Ένα νέο κύμα απειλών, που εκτείνεται από τις κυβερνοεπιθέσεις στα συστήματα ψύξης των σούπερ μάρκετ μέχρι τις απειλές για βόμβες σε επιβατικές πτήσεις, δοκιμάζει τις αντοχές της Ευρώπης και αναδεικνύει σοβαρά κενά στην προστασία κρίσιμων υποδομών. Τα περιστατικά των τελευταίων ημερών έχουν προκαλέσει προβληματισμό στις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις, καθώς αποδεικνύουν ότι ακόμη και καθημερινές υπηρεσίες μπορούν να μετατραπούν σε στόχους επιθέσεων με σημαντικές οικονομικές και κοινωνικές συνέπειες.
Σύμφωνα με το CNBC, κυβερνοεπιθέσεις, απειλές για τοποθέτηση εκρηκτικών μηχανισμών, κοινωνικές αναταραχές και ύποπτες πράξεις δολιοφθοράς δημιουργούν ένα ολοένα πιο σύνθετο περιβάλλον ασφάλειας στην Ευρώπη. Οι ειδικοί προειδοποιούν ότι τέτοιου είδους ενέργειες μπορούν να προκαλέσουν οικονομικές ζημιές, να ενισχύσουν το αίσθημα ανασφάλειας των πολιτών και να ασκήσουν πίεση στις κυβερνήσεις, ακόμη και χωρίς την εκδήλωση μιας ανοιχτής στρατιωτικής σύγκρουσης.
Το πρόβλημα αποκτά μεγαλύτερες διαστάσεις σε μια περίοδο αυξημένων γεωπολιτικών εντάσεων, κατά την οποία οι πολιτικές και στρατιωτικές αντιπαραθέσεις δεν περιορίζονται πλέον στα παραδοσιακά πεδία των συγκρούσεων.
Από τα σούπερ μάρκετ μέχρι τις τράπεζες αίματος
Την περασμένη εβδομάδα, χάκερ απέκτησαν τη δυνατότητα απομακρυσμένου χειρισμού συστημάτων ψύξης σε σούπερ μάρκετ ευρωπαϊκών χωρών, προκαλώντας σημαντικές απώλειες προϊόντων και αποκαλύπτοντας την ευπάθεια εγκαταστάσεων που συνδέονται με το διαδίκτυο.
Τη Δευτέρα, καταστήματα στο Βέλγιο, στο Λουξεμβούργο, στη Σουηδία και στην Ολλανδία διαπίστωσαν ότι οι θερμοκρασίες των ψυγείων τους είχαν ρυθμιστεί ακόμη και στους 50 βαθμούς Κελσίου.
Μεταξύ των επιχειρήσεων που επηρεάστηκαν ήταν οι Ahold Delhaize, IKEA, Colruyt Group και Carrefour.
Τα περιστατικά ακολούθησαν κυβερνοεπίθεση τον Οκτώβριο σε εκατοντάδες γαλλικά σούπερ μάρκετ, η οποία είχε προκαλέσει πυρκαγιές, υπερθέρμανση ψυγείων και αλλοίωση τροφίμων.
Ακολούθησαν επιθέσεις σε συστήματα ψύξης γαλλικών τραπεζών αίματος, οι οποίες παρουσίαζαν ομοιότητες με τα προηγούμενα περιστατικά.
Παράλληλα, δεκάδες επιβατικές πτήσεις σε ολόκληρη την Ευρώπη διαταράχθηκαν από απειλές για βόμβες, πολλές από τις οποίες θεωρούνται φάρσες. Ορισμένα αεροσκάφη αναγκάστηκαν να αλλάξουν πορεία, ενώ σε κάποιες περιπτώσεις κινητοποιήθηκαν ακόμη και μαχητικά αεροσκάφη για τη συνοδεία τους.
Στο τέλος της εβδομάδας, απειλές για βόμβες δέχθηκαν και ευρωπαϊκά μέσα ενημέρωσης, μεταξύ των οποίων το βρετανικό Sky News και ο δημόσιος ραδιοτηλεοπτικός φορέας RTÉ της Ιρλανδίας.
Οι αρχές δεν έχουν εξακριβώσει ποιοι βρίσκονται πίσω από τις επιθέσεις ούτε αν τα περιστατικά συνδέονται μεταξύ τους.
Πόσο εύκολα μπορούν να χτυπηθούν οι υποδομές
Ένα από τα πιο ανησυχητικά στοιχεία είναι ότι ορισμένες από τις επιθέσεις δεν απαιτούσαν ιδιαίτερα προηγμένες τεχνικές γνώσεις.
Ο Φρέντρικ Μπλιξ, ειδικός στην κυβερνοασφάλεια της Visente και αναπληρωτής καθηγητής στο Πανεπιστήμιο της Στοκχόλμης, εξήγησε στο CNBC ότι πολλά από τα ευάλωτα συστήματα ελέγχου ψύξης ήταν απευθείας συνδεδεμένα στο δημόσιο διαδίκτυο.
