Σε μια κρίσιμη διπλωματική αναμέτρηση με αβέβαιη έκβαση εξελίσσονται οι συνομιλίες στο Αμπού Ντάμπι για τον τερματισμό του πολέμου στην Ουκρανία, καθώς ΗΠΑ, Ρωσία και Ουκρανία επιχειρούν να αναζητήσουν κοινό έδαφος, την ώρα που παραμένουν βαθιές οι διαφωνίες για τα εδαφικά ζητήματα και τις μεταπολεμικές εγγυήσεις ασφαλείας. Στο επίκεντρο βρίσκεται πλέον όχι μόνο η τύχη των κατεχόμενων ουκρανικών εδαφών, αλλά και η διαμόρφωση μιας νέας αρχιτεκτονικής ασφαλείας στην Ευρώπη, με τις ευρωπαϊκές κυβερνήσεις να διεκδικούν ενεργό ρόλο σε μια διαδικασία που ενδέχεται να καθορίσει την ισορροπία δυνάμεων στην ήπειρο για τις επόμενες δεκαετίες.
Οι τριμερείς συνομιλίες που αρχίζουν εντός της ημέρας στο Αμπού Ντάμπι αποτελούν την πρώτη ουσιαστική επαφή μεταξύ των αντιπροσωπειών Ρωσίας, Ουκρανίας και ΗΠΑ από τον περασμένο Φεβρουάριο. Η επανεκκίνηση της διπλωματικής προσπάθειας έρχεται σε μια ιδιαίτερα σύνθετη συγκυρία, καθώς η αμερικανική κυβέρνηση επιχειρεί να επιταχύνει τις διαδικασίες για τον τερματισμό της σύγκρουσης, ενώ οι στρατιωτικές επιχειρήσεις συνεχίζονται και οι δύο πλευρές εξακολουθούν να διατηρούν εκ διαμέτρου αντίθετες θέσεις σε κρίσιμα ζητήματα.
Επικεφαλής της αμερικανικής προσπάθειας είναι ο ειδικός απεσταλμένος του Ντόναλντ Τραμπ, Στιβ Γουίτκοφ, και ο γαμπρός του Αμερικανού προέδρου, Τζάρεντ Κούσνερ. Από την ουκρανική πλευρά συμμετέχει ο Ρουστέμ Ουμέροφ, ενώ της ρωσικής αντιπροσωπείας ηγείται ο Βλαντίμιρ Μεντίνσκι.
Το κλίμα που μεταφέρουν οι Αμερικανοί διαπραγματευτές είναι συγκρατημένα αισιόδοξο. Ο Τζάρεντ Κούσνερ υποστήριξε κατά την έναρξη των εργασιών ότι οι επαφές των τελευταίων εβδομάδων έχουν συμβάλει στον περιορισμό των διαφορών μεταξύ των δύο πλευρών, επισημαίνοντας ότι ο Ντόναλντ Τραμπ έχει ζητήσει να καταβληθεί πρόσθετη προσπάθεια για την εξεύρεση λύσης.
Όπως ανέφερε, στόχος είναι μια συμφωνία που θα τερματίσει τον πόλεμο, αλλά ταυτόχρονα θα δημιουργήσει τις προϋποθέσεις ώστε Ρωσία και Ουκρανία να μπορέσουν να αξιοποιήσουν τις δυνατότητές τους σε ένα περιβάλλον σταθερότητας. Από την πλευρά του, ο Ουμέροφ έθεσε ως προτεραιότητες τις εγγυήσεις ασφαλείας, τη διαρκή ειρήνη, την οικονομική ανάκαμψη της χώρας και την υιοθέτηση ανθρωπιστικών μέτρων. Ο Μεντίνσκι δήλωσε ότι η Μόσχα προσέρχεται με στόχο την πρόοδο προς την ειρήνη.
Ωστόσο, πίσω από τις θετικές διατυπώσεις, οι διαφορές παραμένουν σημαντικές.
