Η Ευρωπαϊκή Ένωση προωθεί σημαντικές αυξήσεις στη φορολογία των καπνικών προϊόντων, με στόχο τη μείωση του καπνίσματος.
Μάλιστα, όπως αποτυπώνεται και σε μελέτη του Κέντρου Προγραμματισμού και Οικονομικών Ερευνών (ΚΕΠΕ) η οποία εξετάζει διαφορετικά σενάρια αύξησης των ειδικών φόρων κατανάλωσης, η υπολογιζόμενη μέση λιανική τιμή ενός πακέτου 20 τσιγάρων μπορεί να φθάσει και τα 13,82 ευρώ.
Η κεντρική επιδίωξη είναι να περιοριστεί η κατανάλωση μέσω της αύξησης του κόστους. Το κρίσιμο ερώτημα, ωστόσο, είναι εάν μια οικονομική επιβάρυνση μπορεί να οδηγήσει πραγματικά στη διακοπή μιας εξάρτησης.
Δέκα επιστημονικές μελέτες από την Ευρώπη, τις ΗΠΑ και την Ασία αποκαλύπτουν τόσο τις δυνατότητες όσο και τα όρια της φορολογίας στην αντιμετώπιση εξαρτήσεων όπως το κάπνισμα και το αλκοόλ.
1. Ολλανδία: Περισσότερες προσπάθειες, όχι απαραίτητα επιτυχημένη διακοπή. Μελέτη στο BMC Public Health το 2024 εξέτασε τις αυξήσεις φόρων του 2020 και του 2021, αξιοποιώντας 5.919 παρατηρήσεις. Περίπου οι μισοί καπνιστές δήλωσαν ότι σκέφτονταν να διακόψουν εξαιτίας των αυξήσεων. Η πρόθεση αυτή συνδέθηκε με περισσότερες προσπάθειες διακοπής, αλλά όχι με στατιστικά σημαντική αύξηση της επιτυχημένης διακοπής. Το οικονομικό κίνητρο κινητοποίησε τους καπνιστές, χωρίς να εξασφαλίσει ότι θα απαλλαγούν από τη συνήθεια.
2. Αγγλία: Θετικά αποτελέσματα, αλλά όχι πάντοτε σταθερά. Έρευνα των Beard, Brown και Shahab, δημοσιευμένη στο Addiction το 2022, ανέλυσε δεδομένα 274.890 συμμετεχόντων της περιόδου 2007-2019. Μια αύξηση φόρου 5% πάνω από τον πληθωρισμό συνδέθηκε με αύξηση 33,1% στο ποσοστό επιτυχίας των προσπαθειών διακοπής. Οι επιστήμονες επισήμαναν, ωστόσο, ότι ορισμένα αποτελέσματα ήταν προσωρινά και δεν επιβεβαιώνονταν σε όλους τους στατιστικούς ελέγχους.
3. Νότια Κορέα: Η εξάρτηση επηρεάζει την επιτυχία. Η μελέτη των Lee και Seo, στο Tobacco Control το 2021, εξέτασε τις συνέπειες της αύξησης της τιμής των τσιγάρων κατά 80% το 2015. Από τους αρχικούς καπνιστές, το 60,9% επιχείρησε να σταματήσει, ενώ το 34,7% όσων προσπάθησαν τα κατάφερε. Παράλληλα, η υψηλή κατανάλωση και τα καταθλιπτικά συμπτώματα συνδέθηκαν με αποτυχημένες προσπάθειες. Τα ευρήματα αναδεικνύουν τη σημασία της ψυχολογικής και θεραπευτικής υποστήριξης.
4. ΗΠΑ: Η αποτελεσματικότητα δεν είναι δεδομένη. Μελέτη της Kalousova και συνεργατών, που δημοσιεύθηκε το 2024 στο Nicotine & Tobacco Research, εξέτασε τη σχέση τιμών και διακοπής καπνίσματος την περίοδο 2003-2019. Αρχικά διαπιστώθηκε θετική συσχέτιση. Όταν, όμως, συνυπολογίστηκαν κοινωνικά και δημογραφικά χαρακτηριστικά, η συσχέτιση δεν διατηρήθηκε στο συνολικό δείγμα. Οι ερευνητές συμπέραναν ότι η διακοπή μεταξύ καθιερωμένων καπνιστών παραμένει δύσκολη, ακόμη και όταν αυξάνονται οι τιμές.
5. Καλιφόρνια: Μια σημαντική επιτυχία της φορολογίας. Μελέτη που δημοσιεύθηκε το 2025 εξέτασε τη μεγάλη αύξηση φόρου στα τσιγάρα στην Καλιφόρνια. Το ποσοστό διακοπής για τουλάχιστον τρεις μήνες αυξήθηκε από 11,5% την περίοδο 2014-2016 σε 14,2% την περίοδο 2017-2019. Πρόκειται για ένδειξη ότι μια σημαντική φορολογική αύξηση μπορεί να συμβάλει ουσιαστικά στη διακοπή, χωρίς όμως η παρατηρούμενη μεταβολή να μπορεί να αποδοθεί αποκλειστικά στον φόρο.