Σε ορισμένες περιπτώσεις, μάλιστα, προστατεύονταν μόνο από εργοστασιακούς κωδικούς πρόσβασης ή από κωδικούς που μπορούσαν εύκολα να μαντευτούν.
Όπως σημείωσε, τέτοιες επιθέσεις έχουν εξαιρετικά χαμηλό κόστος και δεν απαιτούν κρατική υποστήριξη ή σημαντικούς πόρους. Προειδοποίησε επίσης ότι η δημοσιότητα που λαμβάνουν ενδέχεται να ενθαρρύνει μιμητές.
Ο ίδιος δεν απέκλεισε την εμπλοκή κρατικών ή κρατικά υποστηριζόμενων παραγόντων, ωστόσο εκτίμησε ότι ένα πιθανότερο σενάριο είναι να πρόκειται για άτομα που δοκιμάζουν τις δυνατότητές τους, χωρίς απαραίτητα ευρύτερο στρατηγικό σχέδιο.
Το γεγονός αυτό αναδεικνύει μια σημαντική αδυναμία: η αυξανόμενη ψηφιοποίηση της οικονομίας έχει δημιουργήσει νέες ευκαιρίες για επιθέσεις σε εγκαταστάσεις που μέχρι πρόσφατα δεν θεωρούνταν προφανείς στόχοι.
Η σκιά της Ρωσίας και ο υβριδικός πόλεμος
Ο Σίνταρθ Κάουσαλ, ερευνητής του βρετανικού Royal United Services Institute (RUSI), υποστήριξε ότι τα πρόσφατα περιστατικά πρέπει να εξεταστούν μέσα στο ευρύτερο περιβάλλον των υβριδικών απειλών που αντιμετωπίζει η Ευρώπη.
Στο πλαίσιο αυτό εντάσσονται και προηγούμενες ύποπτες ενέργειες, όπως οι ζημιές σε υποθαλάσσια καλώδια στη Βαλτική Θάλασσα, οι απειλές κατά στελεχών της ευρωπαϊκής αμυντικής βιομηχανίας και η τοποθέτηση εκρηκτικού μηχανισμού σε αεροσκάφος της DHL το 2024.
Κατά τον Κάουσαλ, εάν πίσω από ορισμένες επιθέσεις βρίσκεται η Ρωσία, πιθανός στόχος θα ήταν να καταστεί σαφές στις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις ότι η συνέχιση της υποστήριξης προς την Ουκρανία μπορεί να έχει κόστος και στο εσωτερικό των χωρών τους. Πρόκειται, ωστόσο, για υποθετική εκτίμηση και όχι για επιβεβαιωμένη απόδοση ευθύνης.
Ο υβριδικός πόλεμος συνδυάζει κυβερνοεπιθέσεις, δολιοφθορές, παραπληροφόρηση και άλλες μεθόδους αποσταθεροποίησης, χωρίς να απαιτείται η εκδήλωση συμβατικής στρατιωτικής σύγκρουσης.
Είναι προετοιμασμένη η Ευρώπη;
Οι ειδικοί επισημαίνουν ότι η ετοιμότητα των ευρωπαϊκών χωρών απέναντι σε τέτοιες απειλές παρουσιάζει σημαντικές διαφορές.
Η Φινλανδία και η Σουηδία διαθέτουν ανεπτυγμένα συστήματα πολιτικής άμυνας, ως αποτέλεσμα και της εμπειρίας τους από την περίοδο του Ψυχρού Πολέμου. Αντίθετα, μεγάλο μέρος των υποδομών στη δυτική Ευρώπη σχεδιάστηκε με βασικό κριτήριο την οικονομική αποδοτικότητα και όχι την ανθεκτικότητα απέναντι σε εχθρικές ενέργειες.
Η Όανα Ποπέσκου-Ζαμφίρ, ανώτερη ερευνήτρια του RUSI σε θέματα ευρωπαϊκής ασφάλειας, εκτίμησε ότι η Ευρώπη καθυστέρησε να προσαρμοστεί στη νέα πραγματικότητα.
Όπως χαρακτηριστικά ανέφερε, οι ευρωπαϊκές κοινωνίες εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν την ειρήνη και τον πόλεμο ως δύο διακριτές καταστάσεις, παρότι σήμερα δεν βρίσκονται ούτε σε ανοιχτό πόλεμο ούτε σε πραγματικές συνθήκες ειρήνης.
Η ίδια προειδοποίησε ότι οι υβριδικές επιθέσεις ενδέχεται να συνεχιστούν, με στόχο την επίτευξη στρατιωτικών επιδιώξεων χωρίς τη χρήση συμβατικών στρατιωτικών δυνάμεων.
Επισήμανε επίσης ότι η Ρωσία θα μπορούσε να αξιοποιήσει δίκτυα συνεργατών στην Ευρώπη, με διαφορετικούς βαθμούς σύνδεσης με τη Μόσχα, γεγονός που καθιστά δυσκολότερο τον εντοπισμό των υπευθύνων.
