει ιδιαίτερη συμβολική βαρύτητα, καθώς προσφέρει στο κίνημα μια αναγνωρίσιμη προσωπικότητα με ισχυρό κοινωνικό αποτύπωμα, χωρίς να τον καθιστά κεντρικό πολιτικό ηγέτη ή υποψήφιο πρωθυπουργό. Αντίστοιχα, η συμμετοχή προσωπικοτήτων από διαφορετικούς επαγγελματικούς χώρους αποτυπώνει την προσπάθεια της «Φοιτητικής Λίστας» να διευρύνει την απήχησή της πέρα από τον πυρήνα των φοιτητικών διαδηλώσεων.
Τα ονόματα για την πρωθυπουργία
Παρά την καθαρή κοινοβουλευτική πλειοψηφία, η σύνθεση της νέας κυβέρνησης παραμένει ένα από τα βασικά ανοιχτά ζητήματα. Το γεγονός ότι η «Φοιτητική Λίστα» δεν διαθέτει έναν παραδοσιακό κομματικό αρχηγό δημιουργεί ένα διαφορετικό πλαίσιο για την επιλογή του πρωθυπουργού και την κατανομή των κυβερνητικών αρμοδιοτήτων.
Ένα από τα ονόματα που έχουν συζητηθεί για την πρωθυπουργία είναι εκείνο του Ντέγιαν Σόσκιτς, πρώην διοικητή της Εθνικής Τράπεζας της Σερβίας. Ο ίδιος έχει τοποθετηθεί δημόσια για τις οικονομικές μεταρρυθμίσεις που θεωρεί αναγκαίες, ενώ έχει βρεθεί στο στόχαστρο φιλοκυβερνητικών μέσων ενημέρωσης.
Η επιλογή ενός προσώπου με εμπειρία στη νομισματική πολιτική και στη λειτουργία των οικονομικών θεσμών θα μπορούσε να σηματοδοτήσει την πρόθεση του νέου σχήματος να δώσει έμφαση στη θεσμική ανασυγκρότηση και στη διαχείριση της οικονομίας. Σε κάθε περίπτωση, δεν έχει ανακοινωθεί οριστική απόφαση για το ποιος θα αναλάβει την πρωθυπουργία.
Η βασική πρόκληση για τη νέα πλειοψηφία είναι να μετατρέψει μια ετερόκλητη συμμαχία κοινωνικών και επαγγελματικών ομάδων σε συνεκτικό κυβερνητικό σχήμα. Η εκλογική νίκη αποδεικνύει ότι το αίτημα για αλλαγή είχε ευρεία απήχηση. Δεν εγγυάται, όμως, από μόνη της ότι θα υπάρξει συμφωνία σε όλα τα ζητήματα πολιτικής.
Διαφθορά, Δικαιοσύνη και μέσα ενημέρωσης στο επίκεντρο του προγράμματος
Η «Φοιτητική Λίστα» στηρίζει την πολιτική της παρουσία πρωτίστως σε ένα πρόγραμμα θεσμικών αλλαγών. Στο επίκεντρο βρίσκονται η καταπολέμηση της διαφθοράς, η ενίσχυση της ανεξαρτησίας της Δικαιοσύνης, η διαφάνεια στις δημόσιες συμβάσεις και η λογοδοσία των κρατικών αξιωματούχων.
Μεταξύ των βασικών δεσμεύσεων περιλαμβάνονται η δημιουργία ειδικού μηχανισμού για τη διερεύνηση υποθέσεων διαφθοράς, η απομάκρυνση αξιωματούχων που συνδέονται με παραβιάσεις κατά την καταστολή των διαδηλώσεων και η αντιμετώπιση της διαπλοκής μεταξύ πολιτικής εξουσίας και οργανωμένου εγκλήματος.
Παράλληλα, το κίνημα επιδιώκει να αλλάξει το τοπίο των σερβικών μέσων ενημέρωσης, περιορίζοντας τον πολιτικό έλεγχο στη δημόσια ραδιοτηλεόραση και ενισχύοντας την ανεξαρτησία της ενημέρωσης. Στις προτάσεις του περιλαμβάνονται ακόμη η διακοπή των κομματικών διορισμών σε θέσεις ευθύνης δημόσιων επιχειρήσεων, καθώς και παρεμβάσεις σε ζητήματα καθημερινότητας, όπως η πρόσβαση στην εκπαίδευση και η μείωση του κόστους των φαρμάκων.