Εδαφικό ζήτημα και «ευελιξία»
Το μεγαλύτερο εμπόδιο εξακολουθεί να είναι το εδαφικό. Η Ρωσία απαιτεί από την Ουκρανία να αναγνωρίσει τον έλεγχό της στην Κριμαία, καθώς και στις τέσσερις περιφέρειες που έχει ανακηρύξει ότι προσαρτά, δηλαδή το Ντονέτσκ, το Λουχάνσκ, τη Ζαπορίζια και τη Χερσώνα. Παράλληλα, ζητά την αποχώρηση των ουκρανικών δυνάμεων από το σύνολο αυτών των περιοχών, ακόμη και από εδάφη που δεν έχουν περιέλθει υπό ρωσικό έλεγχο.
Το Κίεβο απορρίπτει κατηγορηματικά αυτές τις απαιτήσεις. Ειδικά για το Ντονέτσκ, η ουκρανική πλευρά επιδιώκει τη διατήρηση των σημερινών γραμμών επαφής, καθώς θεωρεί ότι ο έλεγχος των εδαφών που εξακολουθεί να κατέχει είναι καθοριστικός για την εθνική της ασφάλεια.
Παρά τις δημόσιες διαφωνίες, Αμερικανοί αξιωματούχοι υποστηρίζουν ότι τόσο η Μόσχα όσο και το Κίεβο έχουν εμφανίσει κάποια περιθώρια ευελιξίας σε ιδιωτικές συνομιλίες. Σύμφωνα με πληροφορίες που μετέδωσαν αμερικανικά μέσα ενημέρωσης, οι δύο πλευρές εμφανίζονται διατεθειμένες να εξετάσουν συμβιβαστικές προσεγγίσεις, χωρίς ωστόσο να έχουν αποσαφηνιστεί οι συγκεκριμένες παραχωρήσεις που θα μπορούσαν να αποδεχθούν.
Αμερικανική πηγή επισήμανε, μάλιστα, ότι το εδαφικό δεν μπορεί να διευθετηθεί ανεξάρτητα από τις εγγυήσεις ασφαλείας που θα ισχύσουν μετά το τέλος του πολέμου. Με άλλα λόγια, η Ουκρανία δεν πρόκειται να συζητήσει ουσιαστικές εδαφικές παραχωρήσεις εάν προηγουμένως δεν γνωρίζει με ποιον τρόπο θα διασφαλιστεί ότι η Ρωσία δεν θα επιχειρήσει νέα εισβολή στο μέλλον.
Ο ίδιος ο Ντόναλντ Τραμπ έχει αφήσει να εννοηθεί ότι η Ουκρανία ενδέχεται να εξέλθει από τον πόλεμο με διαφορετικά σύνορα. Σε δηλώσεις του υποστήριξε ότι η χώρα θα έχει «λίγο διαφορετικό σχήμα», χωρίς να διευκρινίσει ποιες αλλαγές εννοεί. Παράλληλα, εμφανίστηκε αισιόδοξος για την επίτευξη μιας «μεγάλης, όμορφης συμφωνίας», η οποία θα μπορούσε να εμπλέξει το σύνολο της Ευρώπης.
Η νέα αρχιτεκτονική ασφαλείας και οι ευρωπαϊκές ανησυχίες
Το δεύτερο μεγάλο πεδίο διαπραγμάτευσης αφορά τη μεταπολεμική αρχιτεκτονική ασφαλείας στην Ευρώπη. Η Ουάσιγκτον επιχειρεί να διαμορφώσει ένα νέο πλαίσιο σχέσεων μεταξύ Ρωσίας και Δύσης, το οποίο θα περιλαμβάνει μηχανισμούς αποκλιμάκωσης, διαύλους επικοινωνίας και μέτρα αποτροπής μελλοντικών συγκρούσεων.
Η αμερικανική πρόταση προβλέπει, μεταξύ άλλων, ενίσχυση των διαβουλεύσεων για ζητήματα ασφαλείας, αξιόπιστους διαύλους σε περιόδους κρίσεων, μεγαλύτερη στρατιωτική διαφάνεια και αμοιβαία μέτρα για τη μείωση του κινδύνου κλιμάκωσης.