6. Διεθνής μετα-ανάλυση: Συστηματική ανασκόπηση 68 μελετών, δημοσιευμένη στο Addiction το 2024, εξέτασε πώς αντιδρούν οι καταναλωτές στις αυξήσεις φόρων. Διαπιστώθηκε συχνότερη προσφυγή σε οικονομικότερες επιλογές, όπως ο καπνός για στριφτά τσιγάρα. Οι οικονομικά ασθενέστεροι και περισσότερο εξαρτημένοι καπνιστές εμφάνιζαν ιδιαίτερη τάση αναζήτησης φθηνότερων προϊόντων. Συνεπώς, ορισμένοι περιορίζουν το κόστος της συνήθειας αντί να την εγκαταλείψουν.
Τι διδάσκει η εμπειρία από το αλκοόλ
7. Σκωτία: Λιγότεροι θάνατοι μετά την αύξηση της ελάχιστης τιμής. Μελέτη στο The Lancet το 2023 εξέτασε την καθιέρωση ελάχιστης τιμής πώλησης αλκοόλ το 2018. Η πολιτική συνδέθηκε με εκτιμώμενη μείωση 13,4% στους θανάτους που αποδίδονται αποκλειστικά στην κατανάλωση αλκοόλ. Πρόκειται για ισχυρή ένδειξη ότι η τιμολογιακή παρέμβαση μπορεί να επιτύχει σημαντικά αποτελέσματα στη δημόσια υγεία.
8. Ηνωμένο Βασίλειο: Οι πιο επιβαρυμένοι πότες δεν μειώθηκαν σημαντικά. Διαφορετική μελέτη στο περιοδικό Public Health το 2023, με δεδομένα από τη Σκωτία και τη βόρεια Αγγλία, δεν διαπίστωσε στατιστικά σημαντική μείωση στο ποσοστό των ανθρώπων που κατανάλωναν αλκοόλ σε επιβλαβή επίπεδα. Αντίθετα, μειώθηκε το ποσοστό όσων κατανάλωναν σε επικίνδυνα, αλλά χαμηλότερα, επίπεδα. Η διαφοροποίηση είναι ουσιώδης: η πολιτική μπορεί να περιορίζει τη συνολική κατανάλωση χωρίς να επηρεάζει εξίσου όλες τις ομάδες.
9. Σκωτία: Ακριβότερη κατανάλωση χωρίς ουσιαστική αλλαγή. Έρευνα της Buykx και συνεργατών, δημοσιευμένη στο Drug and Alcohol Review το 2025, παρακολούθησε στοιχεία από 706 άτομα που λάμβαναν υπηρεσίες αντιμετώπισης προβλημάτων αλκοόλ. Μετά την καθιέρωση ελάχιστης τιμής στη Σκωτία αυξήθηκε το κόστος αγοράς, αλλά δεν εντοπίστηκαν στατιστικά σημαντικές μεταβολές στην κατανάλωση, στη σοβαρότητα της εξάρτησης ή στην κατάσταση υγείας.
10. Διεθνής μετα-ανάλυση: Η φορολογία μειώνει την κατανάλωση. Μελέτη της Kilian και συνεργατών, δημοσιευμένη στο eClinicalMedicine το 2023, συνέθεσε ευρήματα 36 ερευνών για πολιτικές περιορισμού του αλκοόλ. Η ανάλυση για τις φορολογικές αλλαγές έδειξε ότι ο διπλασιασμός της φορολογίας συνδέεται με μέση μείωση της κατανάλωσης κατά περίπου 10,8% μέσα στον πρώτο χρόνο. Η διακύμανση μεταξύ μελετών ήταν πάντως σημαντική.
Τελικά, πετυχαίνει η αύξηση των φόρων; Η απάντηση της επιστήμης δεν είναι ένα απόλυτη.
Τα στοιχεία δείχνουν ότι η αύξηση των τιμών μπορεί να περιορίσει την κατανάλωση, να αποθαρρύνει το κάπνισμα και, υπό συγκεκριμένες συνθήκες, να ενισχύσει τη διακοπή. Δεν αποτελεί, όμως, εγγύηση ότι ένας εξαρτημένος άνθρωπος θα εγκαταλείψει τη συνήθειά του. Οι οικονομικά και κοινωνικά ευάλωτοι καταναλωτές μπορεί να αναζητήσουν φθηνότερα προϊόντα ή να συνεχίσουν να καταναλώνουν επιβαρύνοντας περισσότερο τον οικογενειακό προϋπολογισμό.
Γι’ αυτό και η αποτελεσματική αντιμετώπιση των εξαρτήσεων απαιτεί περισσότερα από φορολογικές παρεμβάσεις: εκπαίδευση, πρόληψη από μικρή ηλικία, αλλαγή κοινωνικών προτύπων, ψυχολογική υποστήριξη και πρόσβαση σε επιστημονικά τεκμηριωμένες θεραπείες.