Ιδιαίτερη ανησυχία προκαλεί το ενδεχόμενο στοχευμένων επιθέσεων σε συστήματα ζωτικής σημασίας, όπως οι εγκαταστάσεις αποθήκευσης αίματος. Οι επιπτώσεις τους δεν θα περιορίζονταν στις υλικές ζημιές, αλλά θα μπορούσαν να κλονίσουν την εμπιστοσύνη των πολιτών στην ικανότητα των κρατών να τους προστατεύσουν.
Οι ευθύνες των επιχειρήσεων
Η προστασία των κρίσιμων υποδομών δεν αποτελεί αποκλειστικά κρατική υπόθεση. Σύμφωνα με τον Μπλιξ, κατασκευαστές εξοπλισμού, εταιρείες συντήρησης και αλυσίδες λιανικής μοιράζονται την ευθύνη για την ασφάλεια των συστημάτων τους, χωρίς πάντοτε να είναι σαφές ποιος οφείλει να λάβει τα απαραίτητα μέτρα.
Οι εταιρείες συντήρησης ενδέχεται να επιτρέπουν απομακρυσμένη πρόσβαση για λόγους ευκολίας, ακόμη και όταν αυτό έρχεται σε αντίθεση με τις οδηγίες ασφαλείας των κατασκευαστών. Από την πλευρά τους, οι επιχειρήσεις λιανικής δεν επιβάλλουν πάντοτε επαρκή πρότυπα κυβερνοασφάλειας στους συνεργάτες τους.
Ο ειδικός υπογράμμισε ότι η αντιμετώπιση πολλών από αυτές τις αδυναμίες απαιτεί βασικά μέτρα ψηφιακής προστασίας και όχι απαραίτητα μεγάλες επενδύσεις.
Παρά τις εκτεταμένες αξιολογήσεις κινδύνου και τις διοικητικές διαδικασίες, προειδοποίησε ότι συχνά δεν ακολουθούν ουσιαστικές παρεμβάσεις.
Η οικονομική πίεση και ο κίνδυνος αποσταθεροποίησης
Στο ήδη επιβαρυμένο περιβάλλον ασφάλειας προστίθενται οι οικονομικές και κοινωνικές εντάσεις που καταγράφονται σε πολλές ευρωπαϊκές χώρες.
Το υψηλό κόστος ζωής, οι επίμονες πληθωριστικές πιέσεις, οι αυξημένες τιμές ενέργειας και η ασθενική ανάπτυξη έχουν ενισχύσει τη δυσαρέσκεια των πολιτών.
Στη Γαλλία, εβδομάδες διαδηλώσεων, ταραχών και απεργιών έχουν αυξήσει την πίεση στην κυβέρνηση, δυσχεραίνοντας τις προσπάθειες δημοσιονομικής προσαρμογής.
Στην Ισπανία, οι κινητοποιήσεις για τη στεγαστική κρίση και το κοινοβουλευτικό αδιέξοδο οδήγησαν τον πρωθυπουργό Πέδρο Σάντσεθ στην προκήρυξη πρόωρων εκλογών για τις 29 Νοεμβρίου.
Αναταραχές λόγω της ακρίβειας έχουν καταγραφεί επίσης στη Γερμανία, στην Ιταλία, στην Πορτογαλία και στην Αλβανία, ενώ στο Άμστερνταμ διαδηλωτές επιχείρησαν να εισέλθουν σε κέντρο δεδομένων της Microsoft, σύμφωνα με το Reuters.
Ο Αλεξάντερ Άντερσον, πρόεδρος και διευθυντής πολιτικής του Centre for International Security and Economic Strategy, εκτίμησε ότι οι εσωτερικές οικονομικές και πολιτικές αντιθέσεις μπορούν να αποτελέσουν πεδίο εκμετάλλευσης για ξένες δυνάμεις.
Κατά τον ίδιο, επιχειρήσεις επιρροής από τη Ρωσία και ενδεχομένως την Κίνα θα μπορούσαν να ενισχύσουν τις υπάρχουσες κοινωνικές διαιρέσεις.
Διευκρίνισε, ωστόσο, ότι οι πραγματικές κοινωνικές διαμαρτυρίες δεν πρέπει να αποδίδονται συλλήβδην σε ξένες παρεμβάσεις, καθώς κάτι τέτοιο θα οδηγούσε σε λανθασμένη ερμηνεία των αιτιών της πολιτικής αστάθειας.
Το συμπέρασμα που προκύπτει είναι ότι η ευρωπαϊκή ασφάλεια δεν εξαρτάται πλέον μόνο από τις στρατιωτικές δυνατότητες των κρατών. Η προστασία των ψηφιακών δικτύων, των υποδομών τροφίμων, των μεταφορών και των βασικών δημόσιων υπηρεσιών αναδεικνύεται σε κρίσιμο παράγοντα ανθεκτικότητας, σε μια εποχή κατά την οποία ακόμη και μια φαινομενικά περιορισμένη επίθεση μπορεί να προκαλέσει ευρύτερη οικονομική και κοινωνική αναστάτωση.