Στο τραπέζι βρίσκεται επίσης η πιθανότητα επαναλειτουργίας του Συμβουλίου ΝΑΤΟ-Ρωσίας, οι εργασίες του οποίου έχουν ουσιαστικά ανασταλεί μετά τη ρωσική εισβολή στην Ουκρανία το 2022. Παράλληλα, σύμφωνα με τις πληροφορίες που έχουν δει το φως της δημοσιότητας, εξετάζεται η δυνατότητα άρσης ορισμένων κυρώσεων κατά της Μόσχας, αλλά και η δημιουργία μηχανισμού αυτόματης επαναφοράς τους σε περίπτωση παραβίασης μιας μελλοντικής συμφωνίας.
Ιδιαίτερη βαρύτητα έχουν οι συζητήσεις για τις εγγυήσεις ασφαλείας που θα μπορούσε να λάβει η Ουκρανία από τις ΗΠΑ. Αμερικανοί αξιωματούχοι έχουν αναφερθεί σε ένα πλαίσιο προστασίας που θα προσεγγίζει σε ουσία τις προβλέψεις του Άρθρου 5 του ΝΑΤΟ, δηλαδή της συλλογικής άμυνας.
Μια τέτοια δέσμευση θα αποτελούσε σημαντική εξέλιξη για το Κίεβο, καθώς θα μπορούσε να προσφέρει ισχυρότερη προστασία έναντι μιας νέας ρωσικής επίθεσης, χωρίς απαραίτητα να προϋποθέτει την ένταξη της Ουκρανίας στη Συμμαχία.
Ωστόσο, παραμένουν ερωτήματα για το εύρος και την αξιοπιστία αυτών των εγγυήσεων. Το Άρθρο 5, άλλωστε, δεν προβλέπει αυτόματη στρατιωτική εμπλοκή κάθε κράτους-μέλους, ενώ οι σύγχρονες απειλές, όπως οι κυβερνοεπιθέσεις και οι υβριδικές επιχειρήσεις, καθιστούν δυσκολότερο τον προσδιορισμό των συνθηκών που θα μπορούσαν να ενεργοποιήσουν μια συλλογική αντίδραση.
Για τη Ρωσία, αντίθετα, μια νέα αρχιτεκτονική ασφαλείας θα μπορούσε να αποτελέσει ευκαιρία επαναφοράς παλαιότερων απαιτήσεών της για περιορισμό της στρατιωτικής παρουσίας του ΝΑΤΟ στην Ανατολική Ευρώπη. Η Μόσχα είχε ήδη από το 2021 ζητήσει τον περιορισμό της επέκτασης της Συμμαχίας και την απομάκρυνση στρατιωτικών δυνάμεων από περιοχές κοντά στα σύνορά της, με βάση την κατάσταση που επικρατούσε πριν από το 1997.
Αυτή ακριβώς η προοπτική προκαλεί έντονη ανησυχία στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες, καθώς υπάρχει ο φόβος ότι μια συμφωνία μεταξύ Ουάσιγκτον και Μόσχας θα μπορούσε να περιορίσει την παρουσία του ΝΑΤΟ στην Ανατολική Ευρώπη και να αφήσει τις χώρες της περιοχής, πολλές εκ των οποίων ανήκαν πριν το 1989-1991 στο “ανατολικό μπλοκ” περισσότερο εκτεθειμένες στη ρωσική επιρροή.
Η Ευρώπη διεκδικεί θέση στο τραπέζι
Η συμμετοχή της Ευρώπης αποτελεί ακόμη ένα κρίσιμο ζήτημα της διπλωματικής διαδικασίας. Η Ρωσία επιμένει ότι οι συνομιλίες πρέπει να διεξάγονται σε τριμερές επίπεδο, μεταξύ Μόσχας, Κιέβου και Ουάσιγκτον, αποκλείοντας την άμεση συμμετοχή ευρωπαϊκών κυβερνήσεων.
Η αμερικανική πλευρά, ωστόσο, εμφανίζεται να αναγνωρίζει ότι δεν μπορεί να υπάρξει βιώσιμη συμφωνία για την ασφάλεια της ηπείρου χωρίς τη συμμετοχή των Ευρωπαίων. Αμερικανός αξιωματούχος υπογράμμισε χαρακτηριστικά ότι «για να τερματιστεί ο πόλεμος, χρειάζεται η Ευρώπη στο τραπέζι».