Το πρόγραμμα λειτουργεί περισσότερο ως πολιτική διακήρυξη κοινών στόχων παρά ως πλήρως εξειδικευμένο κυβερνητικό σχέδιο για το σύνολο των δημόσιων πολιτικών. Αυτό εξηγεί και γιατί η σύνθεση της νέας κυβέρνησης, αλλά και οι πρώτες νομοθετικές πρωτοβουλίες της, θα έχουν ιδιαίτερη σημασία για την αξιολόγηση της πραγματικής κατεύθυνσης του κινήματος.
Τι θα αλλάξει στις σχέσεις με την ΕΕ, τη Ρωσία και το Κόσοβο
Η εκλογική ήττα του Βούτσιτς δεν συνεπάγεται αυτομάτως ανατροπή της εξωτερικής πολιτικής της Σερβίας. Η «Φοιτητική Λίστα» συγκροτήθηκε κυρίως γύρω από εσωτερικά ζητήματα διακυβέρνησης και όχι στη βάση μιας ενιαίας γεωπολιτικής πλατφόρμας.
Όπως επισημαίνει ανάλυση του πολωνικού Κέντρου Ανατολικών Μελετών (OSW), η οποία δημοσιεύθηκε στις 21 Οκτωβρίου, το νέο σχήμα περιλαμβάνει πρόσωπα με διαφορετικές απόψεις για τις σχέσεις της Σερβίας με την Ευρωπαϊκή Ένωση. Ως εκ τούτου, δεν έχει διαμορφωθεί μια απολύτως σαφής και ενιαία θέση για την ευρωπαϊκή ολοκλήρωση.
Αντίστοιχα, το κίνημα έχει δηλώσει ότι δεν προτίθεται να επιβάλει κυρώσεις στη Ρωσία, διατηρώντας ένα βασικό στοιχείο της μέχρι σήμερα σερβικής πολιτικής. Στο ζήτημα του Κοσόβου, επικαλείται το σερβικό Σύνταγμα, το οποίο αντιμετωπίζει την περιοχή ως αναπόσπαστο τμήμα της χώρας, χωρίς να έχει υιοθετήσει πολιτική αναγνώρισης της ανεξαρτησίας της.
Τα δεδομένα αυτά υποδηλώνουν ότι η αλλαγή κυβέρνησης δεν θα μεταφραστεί κατ’ ανάγκη σε άμεση γεωπολιτική στροφή. Η νέα πλειοψηφία θα κληθεί να διαχειριστεί τις σχέσεις με τις Βρυξέλλες, τη Μόσχα και τους περιφερειακούς της εταίρους, ενώ παράλληλα θα επιχειρεί να υλοποιήσει τις δεσμεύσεις της για μεταρρυθμίσεις στο εσωτερικό.
Η επόμενη ημέρα
Η νίκη της «Φοιτητικής Λίστας» δημιουργεί μια νέα πολιτική πραγματικότητα στα Βαλκάνια, καθώς ανατρέπει τις ισορροπίες που διαμορφώθηκαν κατά τη μακρά περίοδο κυριαρχίας του Βούτσιτς. Το κίνημα κατάφερε να ενώσει ψηφοφόρους με διαφορετικές ιδεολογικές αφετηρίες, έχοντας ως κοινό παρονομαστή την απαίτηση για λογοδοσία, διαφάνεια και αλλαγή στον τρόπο άσκησης της εξουσίας.
Ωστόσο, η μεγαλύτερη δοκιμασία αρχίζει τώρα. Η κοινοβουλευτική πλειοψηφία καλείται να αποφασίσει ποιος θα ηγηθεί της κυβέρνησης, πώς θα κατανεμηθούν τα χαρτοφυλάκια και με ποιον τρόπο θα διασφαλιστεί ότι οι υποσχέσεις του κινήματος θα μετατραπούν σε συγκεκριμένες μεταρρυθμίσεις.
Ο ίδιος ο Βούτσιτς, απευθυνόμενος στους υποστηρικτές του, κατηγόρησε τους φοιτητές ότι «κατέστρεψαν δύο χρόνια ζωής στη Σερβία», εκφράζοντας παράλληλα τη βεβαιότητα ότι θα ηττηθούν «πιο γρήγορα απ’ όσο νομίζουν».
Για τη νέα πλειοψηφία, το στοίχημα είναι να αποδείξει ότι μπορεί να περάσει από την κινηματική δράση στη διακυβέρνηση.
