Λουκέτο έβαλαν αυτή την εβδομάδα τα γραφεία σύνταξης της Νόβαγια Γκαζέτα, του τελευταίου μεγάλου ανεξάρτητου δημοσιογραφικού οργανισμού στη Ρωσία. Η εφημερίδα και οι δημοσιογράφοι της βρίσκονταν εδώ και δεκαετίες υπό ασφυκτική πίεση από τον πρόεδρο Βλαντίμιρ Πούτιν. Και πλέον έκλεισε.
Το ερώτημα, βέβαια, είναι πώς κατάφεραν να αντέξουν τόσο πολύ, αναφέρουν οι New York Times. Η ρωσική κυβέρνηση διαλύει συστηματικά κάθε μέσο ενημέρωσης που ασκεί κριτική στο Κρεμλίνο και στον πόλεμο στην Ουκρανία. Αυτό δεν συνέβη από τη μια μέρα στην άλλη.
Αρχικά μπλόκαραν την ιστοσελίδα τους, με αποτέλεσμα να χρειάζεται κανείς VPN για να τη διαβάσει. Στη συνέχεια, αφαίρεσαν την άδεια λειτουργίας του μέσου ενημέρωσης. Έπειτα, ο Πούτιν υπέγραψε διάταγμα με το οποίο κρατικοποιήθηκαν οι εκτυπωτικές εγκαταστάσεις της εφημερίδας.
Την περασμένη άνοιξη, οι αρχές πραγματοποίησαν έφοδο στα γραφεία σύνταξης, ενώ ένας από τους δημοσιογράφους της εφημερίδας συνελήφθη και παραπέμφθηκε σε δίκη.
Η εφημερίδα προστέθηκε επίσης στον κατάλογο των λεγόμενων «ξένων πρακτόρων», χαρακτηρισμός που συνοδεύεται από πολυάριθμους περιορισμούς στις δραστηριότητες όσων τον φέρουν.
Υπήρχε η προσδοκία ότι κάποια στιγμή θα εγκατέλειπαν την προσπάθεια. Όμως δεν το έκαναν.
Αυτό που τελικά τους ανάγκασε να κλείσουν ήταν η άρνηση του ιδιοκτήτη του κτιρίου να ανανεώσει τη μίσθωση, έπειτα από 20 χρόνια, καθώς και η απόφαση της τράπεζάς τους να σταματήσει να διεκπεραιώνει τις δωρεές των αναγνωστών, που αποτελούσαν πλέον τη μοναδική πηγή εσόδων τους.
Απευθύνθηκαν σε άλλες τράπεζες, ρωτώντας αν μπορούσαν να τους βοηθήσουν. Όμως, όλες αρνήθηκαν.
Αυτό ήταν αποτέλεσμα είτε άμεσων πιέσεων από τις αρχές είτε της επίγνωσης ότι όποιος συνέχιζε να συνεργάζεται με την εφημερίδα θα αντιμετώπιζε προβλήματα.
Έτσι, πήραν την απόφαση ότι δεν μπορούσαν πλέον να συνεχίσουν.
Κόντρα στην εξουσία, με συνέπεια και παρρησία
Η Nόβαγια Γκαζέτα ήταν γνωστή, πάνω απ’ όλα, για το θάρρος των δημοσιογράφων της. Δεν σιώπησαν ποτέ, παρά τα χρόνια εκφοβισμού, επιθέσεων, πιέσεων και δολοφονιών. Έξι δημοσιογράφοι της έχουν δολοφονηθεί.
Λίγο μετά την έναρξη της γενικευμένης ρωσικής εισβολής στην Ουκρανία, ο διευθυντής της εφημερίδας Ντμίτρι Μουράτοφ δέχθηκε επίθεση μέσα σε τρένο. Η επίθεση ήταν τόσο σοβαρή, ώστε χρειάστηκε να υποβληθεί σε τέσσερις χειρουργικές επεμβάσεις για να αποκατασταθεί η όρασή του.
Ο άλλος λόγος για τον οποίο η Nόβαγια Γκαζέτα είχε τόσο μεγάλη σημασία ήταν ότι, σε μια περίοδο κατά την οποία εγκατέλειψαν τη χώρα πολλοί Ρώσοι αντιτιθέμενοι στον πόλεμο, ανάμεσά τους και δημοσιογράφοι, οι άνθρωποί της επέλεξαν να μείνουν.
Παρέμειναν στη Ρωσία, ζώντας την ίδια πραγματικότητα με τους αναγνώστες τους.
Η τελευταία μέρα
Ήταν σαν να τελείωνε μια ολόκληρη εποχή. Η εφημερίδα στελεχωνόταν από ανθρώπους που τρέφουν τεράστια αγάπη και σεβασμό για τη δημοσιογραφία.
Κατά τη διάρκεια της τελευταίας συντακτικής σύσκεψης, τη Δευτέρα, έγινε και μια συζήτηση γύρω από την ιδέα ότι η απελπισία είναι αμαρτία, όπως είχε γράψει ένας από τους αρθρογράφους της εφημερίδας.