Στο Άμπου Ντάμπι βρίσκονται εκπρόσωποι της Γερμανίας, της Γαλλίας, της Ιταλίας, του Ηνωμένου Βασιλείου, του ΝΑΤΟ και της Ευρωπαϊκής Ένωσης, οι οποίοι συμμετέχουν σε ξεχωριστές διαβουλεύσεις με την ουκρανική και την αμερικανική αντιπροσωπεία, πριν από την τριμερή συνάντηση με τη Ρωσία.
Η γαλλική πλευρά έχει καταστήσει σαφές ότι δεν μπορεί να υπάρξει διαρκής ειρήνη χωρίς να ληφθούν υπόψη οι ευρωπαϊκές ανησυχίες ασφαλείας. Αντίστοιχα, η πρόεδρος της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, έχει ζητήσει τη συμμετοχή των κρατών-μελών και των συμμάχων του ΝΑΤΟ σε κάθε ουσιαστική συζήτηση για το μέλλον της ευρωπαϊκής ασφάλειας.
Στο ίδιο μήκος κύματος, η ύπατη εκπρόσωπος της ΕΕ για την Εξωτερική Πολιτική, Κάγια Κάλας, υπενθύμισε ότι υπάρχει ήδη ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική ασφαλείας, η οποία στηρίζεται σε διεθνείς συμφωνίες που προβλέπουν τον σεβασμό της κυριαρχίας και της εδαφικής ακεραιότητας των κρατών. Το πρόβλημα, όπως σημείωσε, είναι ότι η Ρωσία δεν τηρεί τις συγκεκριμένες δεσμεύσεις.
Τα επόμενα βήματα
Οι διπλωματικές επαφές εξελίσσονται υπό τη σκιά της συνεχιζόμενης στρατιωτικής σύγκρουσης. Η Ρωσία συνεχίζει να πλήττει ενεργειακές υποδομές και ηλεκτρικούς σταθμούς στην Ουκρανία, επιδιώκοντας να επιβαρύνει την καθημερινότητα των πολιτών ενόψει του χειμώνα. Το Κίεβο, από την πλευρά του, εντείνει τις επιθέσεις με μη επανδρωμένα αεροσκάφη σε διυλιστήρια και στρατηγικές εγκαταστάσεις βαθιά στο ρωσικό έδαφος.
Η στρατιωτική πραγματικότητα περιπλέκει τις διαπραγματεύσεις, καθώς καμία από τις δύο πλευρές δεν εμφανίζεται διατεθειμένη να εγκαταλείψει τις βασικές της επιδιώξεις. Ο Ουκρανός πρόεδρος, Βολοντίμιρ Ζελένσκι, υποστηρίζει ότι οι πρόσφατες εξελίξεις στο πεδίο ενισχύουν τη διαπραγματευτική θέση της χώρας του, ενώ ζητά από την Ουάσιγκτον να ασκήσει μεγαλύτερη πίεση στο Κρεμλίνο.
Η αμερικανική κυβέρνηση επιδιώκει, από την άλλη πλευρά, να αξιοποιήσει τη συγκυρία για να επιταχύνει την επίτευξη συμφωνίας. Εφόσον οι συνομιλίες στο Άμπου Ντάμπι αποδώσουν καρπούς, δεν αποκλείεται οι Τζάρεντ Κούσνερ και Στιβ Γουίτκοφ να μεταβούν στη Μόσχα και στο Κίεβο, προκειμένου να συναντηθούν με τον Βλαντίμιρ Πούτιν και τον Βολοντίμιρ Ζελένσκι αντίστοιχα.
Παρά την κινητικότητα, πάντως, ακόμη και οι Αμερικανοί αξιωματούχοι αποφεύγουν να καλλιεργήσουν προσδοκίες για άμεση συμφωνία. Ο υπουργός Εξωτερικών των ΗΠΑ, Μάρκο Ρούμπιο, έχει προειδοποιήσει ότι η διαδικασία έχει ακόμη σημαντικό δρόμο να διανύσει, ενώ ο Κούσνερ περιέγραψε τη σύγκρουση ως «εξαιρετικά δύσκολη και περίπλοκη».