Πρόκειται για έναν ορθόδοξο ιερέα, ο οποίος απομακρύνθηκε από την ενορία του εξαιτίας της αντιπολεμικής του στάσης.
Έτσι, η θλίψη εκείνης της στιγμής συνυπήρχε με την αντίσταση και την υπερηφάνεια για το γεγονός ότι είχαν καταφέρει να αντέξουν τόσο πολύ.
Στην εφημερίδα εργαζόταν και η δολοφονηθείσα Άννα Πολιτκόφσκαγια, το γραφείο της οποίας είχε μετατραπεί σε ένα είδος μουσείου και τώρα δεν υπάρχει πια.
Είχαν διατηρήσει το γραφείο της σχεδόν όπως ακριβώς ήταν την ημέρα που δολοφονήθηκε.
Είχαν κρατήσει το μαγνητόφωνό της, ορισμένες επιστολές της και τον παλιό της υπολογιστή. Τα γυαλιά που φορούσε για να διαβάζει βρίσκονταν ακόμη πάνω στο γραφείο της.
Στον τοίχο είχαν αναρτήσει μερικά από τα σημαντικότερα ρεπορτάζ της, καθώς και μια έρευνα που είχαν πραγματοποιήσει οι συνάδελφοί της για τη δολοφονία της.
Ήταν ένας χώρος στον οποίο πήγαιναν νέοι δημοσιογράφοι για να αντλήσουν έμπνευση και να αποτίσουν φόρο τιμής.
Τώρα, όμως, όλα αυτά θα μεταφερθούν σε αποθήκη.
Νομιμότητα έναντι λογοκρισίας
Η εφημερίδα κατάφερε να επιβιώσουν τόσο μεγάλο χρονικό διάστημα ακολουθώντας μια στρατηγική προσέγγιση. Αποφάσισαν ότι, αφού παρέμεναν στη Ρωσία, έπρεπε να συμμορφώνονται με τη ρωσική νομοθεσία.
Αυτό σήμαινε, για παράδειγμα, ότι δεν δημοσίευαν ρεπορτάζ για όσα συνέβαιναν στην πρώτη γραμμή του πολέμου στην Ουκρανία, επειδή υπάρχουν νόμοι που καθιστούν παράνομη την αναφορά σε οποιαδήποτε άλλη πηγή πέρα από το ρωσικό υπουργείο Άμυνας.
Ταυτόχρονα, όμως, φρόντιζαν να καταστήσουν απολύτως σαφές ότι ο λόγος για τον οποίο δεν κάλυπταν τις εξελίξεις στο μέτωπο ήταν η λογοκρισία.
Για παράδειγμα, στα πρωτοσέλιδά τους χρησιμοποιούσαν τη λέξη «πόλεμος», αντί του επισήμως εγκεκριμένου από το κράτος όρου «ειδική στρατιωτική επιχείρηση», αλλά την εμφάνιζαν σκόπιμα θολωμένη.
Ένας ακόμη παράγοντας που ενδεχομένως τους προσέφερε κάποια προστασία ήταν το ηθικό κύρος του συνιδρυτή της εφημερίδας, ο οποίος τιμήθηκε με το Νόμπελ Ειρήνης το 2021.
Σημαντική ήταν επίσης η ιστορική παρακαταθήκη της εφημερίδας, καθώς ιδρύθηκε με χρήματα από το Νόμπελ Ειρήνης που είχε λάβει ο Μιχαήλ Γκορμπατσόφ.
Ο Ντμίτρι Μουράτοφ διατηρούσε στενή σχέση με τον Γκορμπατσόφ, ενώ γνωρίζει και πολλά σημαντικά πρόσωπα που συμμετέχουν στη λήψη αποφάσεων, ακόμη και μέσα στην κυβέρνηση Πούτιν.
Ωστόσο, όσο ο πόλεμος συνεχίζεται και η καταστολή εντείνεται, αυτές οι σχέσεις και το ηθικό κύρος μπορούν να προσφέρουν προστασία μόνο μέχρι ενός σημείου.
Ανεξάρτητα μέσα ενημέρωσης στη Ρωσία
Υπάρχουν ορισμένα μέσα, κυρίως στο Telegram, αλλά κανένα δεν διαθέτει το κύρος και τη βαρύτητα της Nόβαγια Γκαζέτα.
Μέχρι πριν από λίγους μήνες, οι δημοσιογράφοι της εφημερίδας εξακολουθούσαν να ταξιδεύουν σε κατεχόμενες περιοχές της Ουκρανίας.
Πήγαν στην Ολέσκι, μια πόλη υπό ρωσικό έλεγχο, όπου οι κάτοικοι λιμοκτονούσαν, και έγραψαν για όσα συνέβαιναν εκεί.
Αυτό το είδος δημοσιογραφίας δεν το κάνει πλέον κανένας άλλος.
Και τι θα κάνουν τώρα οι δημοσιογράφοι της; Δεν θα μεταναστεύσουν. Ίσως κάποια στιγμή προσπαθήσουν να δημιουργήσουν κάτι καινούργιο.
